سورهٔ نحل

[آنچه که رسول (ص) از عذاب و اهلاک و قیام ساعت و حساب و عقاب در روز قیامت به آنها وعده کرده بود را از جهت استهزاء او و رسالت او و ایعاد (وعده دادن) او استعجال (طلب تعجیل) کردند، پس فرمود تعالی:] امر خداوند [دربارهٔ اهلاک] در رسید پس تعجیل آن را طلب نکنید [بطور استهزاء می‌گفتند: وقتی که آنچه که به آن وعده می‌دهی واقع شود پس اصنام ما برای ما شفاعت می‌کنند پس فرمود تعالی:] او منزّه و تعالی (بالاتر) است از آنچه که شریک [او] می‌نمایند [و چیزی برای آنان شفاعت نمی‌کند، و اصنام چیزی از عذاب او را دفع نمی‌کنند]

او ملائکه را با روح از [عالم] امر خود بر کسی از بندگانش که بخواهد نازل می‌کند که انذار کنید که جز من خدایی نیست پس از من بهراسید

آسمان‌ها و زمین را به حقّ خلق کرد بالاتر است از آنچه که [با او] شریک می‌کنند

انسان را از نطفه‌ای خلق کرد پس آنوقت او ستیزه کننده‌ای آشکار [شده] است

و چهارپایان را، آنها را برای شما خلق کرد که در آنها گرمپوشی (آنچه که بدان گرم می‌شوید) [از پشم‌ها و موها و کرک‌ها و پوست‌های آنها] و منافعی [از گوشت و شیر و پشت (بارکشی) و شخم زدن زمین به وسیلهٔ آنها] هست و از [شُحوم (چربی‌ها) و لُحوم (گوشت‌ها) و اَلْبان (شیرها)] آنها می‌خورید

و در آنها برای شما [مظاهر] جمال (تجمّل) [و زینت] هست حینی که [در شب هنگام از چرا به خوابگاه و آغل] بر می‌گردانید و حینی که [آنها را در صبحگاهان برای چریدن و چراندن] به چرا می‌برید

و بارهای شما را به شهری حمل می‌کنند که [شما خودتان] جز با مشقّت دادن خود به آنجا نمی‌رسیدید [چه رسد با بار بر پشتتان] همانا پروردگارتان البتّه [به شما] رئوف و مهربان است [برای اینکه او آنچه که به آن نفع می‌برید و به آن احتیاج دارید را برای شما خلق کرده است]

و اسبان و استران و خران را تا بر آنها سوار شوید و زینت هستند و [برای انتفاع شما از موجودات عالم طبع از آنچه که در زمین و آسمان است و موجودات عالم ارواح] آنچه را که نمی‌دانید خلق می‌کند

و راه میانه (خارج از افراط و تفریط) بر خداوند است و [برخی] از آنها (راه‌ها) [از اعتدال] منحرف هستند و اگر می‌خواست البتّه همگی شما را [با رسانیدن به طریق قصد (میانه، راست) و سیر بر آن] هدایت می‌کرد

او کسی است که از آسمان برای شما آبی فرو فرستاد که شراب (نوشیدن) از آن و شجر [اعمّ از گیاه] از آن است در آن (روییدنی‌ها) [مواشی (ستور و چهارپایان) خود را] می‌چرانید

با آن زرع و زیتون و نخیل (درختان خرما) و انگور (مُو) و از هر میوه‌ای را برای شما می‌رویاند، همانا در آن البتّه نشانه‌ای هست برای گروهی که تفکّر می‌کنند

و شب و روز و خورشید و ماه و نجوم مسخّر به امر خود را برای شما مسخّر (رام) نمود همانا در آن البتّه نشانه‌هایی هست برای گروهی که تعقّل می‌کنند

و آنچه را که برای شما در زمین [از موالید، از معادن و اصناف نبات و انواع حیوان و عناصر و آنچه که در زمین هست از کوه‌ها و گودال‌ها و تپّه‌ها] به رنگ‌های مختلف پدید آورد [و آنچه را که برای شما خلق کرد مسخّر (رام) شما کرد] همانا در آنها برای گروهی که پند می‌گیرند البتّه نشانه‌ای هست

و او کسی است که دریا را مسخّر کرد تا از آن گوشتی با طراوت بخورید و از آن زیور خارج کنید [مانند انواع آنچه که از دریا خارج می‌شود] که آن را بپوشید و کشتی‌ها را می‌بینی که در آن [آب را] می‌شکافند (جاری هستند) تا [بوسیلهٔ تجارات] از فضل او طلب کنید و تا شما شکر کنید [یعنی غایت همه این است که به اِنْعام نظر کنید و از حقّ نعمت با رؤیت آن از مُنعم تشکر نمایید]

و در زمین کوه‌های استوار افکند تا مبادا شما را [با اضطراب خود] تکان دهد و نهر‌هایی [بواسطهٔ این کوه‌ها] و راه‌هایی [در زمین] تا شما [با این راه‌ها به مقاصدتان] هدایت شوید

و علامت‌هایی [از آنچه که کاروان بر استقامت سیر خود به سوی مقاصد خود طلب راهنمایی می‌کند] و به ستاره‌ها (جنس ستاره‌ها در شب) آنها هدایت می‌شوند (راه خود را می‌بابند)

آیا پس کسی که خلق می‌کند مانند کسی [از اصنام و کواکب و غیر آن] است که خلق نمی‌کند آیا پس متذکّر نمی‌شوید (پند نمی‌گیرید)؟ [تا مخلوق را مشارک بر خالق قرار ندهید]

و اگر نعمت‌های خداوند را بشمارید نمی‌توانید آنها را احصاء کنید همانا خداوند البتّه بسیار آمرزنده است [و شما را به سبب تقصیر در قیام به شکر آن مؤاخذه نمی‌کند] و مهربان است [که آن را به سبب تقصیرتان از شما قطع نمی‌کند بلکه روز به روز آن را زیاد می‌کند]

و خداوند می‌داند آنچه را که پنهان می‌دارید [از اعمال و احوال و نیّات و خیالات و خطورات و اخلاق و عقاید و اقوال و مکموناتی که هنوز بر خود شما ظاهر نشده] و آنچه را که علنی (آشکار) می‌کنید [از آنچه که ذکر شد]

و کسانی را [مانند ملائکه و کواکب و اصنام و شیاطین و رؤسای ضلالت] به جای خداوند می‌خوانند که چیزی را خلق نمی‌کنند [و مستحقّ خوانده شدن نیستند] و (حال آنکه) آنها (خود) خلق می‌شوند [و از شما امتیاز نمی‌یابند که آنها را برای خواندن برگزینید]

مردگانی غیر زنده هستند [و آنها از شما پائین‌ترند و شما از کسانی که به جای خداوند می‌خوانید اولی (سزاوارتر) هستید به اینکه خوانده شوید] و (حال آنکه) شعور نمی‌ورزند که خود کی برانگیخته می‌شوند [یعنی شعور به بعثت خود ندارند چه رسد به وقت برانگیخته شدن غیر خود و مجازات و شفاعت آنها]

خدای شما خدای یکتا است [و مستحقّ عبادت است و واحد است نه متعدّد] پس کسانی که به آخرت ایمان نمی‌آورند قلوبشان منکِر است [که نه خداوند را می‌شناسند و نه امر آخرت را] و آنان (خود) مستکبر هستند [زیرا استکبار، همان خروج از حکم خداوند و حکم خلفای او است و آنها برای عدم اعتقادشان به خداوند و به خلفای او خارج هستند]

حقّاً (در حقیقت) [قلوبشان مُنکر رجعت است یعنی کافر است] همانا خداوند است که می‌داند آنچه را که پنهان می‌کنند و آنچه را که علنی می‌سازند، همانا او مستکبران (استکبار کنندگان) [از ولایت علی (ع)] را دوست ندارد

و وقتی که به آنها گفته شود که پروردگار شما چه نازل کرده؟ می‌گویند افسانه‌های پیشینیان را

تا روز قیامت بار خویش و [بخشی] از بار کسانی را که بدون علم گمراهشان کردند [بر دوش] بکِشند، بدانید آنچه که [به دوش] می‌کِشند بد [باری] است

کسانی که قبل از آنها بودند مکر کرده‌اند پس خداوند بنیان آنها را از قاعده (پایه) ویران کرد، و سقف بالای سر آنها را بر آنها فرو ریخت [و با همان ریشه‌کن شدند و امر او به اهلاک] و عذاب [خراب شدن سقف] از جایی که نمی‌فهمیدند به آنها آمد

سپس در روز قیامت آنها را خوار می‌کند و [به آنان] می‌گوید کجایند شرکای من [از اصنام و کواکب و اهویه و غیر آنها یا شرکاء مظاهر من از اولیاء و اصل علی (ع) است] کسانی که دربارهٔ آنها [با مؤمنین] دشمنی می‌کردید [و با مظاهر من در حقّشان دشمنی می‌کردید، یا با انبیاء و اولیاء (ع) در حقّشان مخالفت می‌کردید] کسانی که علم داده شده‌اند [یعنی انبیاء (ع) و اوصیای ایشان یا جملهٔ مؤمنین و ائمّهٔ ایشان] گفتند: همانا امروز خواری و [عذاب] بدی نصیب کافران است

کسانی که ملائکه آنها را می‌میرانند [در حالی که] آنها ستم کننده به خودشان [یعنی در حقّ خود یا در حقّ امامشان ظالم] هستند پس [کسانی که در دنیا جَحود (نفی کردن) و انکار و استهزاء انجام می‌داده‌اند] سر تسلیم فرو انداختند که ما به هیچ [کار] بدی عمل نمی‌کردیم بلی همانا خداوند به آنچه که عمل می‌کرده‌اید دانا است

پس [به جهت مجازات اعمال خود هر کدام از درب خاصّ به خود] از درب‌های جهنم داخل شوید که در آن ماندگار هستید که البتّه جایگاه متکبّرین بد است

و به کسانی که [به سبب ولایت و بیعت خاصّهٔ ولویّه] تقوا پیشه کردند گفته شد پروردگارتان چه فرو فرستاده؟ گفتند خیر را [فرستاد]، کسانی که احسان کرده‌اند در این دنیا حسنه‌ای دارند [و آن پاکیزه بودن خوردنی‌ها و نوشیدنی‌ها و مَناکح (زناشویی‌ها) و مَراکب (سوار شدنی‌ها) است] و البتّه خانهٔ آخرت بهتر است و سرای پرهیزگاران چه نیکو است

جنّت‌های عدنی است که داخل آنها می‌شوند از تحت آنها نهرها جاری می‌شود آنها در آنجا آنچه را که بخواهند دارند این‌چنین خداوند به تقواء پیشگان جزاء می‌دهد

کسانی که ملائکه آنها را می‌میرانند [در حالی که از معاصی یا از شرک] پاک هستند [به عنوان تحیّت بر آنها] می‌گویند: سلام بر شما داخل جنّت شوید به خاطر آنچه که [بر طریق ولایت] عمل می‌کردید

آیا [کسانی که به آخرت ایمان نمی‌آوردند] جز این را منتظرند که ملائکه [حین مرگ] نزد آنها بروند یا امر پروردگارت [به عذاب یا به خروج قائم (ع)] بیاید، کسانی که قبل از آنها بودند این‌چنین کردند و خداوند [با تدمیر (سرکوب) آنها و عذاب آنها] به آنها ستم نکرد و لکن آنها به خودشان ظلم می‌کردند

پس بدی‌های آنچه که عمل کردند به آنها اصابت کرد و آنچه [از عذاب یا معاد یا رجعت یا مطلق آنچه که آن را رسولانشان می‌گفتند] آن را استهزاء می‌کردند آنها را احاطه نمود

و کسانی که شرک ورزیدند گفتند: اگر خداوند می‌خواست ما و نه پدران ما چیزی را به جای او عبادت نمی‌کردیم و به جای او چیزی را حرام نمی‌کردیم، کسانی که قبل از آنها بودند این‌چنین کردند پس آیا جز رساندن آشکار بر [عهدهٔ] رسولان است؟

و هرآینه در هر امّتی رسولی فرستادیم [و هرآینه رسولان ابلاغ کردند و هرآینه ما آنچه را که بر عهدهٔ ما بوده است اداء کردیم و آنها آنچه را که بر عهدهٔ آنها بوده است اداء کردند] که خدای را بندگی کنید و از طاغوت اجتناب نمایید [پس از رسولشان قبول نکردند] و از میان آنها کسانی بودند که خداوند [آنها را با قبول آنها قول رسول (ع) را] هدایت کرد و از میان آنها کسانی بودند که گمراهی بر آنان محقّق شد، پس در زمین سیر کنید [تا آثار تکذیب کنندگان و اخبار آنان را بشناسید] و نظر کنید که عاقبت تکذیب کنندگان چگونه بود

اگرچه [ای محمّد (ص)] بر هدایت آنان حرص می‌زنی امّا خداوند کسی را که گمراه کرده هدایت نمی‌کند و آنان یاورانی ندارند

و برای تأکید سوگندشان به خداوند قسم یاد کردند که خداوند کسی را که می‌میرد بر نمی‌انگیزاند [یعنی کسی که به برانگیخته شدن اعتقاد ندارد نصیحت در او بهبودی نمی‌آورد]، آری، بر آن یقیناً و حقیقتاً وعده داده و لکن بیشتر مردم نمی‌دانند [و اگر می‌دانستند البتّه می‌دانستند که آنها آن به آن و روز به روز بدون انتظار بعث کلّی آتی در بعث هستند]

تا برای آنها آشکار کند آنچه را که در آن با هم اختلاف می‌کردند و تا کسانی که [به خداوند یا آخرت یا به ولایت] کفر ورزیده‌اند بدانند که آنها [دربارهٔ انکار بعث و جزاء و عقاب یا در ادّعای خلافت و استبداد] خود دروغگو بوده‌اند

جز این نیست که گفتار ما برای چیزی وقتی که آن را اراده کنیم این است که به آن می‌گوییم: بباش، پس می‌باشد

و کسانی که بعد از آنکه به آنها ظلم شد در راه خدا هجرت کردند البتّه برای آنها در دنیا [خانه‌ای] نیکو بناء می‌کنیم و البتّه اجر آخرت (لقای رحمان و جنّت رضوان) بزرگتر است اگر [مردم آن را] می‌دانستند

کسانی که صبر کرده‌اند و بر پروردگارشان توکّل می‌کنند

و قبل از تو مگر مردانی را نفرستادیم [و تعجّبی در بودن تو به عنوان رَجُلى از جنس آنان نیست زیرا تو مثل رسولان گذشته هستی] که به آنها وحی می‌کردیم [و امتیاز آنها به وحى بود همانطور که امتیاز تو به وحى است و انکار آنها رسالت تو را، برای بشری مثل آنها بودن تو، انکار بر رسالت جمیع رسولان است] پس اگر [اوصاف انبیاء یا اوصاف محمّد موعود (ص) را یا احکام دین را] نمی‌دانید از اهل ذکر سؤال کنید {و ذکر همان اضافهٔ حقّ به خلق و همان مشیّت و «حقّ مخلوقٌ به» است و آن حقیقت ولایت و خاتم الاولیاء و او علی (ع) همان متحقّق به آن و مظهر تامّ آن است و سایر اولیاء (ع) مظاهر علیّ (ع) و از اَظْلال (سایه‌ها) او هستند، و نبوّت که همان مِصْباح (چراغ) است مظهر ولایت است و رسالت که مانند زُجاجه (شیشه) است مظهر نبوّت است، و آنچه که در عالم طبع است از بشریّت رسولان و انبیاء و اولیاء (ع) و کتب آنها و احکام قالبیّه و قلبیّهٔ آنها و سایر اجزای عالم طبع که مانند مشکات هستند به تمامی خود مُستنیر به نور مصباح هستند و آن نور همان ذکر حقّ و تذکر او است؛ و «اهل ذکر» گاه بر کسی که ذکر در تصرّف او است مانند اولیاء و انبیاء و رُسُل (ع) اطلاق می‌شود و گاه بر کسی که ذکر به او اضیف (اضافه) شده اطلاق می‌شود و آن هر کسی است که دعوت ظاهرهٔ رسولان (ع) و انبیاء را یا دعوت باطنهٔ اولیاء (ع) را قبول می‌کند، و همچنین اهل ذکر بر کسی که منتحل دعوت عامّه است اطلاق می‌شود مانند یهود و نصاری و مجوس و اکثر اهل اسلام زیرا آنها حقیقتاً از اهل ذکر و ملّت (آیین) الهی نیستند چون تحقّق انتساب به یک ملّت شرایط و عهود و مواثیقی (پیمان‌هایی) دارد و آنها اینها را ندارند، و ذکر بر اولیاء و احکام آنان و بر انبیاء و رسل (ع) و احکام آنها و کتب الهیّهٔ آنها اطلاق می‌شود پس تفسیر ذکر به رسول (ص) و به علی (ع) و به قرآن و سایر کتب آسمانی و به احکام رسالت و نبوّت که همان ملّت الهی هستند صحیح است، و همچنین تفسیر اهل ذکر به انبیاء و اولیاء (ع) و اصل همه آل محمّد (ص) هستند و به کسی که دعوت عامّه را قبول کرده و کسی که دعوت خاصّه را قبول کرده و به کسی که انتساب به یک نبیّ و ملّت الهی و کتاب آسمانی را منتحل شده همگی صحیح هستند، و «سؤال» گاهی از حال رسل و انبیاء و اولیاء (ع) می‌باشد، و گاهی از علامات رسول ما ختمی (ص) و از اوصیای او می‌باشد، و گاهی از احکام نبوّت}

[یا] بیّنات [یعنی آثار نبوّت و رسالت و احکام آن دو] و زُبُر [یعنی آثار ولایت و احکام آن را نمی‌دانید]، و ذکر را [یعنی قرآن یا احکام نبوّت یا ولایت را] به تو نازل کردیم تا برای مردم آنچه که به آنها نازل شده [و مقصود از مجموع آنچه که نازل شده ولایت علیّ (ع) است] را بیان کنی و تا آنها فکر کنند [پس بدانند که اصل در جملهٔ احکام همان اقتداء و خروج از رأی و استبداد است و آن میسّر نمی‌شود مگر با وجود کسی که به او اقتداء شود و اینکه آن از تعیین کسی که به اذن خداوند به او اقتداء شود لابدّ بر تو است تا تسلیم امر خلیفهٔ تو و کسی که او را تعیین کرده‌ای شوند و به او اقتداء نمایند و رستگار شوند]

آیا پس کسانی که به بدی‌ها مکر کردند از اینکه خداوند زمین را با آنها فرو ببرد ایمن هستند؟ یا از جایی که نمی‌فهمند به آنها عذاب برسد؟ [مانند آمدن عذاب از جایی که امید ثواب می‌دارد]

یا آنها را در [حین] تقلّب [یعنی رفت و آمد و داد و ستدشان در مکاسبشان و داد و ستدشان یا در هنگام تقلّبشان در آراءشان و مکرشان، یا در تقلّبشان در آنچه که آن را صلاح برای خود می‌پندارند مانند صور اعمال صالحه] فرو بگیرد و آنها عاجز کننده [ما] نیستند [که آنها را در عین هوشیاریشان و تفطّنشان (فهمشان) عذاب کنیم]

یا آنان را [در حالی که] وحشتزده‌اند [به تدریج در حال حذر (هوشیاری) و التفات آنها به عذاب و حیله‌گری آنها برای دفع آن] فرو بگیرد [تا مبادا به آنچه که به امثال آنان نازل شده متنبّه (بیدار) شوند] زیرا پروردگار شما البتّه رئوف و رحیم است [یعنی سزاوار نیست که به سبب رحمت او ایمن شوند زیرا وقتی که استحقاق نباشد رحمت او نمی‌رسد، یا اگر به شما مهلت می‌دهد و عجله نمی‌کند پس برای این است که پروردگار شما البتّه رئوفى رحیم است]

آیا ندیده‌اند آنچه که خداوند از هر چیزی که خلق کرده سایه‌های آنها از راست و چپ‌ها بر می‌گردند [یعنی سایه‌ها را با قلب (دگرگون) کردن آنها مقلوب می‌کند در حالی که] به خداوند سجده می‌کنند و (در حالی که) آنها خضوع کننده‌اند

و آنچه که در آسمان‌ها هست و آنچه که در زمین هست از جنبندگان و ملائکه [که آنها فوق آسمان‌ها و زمین هستند] فقط به خداوند سجده می‌کنند و آنها [از عبادت او] استکبار نمی‌ورزند

و از فوق خود، از پروردگارشان می‌ترسند و آنچه را که امر می‌شوند انجام می‌دهند

و خداوند گفت: دو خدا برای خود نگیرید جز این نیست که او خدای واحد است [یعنی تنها مرا به عنوان خدای خود اتّخاذ کنید] و تنها از من بترسید

و آنچه که در آسمان‌ها و زمین هست برای او است و بطور دائم (واجب لازم) [یعنی در حالی که آن لازم است] دین برای او است [یعنی دین تکوینی فطری بر خلاف تکلیفی اختیاری است، یعنی دین به صورت حقّی واصب (دائم، پایدار، همیشگی، خالص) برای او است و آن همان طریق حقّ است] آیا پس [با این وجود باز] از غیر خداوند می‌ترسید

و از نعمت آنچه که به شما هست و (حال آنکه) از خداوند است سپس وقتی که ضرری به شما می‌رسد پس نزد او تضرّع می‌کنید

سپس وقتی که آن زیان را از شما برطرف می‌کند آنوقت گروهی از شما به پروردگارشان شرک می‌ورزند

به خاطر آنچه که به آنها داده‌ایم ناسپاسی می‌کنند [یعنی آن غایت اشراک آنان می‌گردد] پس بهره‌مند شوید پس خواهید دانست

و برای آنچه که نمی‌شناسند نصیبی از آنچه که روزی شما کرده‌ایم قرار می‌دهند به خداوند سوگند که حتماً از آنچه که افتراء می‌بندید سؤال (بازخواست) می‌شوید

و برای خداوند دخترانی قرار می‌دهند [حال آنکه] او [از نسبت توالد] منزّه است [آیا او دختر دارد] و برای خود آنچه را که میل دارند [یعنی پسران را قرار می‌دهند]

و (حال آنکه) وقتی که به یکی از آنها به دختری بشارت داده می‌شود رویش سیاه می‌گردد و او [خشم خود را] پنهان می‌دارد

خود را از بدی آنچه که به آن بشارت داده شده از قوم [خود] پنهان می‌کند [و نزد خود فکر می‌کند که] آیا او را با هون (خواری) نگه دارد یا او را در خاک دفن کند آگاه باشید که چه بد حکم می‌کنند [در قراردادن نصیب در رزق خداوند برای غیر او و قرار دادن دختران برای او و قرار دادن ملائکه به صورت اِناث، و قرار دادن پسران برای خودشان]

کسانی که به آخرت ایمان نمی‌آورند مَثَل (صفت و سیرت) بدی دارند و مَثَل اعلی برای خداوند است و او عزیز [غالبی است که شبه حاجت به او راه ندارد و نباید به آنچه که موهم حاجت می‌شود برای او مَثل زده شود] و حکیم است [که جز از روی علم به کُنه هر چیزی سخن نمی‌گوید]

و اگر خداوند مردم را به ظلم آنها [و منجمله اِناث نامیدن ملائکه و نسبت دادن فرزند به خداوند یا تمثیل برای او به مثلى غیر لائق به شأن او] مؤاخذه می‌کرد بر آن (زمین) جنبنده‌ای را باقی نمی‌گذاشت و لکن [مجازات] آنها را تا وقت معیّنی به تأخیر می‌اندازد [تا به آنچه از شقاوت که می‌رسند برسند و کسانی که توبه می‌کنند توبه کنند و کسانی که سعادت می‌یابند سعادت یابند] و وقتی که اجل آنها فرا رسد (مقدّر شود) نه ساعتی تأخیر می‌کنند و نه جلو می‌افتند

و آنچه را که [خود از آن] کراهت می‌ورزند [از دختران و شرکاء در ریاست و اراذل (پست‌ترها، پست‌ترین‌ها) اموال] برای خداوند قرار می‌دهند و زبان‌هایشان [این] دروغ را توصیف می‌کنند که آنها [سرانجام] نیکی دارند [حال آنکه] قطعاً آتش برای آنها است و اینکه آنها [در آنچه که برای خودشان ادّعاء می‌کردند یا در اعمالشان] افراط کننده‌اند

خدای را سوگند که البتّه به امّت‌های قبل از تو فرستادیم [چنانکه تو را نزد این امّت فرستادم] سپس شیطان اعمال آنان را برای آنها زینت داد [همانطور که برای اینان زینت داده است پس برای آنچه که انجام دادند محزون مباش زیرا این امری حادث در زمان تو نیست] و او (شیطان) امروز ولیّ آنها است و آنها (امم گذشته یا امّت تو) عذابی دردناک دارند

و ما این کتاب را بر تو نازل نکردیم مگر برای اینکه چیزی که دربارهٔ آن با یکدیگر اختلاف کرده‌اند را برای آنها روشن کنی {و معظم آنچه که در آن اختلاف کرده‌اند همان ولایت است} و [ولایت] به عنوان هدایت و رحمت است برای مردمانی که [به خداوند] ایمان می‌آورند [و به آخرت اذعان می‌نمایند یا با ایمان عامّ و بیعت نبویّه ایمان می‌آورند]

و خداوند از آسمان آب را نازل کرد و با آن [با رویانیدن دانه‌هایی که زیر خاک هستند و عروقی (ریشه‌ها) که در آنها است] زمین را بعد مرگ آن زنده نمود [و این‌چنین است زنده کردن شما بعد مرگتان در حالی که شما نطفه و جمادی هستید و بعد مرگتان از حیات حیوانی و احیاء شما در نشور] همانا در آن البتّه نشانه‌ای [دالّ بر برانگیختن شما و بر علم خداوند و قدرت او] هست برای مردمانی که می‌شنوند [یعنی استسلام یا طلب تسلیم شدن می‌کنند]

و همانا [ای مؤمنین و ای مردم] برای شما در چهارپایان البتّه عبرتی هست، از آنچه که در شکم‌هایشان هست از بین سرگین و خون، شیری خالص به شما می‌نوشانیم که برای نوشندگان گوارا است

و از میوه‌های نخل‌ها و انگورها که از آن مست کننده‌ای و روزیی نیکو می‌گیرید همانا در آن البتّه نشانه‌ای هست برای مردمانی که تعقّل می‌کنند

و پروردگار تو به زنبور {با الهام فطری تکوینی، به معنی اینکه در وجود او تدبیری ودیعت کرده که عقلاء از مثل آن عاجزند} وحی کرد که از کوه‌ها خانه‌هایی را برای خود بگیر و از درختان و از آنچه که بالا می‌برند [از کروم (موها، درختان انگور) که آنها را بالا می‌برند و بر داربست‌ها می‌بندند و از سقف‌هایی که آنها را مرتفع می‌نمایند]

سپس از همهٔ میوه‌ها [لطیفش و خالصش را] بخور آنگاه راه‌های پروردگارت را به راهواری [یعنی در حالی که راه‌های پیمودن را خداوند سهل می‌کند] بپیما، از شکم آنها شرابی (نوشیدنی، همان عسل) در رنگ‌های مختلف خارج می‌شود که در آن [منفرداً یا منضماً با غیر خود برای مزاج‌های سرد و گرم آن] برای مردم شفاء هست همانا در آن البتّه نشانه‌ای هست برای مردمانی که تفکّر می‌کنند

و خداوند شما را خلق کرد سپس شما را [در آجال (اجل‌ها) شما] می‌میراند و از میان شما کسانی هستند که به پست‌ترین [قسمت] عمر (سالخوردگی) ردّ (رسانده) می‌شوند تا آنکه بعد علم (دانایی) چیزی نداند [یعنی نمی‌داند آنچه را که قبل از آن می‌دانست] همانا خداوند بسیار دانا است [به آنچه که شایسته است و اینکه مرگ قبل از «أَرْذَلِ عُمر» برای شما بهتر است، و لذلک بیشتر شما به «أَرْذَلِ عُمر» نمی‌رسید] و [بر رساندن به «أَرْذَلِ عُمر»] بسیار توانا است

و خداوند بعض شما را بر بعضی در رزق برتری داده و کسانی که برتری داده شده‌اند روزیشان را به آنچه که دستانشان مالک شد‌ه (بردگان) رد نمی‌کنند تا آنها در آن با یکدیگر مساوی شوند آیا پس نعمت خداوند را نفی (انکار) می‌کنند

و خداوند برای شما از انفس شما جفت‌هایی قرار داد [از جنس شما تا به آنها (مؤنّث) انس بگیرید و در آنها (مؤنّث) رغبت نمایید و به آنها (مؤنّث) راحت شوید] و برای شما از ازواجتان فرزندان و نوادگانی قرار داد و از پاکیزه‌ها [از مرکوب و مسکون و مطعوم و مشروب] به شما روزی داد آیا پس [باز] به باطل [یعنی به شرکاء باطل یا با انتساب آن به شرکاء] ایمان می‌آورند؟! و آنها [از حیث اینکه آنها اَنعام او تعالی را در آن می‌پوشانند و آنها را به غیر او تعالی از شرکاء نسبت می‌دهند] به نعمت خداوند کفران (ناسپاسی) می‌ورزند

و به جای خداوند آنهایی را بندگی می‌کنند که چیزی از رزق از آسمان‌ها و زمین را مالک نمی‌شوند و استطاعت ندارند [که آن را مالک شوند، یا توانایی و نه قدرت ندارند]

پس برای خداوند [این] مَثل‌ها را نزنید [یعنی برای او امثالى قرار ندهید که آنها را برای عبادت او بندگی کنید، یا برای او مثل نزنید به جهت تشبیه حال او به حال ملوک و ارتضاء خدمت از عبید خود و نزدیکان خود و اجراء (به جریان انداختن) ارزاق لشکریان خود بر دستان وزرای خود و امنای خود و به اینکه بگویید که خدمت کردن به مقرّبین سلطان در تعظیم داخل‌تر است و امثال آن زیرا او بالاتر از آن است که او را بشناسید و کیفیّت اوصاف او و افعال او را بشناسید تا برایش این امثال را بزنید] همانا خداوند می‌داند [پس به آنچه که به شما یاد داده است بگویید] و شما نمی‌دانید [و از نزد خودتان چیزی دربارهٔ چیزی نگویید چه رسد به زدن مثلى دربارهٔ او تعالی]

خداوند [برای شرکاء و برای خودش یا برای کافر و مؤمن] مَثَلی زده: بنده‌ای مملوک که بر چیزی قدرت ندارد و کسی دیگر که به او رزقی نیکو از نزد خود روزی داده‌ایم و او از آنها بطور پنهان و آشکارا انفاق می‌کند {مراد از «رزق حَسن» همان علم و حکمت و عیان و تصرّف در ملک و ملکوت است، و «انفاق سرّى» همانچه است که به برکت او و از طریق سرّ به ملک وصل می‌شود، و «انفاق جَهْرى» همانچه است که آن را بحسب ظاهر به دیگری تعلیم می‌دهد و به او تلقین می‌نماید، و حاصل مرام (مورد نظر) و غایت مقصود از آیات سابق و لاحقّ همان تمثیل حال علیّ (ع) است، زیرا نعمت حقیقی همان علی (ع) و ولایت او است و باطل حقیقی همان دشمنان او هستند و اصل کسی که خدای تعالی به او رزق نیکو روزی داده همان علیّ (ع) است و غیر او، باشد هر که باشد، مرتزق به توسّط او است و مملوکى که بر چیزی قدرت ندارد همان اعداء او هستند} آیا این دو با یکدیگر مساوی می‌شوند، ستایش برای خداوند است [به خاطر نعمت عدم تسویت و حکمت اعطاء حقّ هر ذیحقّی به او] {و آن تعلیم بر بندگان است که برای همهٔ نعمت‌ها حمد کنند} بلکه اکثر آنها [حال مملوک عاجز و قادر مُنْفِق را] نمی‌دانند [و لذا آن دو را با هم مساوى می‌کنند یا عدم جواز تسویت بین آن دو را نمی‌دانند یا از مقام جهل به مقام علم ارتقاء نمی‌یابند و لذا آن دو را با هم مساوى می‌کنند و عاجز را بر قادر اختیار می‌کنند]

و خداوند [برای شرکاء و لنفسه یا برای کافر و مؤمن یا برای علی (ع) و برای اعدائش و مخالفینش] مَثلی زده: دو مرد را که یکی از آن دو گنگ (کر و لال مادرزاد) است [که سخن نمی‌گوید و نطق دیگران را نمی‌فهمد] که بر چیزی [از نطق و سایر افعال] قدرت ندارد [مانند کسی که جمیع حواس او و جمیع قوای محرّکه‌اش معطل می‌باشد] و او سربار [سنگینی] بر مولای خود است هر کجا که او را می‌فرستد خیری نمی‌آورد، آیا او و کسی که به عدالت امر می‌کند [یعنی کسی که در جمیع احوال خود و اقوال خود و افعال خود متّصف به عدل می‌باشد و عدالت را در جمیع مواردش می‌شناسد و غیر خود را به عدالت امر می‌کند] و (حال آنکه) او بر راه مستقیم [یعنی بر توسّط (میانه روی) بین دو طرف افراط و تفریط] است با یکدیگر مساوی می‌شوند؟!

و غیب آسمان‌ها و زمین [یعنی آنچه که غایب از آن دو است] تنها برای خداوند است [پس شما نمی‌دانید چه کسی از بندگان بحسب سریرت (سرشت) مانند مملوک عاجز می‌باشد و چه کسی آمر به عدل می‌باشد، و (حال آنکه) خداوند آن را می‌داند] {و مقصود این است که چون شما به احوال اشیاء و عباد عالم نمی‌باشید به شما اجازه داده نشده که از نزد خودتان شریکی برای خداوند یا برای علی (ع) و نه احدی را برای هدایت خود و جلب نفع خود و دفع ضرر خود اختیار کنید و لازم است که این امر را به او تعالی واگذارید زیرا او عالم است به کسی که شایسته است که اختیار شود و به کسی که شایسته است که اختیار نشود و در آن از نصّ خداوند بر زبان کسی که خلافت او برای خداوند را دانستید تجاوز نکنید} [و در تهدید برای کسی که در رأی خود استبداد دارد و با امر خداوند و نصّ او در احکام او مخالفت می‌کند فرمود:] و امر ساعت جز مانند پلک بر هم زدن چشم یا نزدیک‌تر (کمتر) از آن نیست همانا خداوند بر هر چیزی [از حساب خلایق در سریعترین زمان و عقوبت عاصی و ثواب مطیع] بسیار قادر است

و خداوند شما را از شکم‌های مادرانتان بیرون آورد [در حالی که] چیزی نمی‌دانستید و برایتان گوش و چشمان و قلب‌ها قرار داد [یعنی آنچه را که در زندگی دنیویتان و منافع اخرویتان و در حصول علمی که آن مبدأ همهٔ آنها است به آن احتیاج داشتید برای شما قرار داد] به ترقّب اینکه شما [این نعمت را] شکر کنید [و همه را در آنچه که به خاطر آن خلق شده صرف کنید]

آیا به پرندگانی که در جوّ آسمان مسخّر (رام) هستند نگاه نکرده‌اند که جز خداوند [با خلق آنچه که با آن بر نگهداشتن در جوّ قادر می‌شوند] آنها را نگه نمی‌دارد همانا در آن البتّه نشانه‌هایی [بر علم او و قدرت او و حکمت او و عدم اهمال او به چیزی از اشیاء بدون تهیّهٔ مایحتاج آن] هست برای مردمانی که [به آخرت] ایمان می‌آورند {زیرا آنها می‌دانند که کسی که چیزی از اشیاء را مهمل نگذاشته و به هر چیزی مایحتاج آن را اعطاء کرده است}

و خداوند خانه‌هایتان را به جهت سکونت برای شما قرار داد و از پوست‌های چهارپایان خانه‌هایی (خیمه‌هایی متخّذ از چرم و مو و پشم) برای شما قرار داد که آنها را در روز کوچ کردنتان و در روز اقامتتان خفیف (سبک) می‌یابید [یعنی آنها را سبک درست می‌کنید نه مانند خانه‌های گلی و سنگی] و از پشم‌های آنها (گوسفندان) و کرک‌های آنها (شتران) و موهای آنها (بزها) اثاثی [برای خانه‌هایتان از فرش و البسه و محالّ (جاها) کالاها و غیر ذلک] و کالاهایی [که از آن بهره می‌برید قرار داد] تا زمانی [معیّن، یعنی زمان اِندِراس (کهنگی) آنها]

و خداوند برای شما از آنچه که خلق کرده [از درخت و کوه و دیوارها] سایه‌هایی [سایه‌دارهایی، آنچه که به آنها سایه می‌گیرید] را قرار داد و برای شما از کوه‌ها غارهایی قرار داد [که در آنها از اغیار استتار می‌کنید یا آنچه را که در آن می‌تراشید] و برای شما جامه‌هایی (پیراهن‌هایی) قرار داد که شما را از گرما [یا سرما] حفظ می‌کنند و جامه‌هایی [مانند زره‌ها] که شما را از آسیب‌های [وارده به] شما نگه می‌دارد این‌چنین نعمتش را بر شما تمام می‌کند به ترقّب اینکه شما تسلیم شوید [یعنی اسلام بیاورید، منقاد شوید، فرمانبرداری کنید]

و [ای محمّد] اگر [از این نعمت بزرگ که همان ولایت علی (ع) است] روی گردانیدند پس [بأسی (باکی) بر تو نیست] جز این نیست که فقط ابلاغ کردنی واضح بر (عهدهٔ) تو است [و همانا ابلاغ کرده‌ای]

آنها نعمت خداوند را می‌شناسند سپس آن را انکار می‌کنند و بیشتر آنها [در عین اسلامشان (تسلیم شدنشان) به تو برای اینکه آنها به علی (ع) یا به قول تو کافرند] کافر هستند {زیرا اسلام اقتضای انقیاد و عدم اعتراض بر فعل رسول (ص) و قول او و اطاعت از او در جمیع اوامر او و نواهی او را می‌کند، و چون قول او را به او انکار کردند دانسته می‌شود که آنها مسلمان نبوده‌اند}

و روزی که از هر امّتی شاهدی را بر می‌انگیزانیم سپس به کسانی که [در تکلّم و اعتذار (عذر خواستن)] کفر ورزیده‌اند اجازه داده نمی‌شود {بلکه متکلّم همان خلیفه است لا غیر} و نه ایشان مورد رضایت واقع می‌شوند

و وقتی که کسانی که ظلم کرده‌اند عذاب را ببینند پس [عذاب] از آنها خفیف (کاسته) نمی‌شود و آنها مهلت داده نمی‌شوند [یا به آنان با نظر کردن التفات نمی‌شود]

و وقتی که کسانی که شرک می‌ورزند شرکائشان [از اصنام و کواکب و شیاطین و خلفای جور] را می‌بینند می‌گویند: [ای] پروردگار ما اینان شرکای ما هستند که [آنها را] به جای تو می‌خواندیم و [شرکاء] این گفتار را به سوی آنها (مشرکان) می‌افکنند: همانا شما البتّه [در ادعای اشراک به ما] دروغگویید [بلکه شما اهواء خود را عبادت می‌کردید و صورت عبادت ما را جلب کنندهٔ مقتضای اهویهٔ خود قرار داده بودید]

و در آنروز تسلیم (انقیاد) را به سوی خداوند می‌افکنند و آنچه [از آلهه و شرکاء و استحقاق آنها برای عبادت و شفاعت و یاری کردن آنها] که افتراء می‌بستند از آنان گم می‌شود

کسانی که کفر ورزیده‌اند و از راه خدا [به خداوند یا به رسول] جلوگیری کردند [یا به ولایت کفر ورزیده‌اند و دیگران را از ولایت منع کرده‌اند یا از آن اعراض نموده‌اند] به (سبب) آنچه که [با منع کردن قوا از رجوع به قلب و منع کردن مردم از رجوع به صاحب قلب در زمین وجودشان و در زمین عالم طبع] فساد می‌کرده‌اند [برای کفرشان و صدّ کردنشان] عذابی فوق عذاب به آنها افزون می‌کنیم

و روزی که در هر امّتی از میان خود آنها گواهی بر آنان مبعوث می‌کنیم و تو را بر اینان گواه می‌آوریم و کتاب [نبوّت را و قرآن صورت آن را و ایضاً احکام قالب و قلب صورت آن] را بر تو به عنوان بیانگر برای هر چیزی و به جهت هدایت [به ولایت و ایمان قلبی حاصل با بیعت خاصّهٔ ولویّه] و به عنوان رحمت {برای اینکه نبوّت، برای صورت ولایت بودن آن با رحمت بودن ولایت، رحمت است} و بشارت [به مراتب ولایت] برای مسلمین (بیعت کنندگان با بیعت عامّه) نازل کردیم

همانا خداوند به عدالت {«عدل» توسّط (وسط بودن، میانه‌روی) بین دو طرف افراط و تفریط در جملهٔ امور، یا وضع هر چیزی در موضع خود است، و آن با معرفت تفاصیل اشیاء در مراتب آنها و مقامات آنها و دقایق استحقاقات آنها بحسب تعیّناتشان و اعطاء هر کدام آنچه که بحسب اقتضاء طبایعشان در تکوینیّات و اقتضاء افعالشان در تکلیفیّات استحقاقش را دارند حاصل می‌شود، و آن سیاسات و اجرای حدود و امر به معروف و نهی از منکر و تهدید مُعْرِض (اعراض کننده) و ترغیب راغب (رغبت کننده) را اقتضاء می‌کند و این شأن صدر و قلب از دو جهت خلقیّهٔ آنها است در حالی که آن دو، دو مستنیر به نور رسالت و نبوّت با اتّصاف به آن دو یا با اتّصال به آن دو هستند} و احسان [به معنی دارندهٔ حُسن گشتن انسان، یا رسانیدن معروف با اغماض نظر از استحقاق] و بخشش به خویشاوندان امر می‌کند و از فحشاء [یعنی فعلی که عقلاء یعنی اصحاب شرع آن را بدون اعتبار تعدّی به غیر در مقابل عدل فاحش می‌شمارند] و منکر [فعل متعدّی به غیر که شارعان آن را ضدّ معروف مقابل احسان قبیح می‌شمارند] و بغی [به معنی ستم، تجاوز، دست درازی به مردم یا خروج از طاعت عقل و عدم انقیاد بر «ذِی الْقُرْبى»] نهی می‌کند، به شما وعظ (نصیحت) می‌کند [و آنچه را که به شما نفع می‌رساند و به شما ضرر می‌زند بطور واضح بیان می‌نماید] راقباً به اینکه شما متذکّر شوید (پند بگیرید)

و وقتی که عهد می‌بندید به عهد خداوند [همان عهد مأخوذ در بیعت عامّهٔ نبویّهٔ اسلامی یا بیعت خاصّهٔ ولویّهٔ ایمانی] وفا کنید و سوگندها [همان عهود مأخوذه با بیعت] را بعد استوار کردن آنها [یعنی بیعت نبویّه را بعد توکید (استوار کردن) آن با بیعت ولویّه] نقض نکنید و (در حالی که) خداوند را علیکم (بر خود) کفیل قرار داده‌اید [یعنی خداوند را بواسطهٔ کفالت او برای امورتان در این بیعت که مؤکده (تأکید شده، عهد استوار شده) با بیعت ولویّه است رقیب (نگهبان) بر خود قرار داده‌اید] همانا خداوند می‌داند آنچه را که انجام می‌دهید

و مانند آن (زن) نباشید که [رشتهٔ] تابیدهٔ خود را بعد از قوّت [و استحکام بر ریسمان] با شکافتن باز می‌کرد که سوگندهایتان [همان عهودتان را که در این دو بیعت از شما گرفته می‌شود] به عنوان دَخَل (آنچه که از تباهی پدیدار شود) بین خود بگیرید که [مبادا، از روی کراهت] گروهی آنها [یعنی علی (ع) و اتباع او] از گروهی دیگر [که آنها مخالفشان هستند] برتر باشند [یا برای این است که مبادا گروهی که آنها قریش هستند از گروهی که آنها محمّد (ص) و اتباع او هستند، برتر باشند] جز این نیست که خداوند شما را به وسیلهٔ آن می‌آزماید [شما را با اتّخاذ ایمان یا به بالاتر بودن بعضی از بعضی اختبار (آزمایش کردن) می‌کند تا ثبات کسی که بر ایمان ثابت می‌ماند و نَکْث (شکستن عهد) کسی که نَکْث می‌کند را ظاهر می‌نماید] و البتّه برای شما [سعادت سعید و شقاوت شقی را ظاهر می‌نماید] در روز قیامت حتماً آنچه که دربارهٔ آن با یکدیگر اختلاف می‌کردید را آشکار (روشن) می‌نماید {و بزرگترین آنچه که دربارهٔ آن اختلاف می‌کنید ولایت علی (ع) است}

و اگر خداوند می‌خواست البتّه شما را امّت واحدی قرار می‌داد و لکن کسی را که بخواهد گمراه می‌نماید و کسی را که بخواهد هدایت می‌نماید و حتماً از آنچه که عمل می‌کردید سؤال (بازخواست) می‌شوید

و سوگندهایتان را [دستمایهٔ] دَخَل (آنچه که از تباهی پدیدار شود) بین خود مگیرید (به کار مبرید) که قدم بعد ثبوت آن [از ایمان] بلغزد و [در دنیا] به (سبب) آنچه که [اهل زمین و اهل مملکت خود] را از راه خدا {و راه تکوینی خداوند که همان طریق قلب است و از راه تکلیفی خداوند که آن طریق ولایت و آخرت است} باز داشتید بدی را بچشید و شما [در آخرت] عذابی بزرگ دارید

و عهد خداوند [یعنی بیعت با محمّد (ص) یا بیعت با علی (ع)] را به بهایی اندک [از اَعراض دنیا و اَغراض آن به اینکه مبادا به خوف از فوت جاه و طمع در ریاست چنانکه حال مُتَرَئّسین (ریاست طلبان) می‌باشد یا به طمع در جیف (لاشه‌های مردهٔ گندیدهٔ بد بوی) دنیا چنانکه حال مَرْئوسین می‌باشد که بیعت با علی (ع) را بشکنید] مفروشید همانا آنچه که نزد خداوند است [از آنچه که برای بندگان وفاداراش از نعم جنان ذخیره کرده] آن برای شما بهتر است اگر می‌دانستید

آنچه که نزد شما است نابود می‌شود و آنچه که نزد خداوند است باقی است و البتّه حتماً به کسانی که [بر عهدشان] صبر کرده‌اند [و پیمان نشکسته‌اند] اجر آنها را به بهترین آنچه که عمل می‌کردند جزاء می‌دهیم [یعنی به آنها به جمیع اعمالشان جزای اَحْسَنِ اعمالشان را می‌دهیم]

کسی که عمل صالحی کند {یعنی کسی که به صالح عظیم که همان اصل جمیع صالحات است و آن نفس ولایت است عمل می‌کند} از مذکّر یا مؤنّث و (در حالی که) او مؤمن است پس البتّه حتماً او را با حیاتی پاک [خالی از شوب آلام در دنیا و آخرت] حیات می‌دهیم و البتّه حتماً اجر آنها را به بهترین آنچه که عمل می‌کرده‌اند جزاء می‌دهیم

و وقتی که قرآن [که آن صورت شروط عهود و اَیمان (سوگندها) و تذکرهٔ آن است] را قرائت می‌کنی پس به خداوند پناه ببر از شیطان رانده شده

همانا او بر کسانی که [با بیعت عامّه یا خاصّه] ایمان آورده‌اند و [با استعاذه به او و توکّل بر او] بر پروردگارشان توکّل می‌کنند تسلّطی ندارد

جز این نیست که تسلّط او تنها بر کسانی است که او (شیطان) را به عنوان ولیّ برگزیده‌اند [و به خداوند ایمان نمی‌آورند] و کسانی که آنها به او مشرک هستند

و وقتی که ما [با نَسْخ کردن] آیه‌ای [یا حکمی از قرآن] را مکان (به جای) آیه‌ای [یا حکمی] دیگر می‌گذاریم و خداوند [از حیث حکمت خود و مصالح آن] به آنچه که نازل می‌کند داناتر است آنها (کفّار یا منافقین امّت تو) می‌گویند: جز این نیست که تو افتراء زننده‌ای بلکه اکثر آنان [جواز نسخ و تبدیل و کیفیّت آن و مصلحت در آن را] نمی‌دانند

[به منکر ولایت که خطاب به او منتهی می‌شود] بگو: آن را روح القدس (جبرئیل) از سوی پروردگار تو به حقّ نازل کرده تا کسانی را که ایمان آورده‌اند تثبیت کند و به عنوان هدایت و بشارت برای مسلمین است

و همانا می‌دانیم که آنها می‌گویند: جز این نیست که بشری به او تعلیم می‌دهد [در حالی که] زبان کسی که [تعلیم قرآن به تو را] به او نسبت می‌دهند غیر عربی است، و (حال آنکه) این، زبان عربی مبین (واضح) است [پس آنها را چه می‌شود که نمی‌فهمند و قرآن را که آن به زبان عربى مبین است را به عجمى الحاد (نسبت دادن) می‌دهند؟! پس فرمود: برای اینکه آنها به آیات خداوند ایمان نمی‌آورند و کسانی که به آیات خداوند ایمان نمی‌آورند خداوند آنها را به تَفَطُّن (فهم) دقایق گفتار و مفاسد آن هدایت نمی‌کند]

همانا کسانی که به آیات خداوند ایمان نمی‌آورند خداوند آنها را هدایت نمی‌کند و آنها عذابی دردناک دارند

جز این نیست که کسانی که دروغ افتراء می‌زنند به آیات خداوند [و نه به تو] ایمان نمی‌آورند و آنان خود دروغگو هستند [نه تو]

کسی که بعد از ایمانش [یعنی اسلامش یا ایمان خاصّش] به خداوند کفر بورزد مگر کسی که مجبور [بر کفر قولی] شده باشد [یعنی جز کسی که قولاً به اکراه (اجبار) کفر ‌ورزد] و (حال آنکه) قلب او مطمئن به ایمان است، و لکن کسی که سینه را به کفر گشاید [به کفر اذعان و اعتقاد دارد و به آن اطمینان ‌یابد] پس غضبی (خشمی) از خداوند بر آنها است و عذابی بزرگ دارند

آن [ارتداد بعد از اسلام یا ایمان] به خاطر این است که آنها حیات دنیا را بر آخرت نیکو شمردند [و آنچه می‌پنداشتند که آن به حیات دنیا نافع‌تر است را اختیار کردند و به وجههٔ اخروى کفر ورزیدند] و اینکه خداوند مردمان کافر را [به سوی ثبات در ایمان] هدایت نمی‌کند

آنان کسانی هستند که خداوند بر قلوبشان و گوششان و چشمانشان مهر زده [و از معقولات و مسموعات و مُبْصرات آنچه که ادراک آن به سبب آنها است را درک نمی‌کنند] و آنان [برای غفلتشان از آنچه که جملهٔ تذکّرات به خاطر آن است و آن، خداوند و آخرت است] همان غافلان هستند

ناگزیر (حقیقتاً) آنها در آخرت، خود زیانکارند {برای اینکه لطیفهٔ انسانی خود که بضاعت آنان برای تحصیل نعیم ابدی بود را بذل کردند و متاعی فانی مستعقب عذاب ابدی را تحصیل نمودند}

سپس قطعاً پروردگار تو نسبت به کسانی که بعد از آنکه [مورد] فتنه [واقع] شدند هجرت کردند سپس [در راه خدا با جهاد صوری یا در سبیل ولایت و سبیل قلب با جهاد باطنی] جهاد کردند و [بر این جهاد] صبر کردند همانا پروردگار تو بعد از آن البتّه بسیار آمرزنده است [که جیفه‌ای (لاشهٔ مردهٔ گندیدهٔ بد بوی) که حینی که مهاجر در دار نفس مشرک خود مقام دارد با او است را از نظر ناظران می‌پوشاند] و [با تفضّل بر او و استبدال جِیَف (مردارها) با صُوَر طَیّبه (پاک) از نعیم جنان و حور و غِلْمان آن] مهربان است

روزی می‌آید که هر نفسی [با اعتذار (عذر خواستن) در جهت خلاص از بوار (هلاکت) و طلب مقام ابرار] از خودش (ذاتش) جدال (دفاع) می‌کند و به هر نفسی [عین] آنچه را که عمل کرده ایفا می‌شود و [با نقص ثواب یا زیادت عذاب] به آنها ظلم نمی‌شود

و خداوند [برای تنبیه (بیدار کردن) منعمان کافر به نعمت‌های خداوند] مثلی زده [حالت] قریه‌ای (روستایی، شهری) را که [از همهٔ آنچه که ترساننده است از حملهٔ دشمنان و تنگی معیشت و آلام ابدان و غُموم (غم‌ها) نفوس] امن و مطمئن (آرام) بود و رزقش به فراخی (فراوانی) از هر جایی [که در آنجا یافت می‌شد و آن قریه به آن احتیاج داشت] به آنجا می‌رسید پس [اهل آن با غفلت از مُنْعِم (نعمت دهنده) و بَطَر (سرمستی)] به نعمت‌های خداوند کفران (ناسپاسی) کردند پس خداوند [به عنوان جزاء برای کفران و بطر آنها] به آنچه که می‌کردند بر آنها لباس گرسنگی و ترس پوشانید

و همانا رسولی از ایشان نزد آنها آمد پس او را تکذیب کردند پس عذاب آنها را فرو گرفت و (در حالی که) آنها ستمکار بودند

پس از آنچه که خداوند حلال و پاک روزی شما کرده بخورید و نعمت خداوند را شکر کنید [و کفر (ناسپاسی) و بطر (سرمستی) مکنید چنانکه اهل این قریه کفران کردند] که تنها او را بندگی کرده باشید

جز این نیست که مردار و خون و گوشت خوک و آنچه که برای غیر خداوند برای آن صدا بلند شود را بر شما حرام کرد پس کسی که ناچار شود بدون زیاده خواهی و نه تجاوز [از اندازهٔ لازم] پس همانا خداوند بسیار آمرزنده و مهربان است

و برای آنچه که زبان‌هایتان به دروغ توصیف می‌کنند نگویید که این حلال و این حرام است تا بر خداوند دروغ افتراء ببندید قطعاً کسانی که بر خداوند دروغ افتراء می‌بندند رستگار نمی‌شوند

[آنچه را که از این قول آن را قصد می‌کنند] متاعی اندک است و آنها [در آخرت] عذابی دردناک دارند

و بر کسانی که یهودی شدند آنچه را که قبلاً بر تو قصّه کردیم [ناخنداران را] حرام کرده‌ایم و ما [با تحریم آنچه که بر آنها حرام کردیم] به آنها ظلم نکردیم و لکن [خود] آنها به خودشان ظلم می‌کردند

سپس همانا پروردگارت نسبت به کسانی که [با انصرافشان از دار علم و دخولشان در تحت حکم جهل] از روی نادانی بدی کردند سپس بعد از آن توبه نمودند [و از مقام جهل برگشتند و بر آنچه که از آنها واقع شده پشیمان شدند] و بعد از آن [با تدارک آنچه از حقوق مردم که برای آنها لازم است و آنچه از حقوق خداوند که از آنها فوت شده یا برای آنها لازم است] اصلاح کردند همانا پروردگار تو البتّه آمرزنده و مهربان است

همانا ابراهیم امّتی (واحد، جماعت، مأموم و امام) فروتن (خاضع، فرمانبردار بر او) برای خداوند، حنیف (حقگرا، راستین، مُسلم، تسلیم شده، خالص) بود و از مشرکین نبود {تعریض به قریش است برای اینکه آنها می‌پنداشتند که آنها بر دین ابراهیم (ع) هستند}

شاکر بر نعمت‌های او [بود]، او را برگزید و او را به راه مستقیم هدایت کرد

و در دنیا به او نیکی دادیم {حسنه در دنیا همان اطمینان یافتن با ذکر خدا و انس با خداوند است به حیثی که چیزی از قضای الهی نزد او مکروه نباشد و به آن سهولت مخرج (راه چاره) و التذاذ در طریق الی الله و محبّت مردم و حُسن صیت (آوازه) و پاکی عیش (زندگانی) و تمتع به اولاد و برکت به کثرت و سلامت از آفات آخرت در اعقاب در پی می‌شود و همانا همهٔ اینها برای ابراهیم (ع) بود} و همانا او در آخرت البتّه از صالحان است {یعنی کسانی که فساد در وجودشان نیست و آنان کسانی هستند که جمیع آنچه از کمالات که برای انسان ممکن می‌شود را حاصل کرده‌اند}

سپس [ای محمّد (ص)] به تو وحی کردیم که از آیین ابراهیم حنیف (راستین) پیروی کن و [او] از مشرکان نبود {«ملّت» همان صورت احکام قالبی مرتبط به احکام قلب مأخوذه از صاحب احکام قلب و قالب است کما اینکه «نحله» همین صورت غیر مأخوذه از صاحب آن با شرایط مقرّره نزد آنها است}

جز این نیست که شنبه بر کسانی که دربارهٔ آن با یکدیگر اختلاف می‌کردند [محترم] قرار داده شد و همانا پروردگار تو در روز قیامت البتّه دربارهٔ آنچه که در آن با یکدیگر اختلاف می‌کردند بین آنها حکم می‌کند

با حکمت [به معنی اطلاع بر دقایق علوم که بشر از مثل آن عاجز می‌شود (خرده بینی) و قدرت بر دقایق اعمال است که امثال او از مثل آن عاجز می‌شوند (خرده کاری) و آن شأن ولایت است] {مراد از آن در اینجا دعوت از طریق باطن است با تصرّف در مدعو بحسب استعداد او، و از طریق ظاهر بحسب اقتضای حال او با اظهار معجزات و اعلام به او با خواطر و خیالات تا با آنها او را به سوی حقّ برگرداند} و موعظهٔ نیکو [اظهار آنچه است که برای مدعو نافع می‌باشد تا آن را طلب کند و آنچه که ضارّ (ضرر زننده) می‌باشد تا از آن اجتناب نماید، به حیثی که مدعو ببیند که داعى (دعوت کننده) ناصح او و طالب خیر او است و آن شأن نبوّت است] {مجادلۀ حسنه الزام خصم به حجّت و برهان یا به آنچه است که آن نزد او مسلّم است و به آن اذعان دارد چه برهان موافق آن باشد یا خیر یکسان است و آن شأن رسالت است} به راه پروردگارت [یعنی دین اسلام یا اعظم ارکان آن و همان ولایت] دعوت کن و با آنها به طرزی که آن نیکوتر است مجادله کن که پروردگار تو به کسی که از راه او گمراه است داناتر است و او به هدایت شدگان داناتر است {یعنی اینکه تو مأمور به دعوت عامّ هستی پس در دعوت کردن از جهت تفکّر در اینکه آن نفع دارد یا نه سست مشو}

و اگر [از جهت قصاص] عقوبت کردید به مثل آنچه که به آن عقوبت شُدید عقوبت کنید {لفظ شکّ برای اشعار به این است که قصاص برای مؤمن شایسته نیست، بلکه شأن او عفو است و اقدام او برای قصاص مانند مشکوک (چیز مورد شکّ) است؛ و این برای کسی است که از مرتبهٔ نفس ترقّی نکرده، و قول او: «وَلْیعْفُوا وَلْیصْفَحُوا» (و باید عفو کنند و باید صفح کنند) برای کسی است که از آن به مقام قلب عُرج (بالا برده) شده، و قول او: «وَاللَّهُ یحِبُّ الْمُحْسِنِینَ» (و خداوند نیکوکاران را دوست می‌دارد) برای کسی است که متّصف به صفات روح است و به عبارت دیگر: اوّلی برای کسی است که رسالت را قبول کرده، و دوّمی برای کسی است که نبوّت را قبول کرده و سوّمی برای کسی است که ولایت را قبول کرده است} و اگر [از قصاص کردن] صبر [یعنی عفو و کظم غیظ] کنید البتّه آن برای صبر کنندگان بهتر است

و صبر کن و صبر کردن تو جز به [توفیق] خداوند نیست و بر آنها [یعنی بر اصحابت و آنچه که از قتل و مُثله نسبت به آنها انجام داده شده] اندوه مخور و از آنچه که [در حقّ اصحابت یا دربارهٔ تو یا دربارهٔ علیّ (ع)] مکر می‌کنند دلتنگ مباش

همانا خداوند با کسانی که تقوا پیشه کرده‌اند و کسانی که آنها نیکوکارند [یعنی دارندهٔ حُسن و همان ولایت یا احسان کننده به بدی کنندهٔ به خود هستند] است.