سورهٔ نحل

و خداوند بعض شما را بر بعضی در رزق برتری داده و کسانی که برتری داده شده‌اند روزیشان را به آنچه که دستانشان مالک شد‌ه (بردگان) رد نمی‌کنند تا آنها در آن با یکدیگر مساوی شوند آیا پس نعمت خداوند را نفی (انکار) می‌کنند

و خداوند برای شما از انفس شما جفت‌هایی قرار داد [از جنس شما تا به آنها (مؤنّث) انس بگیرید و در آنها (مؤنّث) رغبت نمایید و به آنها (مؤنّث) راحت شوید] و برای شما از ازواجتان فرزندان و نوادگانی قرار داد و از پاکیزه‌ها [از مرکوب و مسکون و مطعوم و مشروب] به شما روزی داد آیا پس [باز] به باطل [یعنی به شرکاء باطل یا با انتساب آن به شرکاء] ایمان می‌آورند؟! و آنها [از حیث اینکه آنها اَنعام او تعالی را در آن می‌پوشانند و آنها را به غیر او تعالی از شرکاء نسبت می‌دهند] به نعمت خداوند کفران (ناسپاسی) می‌ورزند

و به جای خداوند آنهایی را بندگی می‌کنند که چیزی از رزق از آسمان‌ها و زمین را مالک نمی‌شوند و استطاعت ندارند [که آن را مالک شوند، یا توانایی و نه قدرت ندارند]

پس برای خداوند [این] مَثل‌ها را نزنید [یعنی برای او امثالى قرار ندهید که آنها را برای عبادت او بندگی کنید، یا برای او مثل نزنید به جهت تشبیه حال او به حال ملوک و ارتضاء خدمت از عبید خود و نزدیکان خود و اجراء (به جریان انداختن) ارزاق لشکریان خود بر دستان وزرای خود و امنای خود و به اینکه بگویید که خدمت کردن به مقرّبین سلطان در تعظیم داخل‌تر است و امثال آن زیرا او بالاتر از آن است که او را بشناسید و کیفیّت اوصاف او و افعال او را بشناسید تا برایش این امثال را بزنید] همانا خداوند می‌داند [پس به آنچه که به شما یاد داده است بگویید] و شما نمی‌دانید [و از نزد خودتان چیزی دربارهٔ چیزی نگویید چه رسد به زدن مثلى دربارهٔ او تعالی]

خداوند [برای شرکاء و برای خودش یا برای کافر و مؤمن] مَثَلی زده: بنده‌ای مملوک که بر چیزی قدرت ندارد و کسی دیگر که به او رزقی نیکو از نزد خود روزی داده‌ایم و او از آنها بطور پنهان و آشکارا انفاق می‌کند {مراد از «رزق حَسن» همان علم و حکمت و عیان و تصرّف در ملک و ملکوت است، و «انفاق سرّى» همانچه است که به برکت او و از طریق سرّ به ملک وصل می‌شود، و «انفاق جَهْرى» همانچه است که آن را بحسب ظاهر به دیگری تعلیم می‌دهد و به او تلقین می‌نماید، و حاصل مرام (مورد نظر) و غایت مقصود از آیات سابق و لاحقّ همان تمثیل حال علیّ (ع) است، زیرا نعمت حقیقی همان علی (ع) و ولایت او است و باطل حقیقی همان دشمنان او هستند و اصل کسی که خدای تعالی به او رزق نیکو روزی داده همان علیّ (ع) است و غیر او، باشد هر که باشد، مرتزق به توسّط او است و مملوکى که بر چیزی قدرت ندارد همان اعداء او هستند} آیا این دو با یکدیگر مساوی می‌شوند، ستایش برای خداوند است [به خاطر نعمت عدم تسویت و حکمت اعطاء حقّ هر ذیحقّی به او] {و آن تعلیم بر بندگان است که برای همهٔ نعمت‌ها حمد کنند} بلکه اکثر آنها [حال مملوک عاجز و قادر مُنْفِق را] نمی‌دانند [و لذا آن دو را با هم مساوى می‌کنند یا عدم جواز تسویت بین آن دو را نمی‌دانند یا از مقام جهل به مقام علم ارتقاء نمی‌یابند و لذا آن دو را با هم مساوى می‌کنند و عاجز را بر قادر اختیار می‌کنند]

و خداوند [برای شرکاء و لنفسه یا برای کافر و مؤمن یا برای علی (ع) و برای اعدائش و مخالفینش] مَثلی زده: دو مرد را که یکی از آن دو گنگ (کر و لال مادرزاد) است [که سخن نمی‌گوید و نطق دیگران را نمی‌فهمد] که بر چیزی [از نطق و سایر افعال] قدرت ندارد [مانند کسی که جمیع حواس او و جمیع قوای محرّکه‌اش معطل می‌باشد] و او سربار [سنگینی] بر مولای خود است هر کجا که او را می‌فرستد خیری نمی‌آورد، آیا او و کسی که به عدالت امر می‌کند [یعنی کسی که در جمیع احوال خود و اقوال خود و افعال خود متّصف به عدل می‌باشد و عدالت را در جمیع مواردش می‌شناسد و غیر خود را به عدالت امر می‌کند] و (حال آنکه) او بر راه مستقیم [یعنی بر توسّط (میانه روی) بین دو طرف افراط و تفریط] است با یکدیگر مساوی می‌شوند؟!

و غیب آسمان‌ها و زمین [یعنی آنچه که غایب از آن دو است] تنها برای خداوند است [پس شما نمی‌دانید چه کسی از بندگان بحسب سریرت (سرشت) مانند مملوک عاجز می‌باشد و چه کسی آمر به عدل می‌باشد، و (حال آنکه) خداوند آن را می‌داند] {و مقصود این است که چون شما به احوال اشیاء و عباد عالم نمی‌باشید به شما اجازه داده نشده که از نزد خودتان شریکی برای خداوند یا برای علی (ع) و نه احدی را برای هدایت خود و جلب نفع خود و دفع ضرر خود اختیار کنید و لازم است که این امر را به او تعالی واگذارید زیرا او عالم است به کسی که شایسته است که اختیار شود و به کسی که شایسته است که اختیار نشود و در آن از نصّ خداوند بر زبان کسی که خلافت او برای خداوند را دانستید تجاوز نکنید} [و در تهدید برای کسی که در رأی خود استبداد دارد و با امر خداوند و نصّ او در احکام او مخالفت می‌کند فرمود:] و امر ساعت جز مانند پلک بر هم زدن چشم یا نزدیک‌تر (کمتر) از آن نیست همانا خداوند بر هر چیزی [از حساب خلایق در سریعترین زمان و عقوبت عاصی و ثواب مطیع] بسیار قادر است

و خداوند شما را از شکم‌های مادرانتان بیرون آورد [در حالی که] چیزی نمی‌دانستید و برایتان گوش و چشمان و قلب‌ها قرار داد [یعنی آنچه را که در زندگی دنیویتان و منافع اخرویتان و در حصول علمی که آن مبدأ همهٔ آنها است به آن احتیاج داشتید برای شما قرار داد] به ترقّب اینکه شما [این نعمت را] شکر کنید [و همه را در آنچه که به خاطر آن خلق شده صرف کنید]

آیا به پرندگانی که در جوّ آسمان مسخّر (رام) هستند نگاه نکرده‌اند که جز خداوند [با خلق آنچه که با آن بر نگهداشتن در جوّ قادر می‌شوند] آنها را نگه نمی‌دارد همانا در آن البتّه نشانه‌هایی [بر علم او و قدرت او و حکمت او و عدم اهمال او به چیزی از اشیاء بدون تهیّهٔ مایحتاج آن] هست برای مردمانی که [به آخرت] ایمان می‌آورند {زیرا آنها می‌دانند که کسی که چیزی از اشیاء را مهمل نگذاشته و به هر چیزی مایحتاج آن را اعطاء کرده است}

و خداوند خانه‌هایتان را به جهت سکونت برای شما قرار داد و از پوست‌های چهارپایان خانه‌هایی (خیمه‌هایی متخّذ از چرم و مو و پشم) برای شما قرار داد که آنها را در روز کوچ کردنتان و در روز اقامتتان خفیف (سبک) می‌یابید [یعنی آنها را سبک درست می‌کنید نه مانند خانه‌های گلی و سنگی] و از پشم‌های آنها (گوسفندان) و کرک‌های آنها (شتران) و موهای آنها (بزها) اثاثی [برای خانه‌هایتان از فرش و البسه و محالّ (جاها) کالاها و غیر ذلک] و کالاهایی [که از آن بهره می‌برید قرار داد] تا زمانی [معیّن، یعنی زمان اِندِراس (کهنگی) آنها]