سورهٔ نور

این سوره‌ای است که آن را نازل کردیم و آن را واجب کردیم [یعنی وقت آن را معیّن کردیم و آن را تعیین نمودیم یا آنچه که در آن است را بر مردم واجب کردیم، یا آن را تفصیل دادیم و آن را تمیز (امتیاز) دادیم و آنچه از احکام که در آن است را تمیز (ممتاز) کردیم یا آن را اعطاء کردیم] و آیات [تکوینی] روشن را در آن نازل کردیم با ترقّب به اینکه [از حکمت‌های آنها و مصالح آنها] متذکّر شوید [و به آنها عمل کنید]

[دربارهٔ زن] زنا دهنده و [مرد] زنا کننده [حکم آن دو این است] پس به هر یک از آن دو یکصد تازیانه، تازیانه بزنید {تقدیم «زانِیهٔ» با اینکه مرد به تقدیم اَوْلی (سزاوارتر) است برای این است که زنا از او (زن) قبیح‌تر است و برای اینکه شأن او (زن) به فطرتش این است که مردان را از خودش منع نماید پس وقتی که مرد را از خود تمکین می‌دهد به عقاب اَوْلی است و لذلک حدّ او (زن) مساوی با حدّ او (مرد) است، با اینکه شأن او (زن) در حدود این است که بالنسبه به مردان به او (زن) تخفیف داده شود} و بر آن دو [در حالی که] در دین خداوند [هستند] رأفت نگیرید (به خرج ندهید) [و افاده می‌کند که وقتی که آن دو در دین خدا نباشند تازیانه زده نمی‌شوند] اگر به خداوند و روز آخِر ایمان دارید و باید گروهی (جماعتی) از مؤمنان عذاب آن دو را مشاهده کنند {این آیه در بیان حدّ زانیین (دو زنا کننده) مجمل است؛ زیرا اگر دو زنا کننده هر دو یا یکی از آن دو از اهل ذمّه باشند یا هر دو، دو مسلمان دو محصنه یا دو غیر محصنه، دو بکر یا دو غیر بکر، دو حرّ یا دو عبد، باشند هر کدام حکمی دارند، و این حکم دو مسلم حرّ غیر محصن غیر بکر است}

زانی نکاح نکند مگر با زانیه یا مشرکه و زانیه با او نکاح نکند مگر زانی یا مشرک و آن بر مؤمنان (مؤمنین و مؤمنات) حرام شده

و کسانی که به زنان محصنه [که فرج‌هایشان را به عفاف و اسلام و حرّیّت و بلوغ و عقل محصون (محفوظ) می‌دارند] اتهام می‌زنند سپس چهار شاهد نیاورند پس هشتاد تازیانه به آنها تازیانه بزنید و ابداً (تا ابد) شهادت آنها را قبول نکنید و آنان خود فاسق هستند

مگر کسانی که بعد از آن توبه کرده‌اند و اصلاح نموده‌اند پس همانا خداوند بسیار آمرزنده و مهربان است

و کسانی که به ازواجشان اتهام می‌زنند و (حال آنکه) شاهدانی جز خودشان ندارند پس هر یک از آنها چهار بار [به جای چهار شاهد] به خداوند شهادت دهد (سوگند یاد کند) که او حتماً از راستگویان است

و پنجمین [بار] این است که لعنت خداوند بر او [باد] اگر از دروغگویان باشد

و عذاب [رجم] از او [زن] برداشته می‌شود اگر [زن] با چهار [بار] شهادت دادن نزد خداوند شهادت دهد که او (شوهرش) حتماً از دروغگویان است

و پنجمی اینکه غضب خداوند بر او اگر [شوهرش] از راستگویان باشد

و اگر فضل خداوند [یعنی رسالت و احکام آن و رسول] و رحمت او [یعنی ولایت و آثار آن و علیّ (ع)] بر شما نبود و همانا خداوند بسیار توبه (التفات) کننده و [بر تفضیح (رسوا کردن) شما یا تعجیل به عقوبت شما] حکیم است

همانا کسانی که آن بهتان را زده‌اند گروهی (جماعتی) از شما هستند، آن را به عنوان شرّ برای خود نپندارید بلکه آن برای شما خیر است هر مردی از آنان [که بهتان زد] چیزی از اثم (بدی) کسب کرده و کسی از آنها [یا از این جماعت] که به بیشتر (معظم) از آن (اثم) دامن می‌زند برای او عذابی عظیم هست

چرا وقتی که آن را مؤمنان و مؤمنات شنیدند به خودشان گمان خوب نبردند و نگفتند که این تهمتی واضح است

چرا چهار گواه بر آن نیاوردند و وقتی که گواهانی نیاورده‌اند پس آنان نزد خداوند، خود دروغگو هستند

و اگر فضل خداوند و رحمت او در دنیا و آخرت بر شما نبود در آنچه که در آن افضاء (به گونه‌ای روشن بیان کردن) کردید عذابی بزرگ به شما می‌رسید

آنوقت که آن را با زبان‌هایتان انداختید [یعنی نه با قلوبتان یعنی آن را بدون تحقیقی بر آن بین خود می‌گرداندید] و آنچه که به آن علم ندارید را با زبان‌هایتان [بدون اطلاع قلوبتان و اعتقاد به آن] می‌گوئید و آن را سهل می‌انگارید [که اثم در آن نیست و تبعت (سؤ عاقبت) ندارد] و (حال آنکه) آن نزد خداوند بزرگ است

و چرا وقتی که آن را شنیدید نگفتید که برای ما [صحیح] نمی‌باشد که این را بگوییم که تو منزّهی و این بهتان بزرگی است

خداوند به شما وعظ (نصیحت) می‌کند که ابداً [مادامی که در این دنیا هستید] بر مثل آن باز نگردید اگر مؤمن می‌باشید

و خداوند آیات را [یعنی علامت‌های احکام را و آثار آن را یا آیات تدوینی دالّ بر احکام تکلیفیّهٔ قالبی و قلبی را] برای شما روشن می‌سازد و خداوند بسیار دانا است [که می‌داند برای شما چه شایسته است و چه شایسته نیست و به آنچه که بر افعال شما مترتّب می‌شود] و حکیم است [که برای شما حکمى تشریع نمی‌کند و شما را از امری منع نمی‌کند مگر بنابر حکمت مقتضای آن]

همانا کسانی که دوست دارند که فاحشه [یعنی زنا یا آنچه که قبح آن شدید است، یا هر آنچه که خدای عزّ و جلّ از آن نهی کرده است] در میان کسانی که ایمان آورده‌اند شایع شود برای آنها عذابی دردناک در دنیا [با حدّی که در شریعت برای آن مقرّر شده یا با عذاب به هنگام احتضار] و آخرت هست و خداوند می‌داند [که آنان در دنیا و آخرت عذاب دارند و لذا شما را از عود (برگشتن) منع می‌کند] و شما نمی‌دانید [و لذا دوست دارید و نمی‌ترسید]

و اگر فضل خداوند و رحمت او بر شما نبود {حذف جواب در اینجا برای اشعار به شدّت قبح و شدّت غضب بر حبّ شیاع فاحشه (دوست داشتن گسترش کارهای خیلی زشت) در مؤمنین است} و همانا خداوند رئوف و مهربان است

ای کسانی که ایمان آورده‌اید [در اشاعۀ فاحشه و رمى برئ و غیر برئ] از گام‌های شیطان تبعیّت نکنید و کسی که از گام‌های شیطان پیروی کند [گمراه می‌شود و شقی می‌شود] زیرا او به فحشاء (بالغه در قُبح) و منکر (آنچه که عقل و عرف آن را خوب نمی‌‌دانند، آنچه که بالغ در قبح نباشد) امر می‌کند و اگر فضل خداوند و رحمت او بر شما نبود احدی از شما ابداً زکی (صالح، متنعّم، صاف از کدورات) نمی‌شد و لکن خداوند کسی که بخواهد را پاک می‌کند و خداوند [به اقوال مقالی و حالی او] شنوا و [به افعال او و احوال او و نیّات او و استعدادات مکمون او که غیر ظاهر بر او و بر غیر او هستند] دانا است

و دارندگان فضل و سعه {مراد از «فضل» همان «سعه» است که از آنچه که انسان در انفاقش به آن احتیاج دارد تفضّل (اضافه باقی ماندن) می‌ماند، و سعه اعمّ از آن و از آنچه است که به قدر حاجت انفاق به نحو سعه باشد، یا یکی از آن دو مخصوص به مال و دیگری به سعۀ قلب از حیث علم و اخلاق است} از شما نباید سوگند بخورند [یا اهمال کنند] که به خویشاوندان [خود یا خویشاوندان رسول (ص)] و مسکینان و مهاجران در راه خدا ندهند و باید که عفو کنند و باید در گذرند {«عَفْو» عبارت از ترک انتقام است چه قرین به حقد (کینه در دل گرفتن) قلب به مسئ (بدی کننده) باشد یا نباشد، و «صَفْح» عبارت از تطهیر قلب از حقد بر او است} آیا دوست ندارید که خداوند شما را بیامرزد [پس باید در عفو از مسئ مشاکل (همانند) خداوند شود زیرا مشاکل بر خداوند را لامحاله خداوند او را می‌آمرزد] و خداوند بسیار آمرزنده و مهربان است [می‌آمرزد کسی را که مسئ (بدی کننده) را می‌آمرزد و رحم می‌کند به کسی که به مسئ احسان می‌کند]

همانا کسانی که به زنان محصنهٔ (محفوظه، شوهردار) غافل (بی خبر) مؤمنه بهتان می‌زنند در دنیا و آخرت لعنت شده‌اند و عذابی بزرگ دارند

روزی که زبان‌هایشان و دستانشان و پاهایشان علیهم (بر آنان) به آنچه که عمل می‌کرده‌اند گواهی دهند

در آنروز خداوند دِین (جزای) آنان را الحقّ وفا می‌کند (به تمامی می‌دهد) و (در حالی که) می‌دانند که خداوند همان حقّ آشکار است

[زنان] ناپاک برای [مردان] ناپاک و [مردان] ناپاک برای [زنان] ناپاک و [زنان] پاک برای [مردان] پاک و [مردان] پاک برای [زنان] پاک، آنان که از آنچه که [دربارهٔ آنان از افک یا از آنچه که ناپاکان] می‌گویند مبرّا هستند [یعنی از اینکه مثل قول آنها را بگویند] آمرزش و رزق کریمانه‌ای برای آنها هست

ای کسانی که ایمان آورده‌اید به خانه‌هایی [مسکونی] غیر از خانه‌های خود داخل نشوید مگر آنکه درخواست اجازه کنید و بر اهل آن سلام کنید که آن برای شما بهتر است، [و آن را برای شما گفتیم، یا این حکم را بر شما نازل کردیم] باشد که [مصالح آن را] به یاد داشته باشید

پس اگر احدی را در آنجا نیافتید پس در آنجا داخل نشوید {برای اینکه گاهی در خانه‌‌های دیگران آنچه که اطّلاع یافتن شما بر آن برای شما جایز نیست و آنچه که صاحب خانه آن را از اطلاع دیگری بر آن کراهت دارد یافت می‌‌شود} تا آنکه به شما اجازه داده شود و اگر به شما گفته شد برگردید، پس برگردید که آن برای شما پاک‌‌تر (نامی، رشد دهنده‌‌تر، اصفی، نافع‌‌تر) است و خداوند به آنچه که عمل می‌کنید دانا است [پس اگر از طیب (رضایت، میل، خواست) خودتان بازگشتید خداوند آن را می‌‌داند و به سبب آن به شما جزاء می‌‌دهد]

بر شما گناهی نیست که [بدون استیناس و سلام کردن] داخل خانه‌هایی غیر مسکونی شوید که در آنجا متاعی دارید و خداوند می‌‌داند آنچه را که آشکار می‌‌کنید و آنچه را که مخفی می‌‌کنید [از افعال و احوال و اخلاق و نیّات و استعداداتی که هنوز به آنها شعور ندارید]

به مؤمنان بگو چشمانشان (نگاه‌شان) را فرو اندازند و فروج (شرمگاه‌ها) خود را [از اینکه کسی که نظر کردن به آن برای او حلال نیست به آن نظر کند] حفظ کنند آن برای آنها پاک‌تر (پاکیزه‌تر، اصلح) است {برای اینکه آن از ریبه و اشتغال به ملاهی (سرگرمی‌ها) نفس دورتر است} همانا خداوند به آنچه [از نظر کردن و ترک نظر] که صُنع می‌کنند آگاه است

و به مؤمنات بگو: چشمانشان را فرو اندازند و فروجشان را حفظ کنند و زینتشان را مگر آنچه که از آن ظاهر است [از لباس ظاهری و زینت مواضع مستثنات و خود این مواضع که مانند انگشتر و النگو و سرمه و دو گونه و دو کف (پنچه تا مچ دست) و دو قدم (پنجه تا پاشنه پا) در زنان عورت نیست] آشکار نکنند و [مؤمنات] باید روسری‌های خود را بر سینه‌های خود بیندازند [تا سینه‌هایشان آشکار نشود] و نباید زینت‌های خود را آشکار نمایند مگر برای شوهرانشان یا پدرانشان یا پدران شوهرانشان یا پسرانشان یا پسران شوهرانشان یا برادرانشان یا پسران برادرانشان یا پسران خواهرانشان یا زنان [مؤمنهٔ] آنها یا آنکه را که دستان آنها (زنان) مالک شده یا تابعان (خدمتگزاران) غیر حاجتدار [به زنان] از مردان یا کودکانی که بر عورات آنها (زنان) [یعنی از حیثی که آنها عورت هستند] آگاهی ندارند و [زنان] به پاهای خود حرکتی ندهند تا آنچه که از زینت خود مخفی کرده‌اند معلوم شود و ای مؤمنان همگی به سوی خداوند بازگردید باشد که رستگار شوید

و ایامی (مجرّدها، مردانی که زوجه ندارند و زنانی که شوهر ندارند) از میان خود [در حالی که آنها از حیث ایمان از شما هستند] و صالحان (مؤمنان) {مراد از صلاح در اینجا اسلام یا متعفّفین (با عفّت‌ها) است زیرا او نیز صلاح النّفس است} از بردگان خود و کنیزان خود را نکاح دهید، اگر فقیر (تنگدست) باشند خداوند آنها را از فضل خود [از کثرات] غنی (بی نیاز) می‌کند و خداوند دارای وسعت است [که از توسعه بر آنان عاجز نمی‌شود و از عول (یاری خواستن) آنها خائف نمی‌شود] و [به تسبیبات (سبب‌سازی‌ها) خفیّه می‌داند که نکاح سببی برای غناء است و اگرچه شما آن را ندانید، یا به استعداد همه و صلاح آنها] دانا است

و [مجرّدها، از مرد و زن] کسانی که [به عدم وجدان (یافتن) ازواج برای مردانشان و زنانشان یا عدم وجدان آنچه که در نکاح خود به آن احتیاج دارند از صِداق و نفقه و کسوه (پوشاک) و مسکن یا به خاطر منع کردن اولیاء از نکاح و عدم قدرت بر مخالفت با آنان] نکاح کردن را نمی‌یابند باید عفّت نمایند تا آنکه خداوند آنان را از فضل خویش بی‌نیاز سازد و کسانی که تقاضای کتابه (قرارداد آزادی بین سیّد و غلام یا کنیز) می‌کنند از آنکه (غلامان و کنیزان) دستان شما مالک شده پس اگر خیری را دربارهٔ آنان دانستید با آنان مکاتبه (قرارداد) نمایید و از مالی که خداوند به شما داده به آنها بدهید و کنیزکان خود را که ارادهٔ تحصّن (پاکدامنی) دارند بر بِغاء (روسپیگری، زنا کردن) وادار نکنید تا [با کسب آنها و اجرت بِغاء (روسپیگری)] عَرض زندگانی دنیا را کسب کنید و کسی که آنها را وادار کند پس همانا خداوند بعد از وادار کردن آنها [بر آنان (موالی) پس از توبه کردن یا بر آنها (کنیزکان) بعد از اکراه از رغبت در فعل به سبب مقتضای طبیعتشان] بسیار آمرزنده و مهربان است

و همانا آیاتی روشن کننده (موضح یا واضح) و به عنوان مَثَل (حجّت یا حدیث یا شبیه) از کسانی که قبل از شما بوده‌اند و برای پرهیزکاران به عنوان پند بر شما نازل کرده‌ایم

خداوند {الله نام ذات حقّ است که هستی او از خود او و غیر قابل انفکاک از او می‌باشد که واجب الوجود است و این نام به اعتبار ظهور او است که در اصطلاح مقام مشیّت و اضافهٔ اشراقیّهٔ حقّ نسبت به موجودات نامیده می‌شود و این اضافه و نسبت همان فعل و نور حقّ است که بر همهٔ اشیاء تابیده و پهن شده و همهٔ چیزها از عدم بواسطهٔ او به مرحله هستی قدم می‌گذارند و از تاریکی به نور و از پنهانی به آشکار بودن می‌رسند. و حقیقت یگانهٔ او بدون این عنوان که مقام ظهور است غیب محض می‌باشد و نه نامی و نه رسمی و نه خبری از آن در عالم می‌باشد} نور [و روشنائی] {نور نام برای ضیاء و روشنی است و نور نام محمّد (ص) و نبوّت یا رسالت آن حضرت یا نام برای علی یا خلافت یا ولایت حضرتش هم می‌باشد و گاه هم اطلاق می‌شود بر آنچه اشیاء را ظاهر و واضح کند، خواه روشنی و شعاع باشد یا دلیل و برهان یا علامت و آثار، و به این معنی بر کتاب‌های آسمانی و خلفای الهی اطلاق می‌شود. گاه نیز بر هدایت و راهنمائی و آنچه بدان واسطه هدایت حاصل می‌شود اطلاق می‌گردد و به این معنی کتاب‌های آسمانی و رسالت‌های پیامبران و نبوّت‌های انبیاء و ولایت‌های اولیاء و گفتارها و کردارها و حالات و اخلاق نیکو همه نور محسوب می‌گردند} آسمان‌ها {آسمان و آسمان‌ها اختصاص به افلاک طبیعی و کرات مافوق ما ندارد بلکه هر چه جهت علوّ و بلندی و تأثیر و فاعلیّت در مادون خود داشته باشد نسبت به مادون، آسمان نامیده می‌شود، پس عقول کلّیّه طولی و عرضی و نفوس کلّیّه و جزئیّه و افلاک طبیعی همهٔ آنها آسمان می‌باشند} و زمین {زمین نام آن چیزی است که جنبهٔ پستی و قبول و تأثّر را دارد و اختصاص به همین زمین تیرهٔ ما ندارد بلکه سراسر عالم طبع و دو عالم مثال سفلی و علوی همهٔ آنها زمین محسوب می‌گردند} است، مثال نور او [یعنی صفت یا حکایت نور او] مانند [صفت یا حکایت] مشکات (پنجره‌ای) است که در آن [پنجره که نور از آن به خارج نفوذ نمی‌کند] مصباحی (چراغی) باشد و چراغ در شیشه‌ای جای گرفته که گوئیا آن شیشه ستارهٔ درخشانی است که بر افروخته می‌شود از درخت با برکت زیتونی که نه شرقی است و نه غربی که روغن آن [بقدری صفاء دارد] که نزدیک است روشن شود، هر چند آتشی بدان نرسد، نوری است بالای نور [یعنی صفت و مثال نور او که همان مشیّت او می‌باشد همچون نورى است بالای نور در شدّت روشنی، چون روشنی او بواسطهٔ صفا و خالص بودن و جلوه داشتن شیشهٔ آن خیلی زیاد و بلکه چند برابر است]، خداوند به نور خود هدایت می‌کند [یعنی نورى که بالای نور است، خداوند به سوی او] هر که را بخواهد [هدایت می‌کند] و مثل برای مردم می‌زند [یعنی به راه مقصود می‌رساند یا هر که را بخواهد می‌برد و مثل‌ها را هم برای آگاه کردن همهٔ مردم بر راه مقصود می‌زند تا هر که قابل هدایت باشد راهنمائی شود و هر کس لایق نباشد به گمراهی بماند] و خداوند به هر چیزی دانا است

[این چراغ] در خانه‌هائی [برافروخته شده] که خداوند اذن داده که بالا برود [و مرتبهٔ رفیع پیدا کند] و نام او برده شود [یعنی خانه‌های خلفای الهی از انبیاء اولیاء و سینه‌های آنها و دل‌هایشان و ولایت یا نبوّت آنها یا خود انبیاء و اولیاء که خانه‌های کشف و شهود و وحی و الهام الهی می‌باشند]، تسبیح می‌کند {تسبیح تنزیه و پاک کردن لطیفه و حقیقت انسانیّت است از آنچه مانع او از رفتن و سلوک به سوی خداوند باشد} در آن [خانه‌ها] در صبح و شام

مردانی که هیچ تجارت و خرید و فروشی آنها را از یاد خدا [یا تذکّر و ملاحظهٔ امر و نهی حقّ تعالی در هر کار] و نماز و زکات باز نمی‌دارد {ذکر خواه زبانی و ظاهر و خواه در دل و پنهان و خواه در مرتبهٔ صدر و حقیقی و متّحد با مقام صدر باشد که از آن در اصطلاح عرفاء به سکینه و فکر و حضور تعبیر می‌شود و آن مثال و جلوهٔ شیخ است که نزد سالک بر اثر قوّت اشتغال او به ذکرى که از صاحب اجازه گرفته پیدا می‌شود، یا آنکه تذکّر امر و نهی حقّ تعالی در هر کار مراد باشد، هیچیک از آنها با اشتغال به کسب و کار مخالف نیست، بلکه هرگاه حال سالک ملاحظهٔ امر و نهی حقّ تعالی در هر فعلی باشد و کسب و کاری هم که می‌کند از نظر رعایت امر او و ترک بیکاری هم از لحاظ نهی خداوند از بیکاری باشد خود همان کسب نمودن ذکر بلکه از اشرف اقسام ذکر است، کردیم زیرا ذکر زبانی یا قلبی عبارت است از آنچه بر زبان یا دل جاری شود که سالک از آن راه متوجّه صفات خداوند می‌شود و این کسب هم از این نظر بواسطهٔ همان کسب به خاطر انسان می‌آورد دو صفت لطف و قهر او را نسبت به امر و نهی، پس خود همان کسب یاد خدا است} و می‌ترسند از روزی که دل‌ها و دیده‌ها زیرورو می‌شوند

برای اینکه خداوند آنها را جزاء دهد به بهترین عملی که کرده‌اند و از فضل خود [بدون نظر به عمل او یا استحقاق او] برای آنها زیاد کند و خدا روزی می‌دهد به هر که بخواهد بدون حساب

و کسانی که [به نور یعنی به علیّ (ع) و ولایت او] کفر ورزیده‌اند اعمال آنان همانند سرابی در بیابان‌های هموار است که تشنه آن را آب می‌پندارد تا وقتی که به آن می‌رسد آن را چیزی نمی‌یابد و تنها خداوند را نزد آن می‌یابد پس حساب او را وفا (به تمامی دادن) می‌کند و خداوند سریع حساب کننده است

یا [کسانی که به ولایت کفر ورزیده‌اند یا بر صورت اسلام می‌باشند و عملشان به صورت عمل مؤمن می‌باشد یا بر صورت اسلام نمی‌باشند و عمل آنان موافق با عمل مؤمن نمی‌باشد، بلکه به خلاف شریعت و به خلاف عمل مؤمن می‌باشد پس] مانند تاریکی‌هایی در دریای پهناوری است که موجی [از دریا] از بالای آن موجی، [و] از بالای آن ابری او را می‌پوشاند، تاریکی‌هایی که بعض آنها فوق بعضی هستند [و آن تاریکی دریا و تاریکی شب آن و تاریکی امواج و تاریکی ابر است و] وقتی که [عامل] دستش را خارج کند آن را (دست خود را) نمی‌تواند ببیند و کسی که خداوند برای او نوری قرار نداده (او را به نور خود هدایت نکرده) {و مراد از نورى که خداوند آن را برای بندگانش قرار می‌دهد ولایت است} پس نوری ندارد

آیا ندیده‌ای که خداوند است که [جمیع] کسانی که در آسمان‌ها و زمین هستند و پرندگان [در حالی که] بال گشوده‌اند بر او تسبیح می‌کنند هر کدام نماز خود و تسبیح خود را می‌دانند و خداوند به آنچه که انجام می‌دهند دانا است [پس به آنان بحسب افعالشان جزاء می‌دهد]

و ملک آسمان‌ها و زمین از آنِ خداوند است [یعنی اینکه او تعالی خالق آنها و مالک آنها است پس چگونه افعال خلقش را در آن نداند؟!] و محلّ بازگشت (سرانجام) به خداوند است

آیا ندیده‌ای که خداوند ابرها را می‌راند سپس بین [قطعات متفرّق] آنها را پیوند می‌دهد سپس آنها را فشرده قرار می‌دهد پس قطرات [باران] را می‌بینی که از خلال آن [ابرها] خارج می‌شود و از آسمان از کوه‌هایی در آن [بعضاً] تگرگی فرو فرستاده می‌شود و آن (ضرر تگرگ) را به کسی [از بندگانش] که بخواهد اصابت می‌دهد [پس کِشت او و مال او را هلاک می‌سازد و خانه‌اش را خراب می‌کند] و از کسی که بخواهد آن را باز می‌دارد نزدیک است که درخشش برق آن [یعنی روشنی برق ابر یا تگرگ]، دیده‌ها را [برای شدّت درخشش آن] بِبَرَد

خداوند شب و روز را می‌گرداند همانا در آن [تقلیب (گرداندن)] البتّه عبرتی برای دارندگان بصیرت هست [کسانی که اشیاء را از حیث حکمت‌ها و مصلحت‌ها و نَضْد (چیده شدن، هماهنگی) آنها و ترتیب و غایات آنها که مترتّب بر آنها است می‌بینند]

و خداوند هر جنبنده‌ای را از آبی (نطفه) خلق کرد پس کسانی (گروهی) از آنها [مانند مارها و ماهی‌ها و کرم‌ها] بر شکم راه می‌روند و کسانی (گروهی) از آنها [مانند انسان‌ها و پرندگان و بعضی حشرات زمینی] بر دو پا راه می‌روند و کسانی (گروهی) از آنها [مانند چهارپاداران از اَنعام (چهارپایان) و سِباع (درندگان) و غیر آنها] بر چهار [پا] راه می‌روند خداوند آنچه را که بخواهد خلق می‌کند [یعنی کسانی (گروهی) از آنها که بر بیشتر از چهار پا راه می‌روند] همانا خداوند بر هر چیزی [و بر خلق آنچه که بر بیشتر از چهار پا راه برود] بسیار توانا است

همانا آیات [تدوینی در صورت آیات قرآنی که آنها را برای شما تلاوت کرده‌ایم و آیات تکوینی در صور طبیعی مثل تسبیح کسانی که در آسمان‌ها هستند و ازجاء (سوق دادن) ابرها و انزال باران‌ها و تقلیب ایّام و خلق دوّاب (جنبندگان) همگی از آب و مختلف قرار دادن آنها در راه رفتن و غیره] را روشن (واضح یا موضح) [از مقام مشیّت و مقام اقلام و الواح] نازل کرده‌ایم و خداوند کسی را که بخواهد به راه راست [یعنی همان ولایت و طریق قلب] هدایت می‌نماید

و می‌گویند: به خداوند و به رسول ایمان آورده‌ایم و اطاعت کردیم سپس بعد از آن گروهی از آنان روی می‌گردانند [یعنی اینکه ایمان آنان محض قول است] و آنان مؤمن نیستند

و وقتی که به سوی خداوند و رسولش دعوت می‌شوند تا بین آنها حکم (داوری) کند آنوقت گروهی از آنان اعراض کننده‌اند

و اگر حقّ بر آنها باشد [در حالی که] اذعان کننده‌اند به سوی او می‌آیند [و جز این نیست که آنها برای جلب نفع در دنیایشان به او روی آورده‌اند]

آیا در دل‌های آنان مرض هست [که با یقینشان به او به سبب آن مرض روی می‌گردانند] یا [در نبوّت او] تردید کرده‌اند آیا می‌ترسند که خداوند و رسولش بر آنها ستم روا بدارند بلکه آنان خود ستمگرند [نه خداوند و رسول او]

جز این نباشد که سخن مؤمنان [که ایمان آنها محض گفتار نمی‌باشد] وقتی که به سوی خداوند و رسولش دعوت می‌شوند تا بین آنها حکم (داوری) کند این است که می‌گویند: [این دعوت را یا حکم او را چه له (برای ما) ما باشد چه علینا (بر ما)] شنیدیم و اطاعت کردیم و آنان همان رستگاران هستند

و کسی که از خداوند و رسولش اطاعت کند و از خداوند بترسد و از او پروا کند پس آنان همان فائزان (پیروز شدگان، رستگاران) هستند

و [یعنی گویندگان «آمنّا باللَّه» یا کسانی که روی گردانیدند] با سوگندهای سخت خود به خداوند سوگند یاد کرده‌اند که اگر به آنان [به خروج در غزوات] امر کنی البتّه حتماً خارج می‌شوند، [به آنان] بگو: سوگند مخورید [زیرا طاعت تو] طاعت معروف (پسندیده) است [که احتیاج به سوگند خوردن ندارد] همانا خداوند به آنچه که عمل می‌کنید آگاه است

[به آنان] بگو: از خداوند [با فعل] اطاعت کنید [نه فقط با قول] و از رسول اطاعت کنید و اگر سرپیچی کنید [چیزی به او ضرر نمی‌زنید] پس همانا آنچه که بر (عهدهٔ) او (رسول) است آنچه است که [به او از تبلیغ رسالتش] حمل (مقرّر، وادار) شده [و همانا او (ص) آن (رسالت) را ابلاغ کرده است، نه هدایت شما به طاعت کردن، تا آنکه وبال روی گردانیدن شما بر عهدهٔ او باشد] و بر (عهدهٔ) شما است آنچه که بر شما مقرّر شده [از متابعت از او، پس ضرر روی گردانیدن عائد بر شما است] و اگر از او اطاعت کنید [به ایمان] هدایت می‌شوید [که آن بضاعت شما برای آخرت شما و همان ولایت علیّ (ع) است] و بر [عهدهٔ] رسول جز ابلاغ کردن (رساندن) آشکارا (ظاهر) نیست

خداوند به کسانی از شما که [با بیعت عامّهٔ نبویّه یا با بیعت خاصّهٔ ولویّه] ایمان آورده‌اند و اعمال صالح [لازم بر ایمان را] کرده‌اند [تا ایمان آنها مستقر شود] وعده کرده که آنها را قطعاً در زمین جانشین [گذشتگان یا خلفاى خودش] می‌نماید [به اینکه جبابرهٔ (جبّارها) مسلّط بر آن را از آن خارج می‌کند یا آنان را به میل یا با کراهت منقاد اسلام قرار می‌دهد] همانطور که کسانی که قبل از آنها بودند را [در عالم صغیر یا عالم کبیر] جانشین نمود و البتّه حتماً آنها را بر دینشان که مورد پسند آنها است متمکّن می‌نماید و آنها را بعد از خوفشان به ایمن تبدیل می‌کند که مرا عبادت کنند و چیزی [از اصنام و اهویه و شرکاء در ولایت] را به من شرک نورزند و کسانی که بعد آن کفر بورزند پس آنها خود فاسق (خارج شدگان از حکم خداوند و دین او) هستند

و نماز را بپا دارید و زکات بدهید و [در سایر آنچه که به آن امر شده‌اید] از رسول اطاعت کنید [یا در اِقامۀ صلوهٔ و ایتاء زکات از او اطاعت کنید به معنی اینکه داعی (انگیزه) نمازتان و زکاتتان را محض امر او (ص) قرار دهید، نه غیر آن از مُرایات (ریاکاری‌ها، دیده شوندگان) و صیت (آوازه) و امضاء (عملی کردن) عادت و مُماثِلَت (همانند گشتن) با امثالتان یا حفظ مال یا تحصیل آن یا حفظ عیال و عِرض (آبرو) و جاه و غیر آن از آنچه که صاحبان نفوس آن را غایات بر افعالشان و عباداتشان قرار می‌دهند] باشد که به شما رحم شود

هرگز مپندار کسانی که کفر ورزیده‌اند [خدای را از ادراک (دستیابی) به آنها] در زمین عاجز کننده‌اند و (حال آنکه) مأوای (جایگاه) آنها آتش است و البتّه بد جایگاهی است

ای کسانی که ایمان آورده‌اید کسانی که دستان شما مالک [آنها] شده‌اند و کسانی از شما که به احتلام نرسیده‌اند باید [در هر روز و شب] قبل از نماز صبح [یعنی در اوقاتی که انسان اغلب عاری از لباس ساتر (پوشاننده) عورات و از لباس تجمّل است و دخول موالی (بردگان) و غیر بالغین ممیّز در این اوقات موجب دیدن عورات و مَساوی (معایب) است و هیبت شخص را از انظار می‌برد] و در نیمروز هنگامی که لباس‌هایتان را در می‌آورید و بعد از نماز عشاء که سه [وقت آشکار شدن] عورت شما است سه مرتبه از شما اجازه بگیرند بعد آن [ساعات] بر شما و بر آنان [در ترک استیذان (اجازه گرفتن) و دخول بدون اذن] باکی نیست که [اگر خواستند] بر [گرد] شما بسیار بچرخند (بیایند و بروند) [زیرا] شما ابعاض (اجزاء) یکدیگر هستید این‌چنین [تبیین از تبیین احکام با اشاره به علل آنها و حکمت‌های آنها است که] خداوند آیات [دیگر] را [و احکام قالبی و قلبی را با حکمت‌های آنها و علل آنها] برای شما بیان می‌نماید و خداوند [به مصالح آنچه که او شریعت برای شما قرار می‌دهد] دانا و حکیم است [که به دقایق حکم نظر می‌کند و آنچه را که دقایق حکم بر آن مترتّب می‌شود، تشریع می‌کند]

و وقتی که اطفال شما به [سنّ] حُلم (بلوغ) می‌رسند پس باید [در جمیع اوقات] اجازه بگیرند همانطور که کسانی که قبل از آنها [بالغ و اجازه گیرنده] بودند اجازه می‌گرفتند این‌چنین خداوند آیاتش را برای شما بیان می‌کند و خداوند دانا و حکیم است

و زنان از کار افتاده [که برای یأس آنها از رغبت مردان به آنها و عدم میل مردان به آنان برای کِبَر (زیادی سن) آنها از طلب نکاح نشسته‌اند (دست کشیده‌اند)] از زنانی که امید نکاح ندارند [برای عدم طمع آنها در آن و عدم طمع مردان دربارهٔ آنها] پس بر آنها باکی نیست که جامه‌های رویی خود [جِلْباب (لباس رو، روپوش) و خِمار (مقنعه، روسری)] را درآورند [در حالی که به چیزی از زینت‌ها و مواضع آنها] جلوه دهندهٔ زینت نیستند و اگر [با پوشاندن زینت و ترک درآوردن روپوش] عفّت بورزند برای آنها بهتر [از درآوردن] است و خداوند شنوا است [پس به مردان آنچه که آنها را ریب می‌کند نگویند] و [به نیّات آنها (زنان)] دانا است [پس به قصد اِرْتیابِ (به ریب اندختن) مردان جامهٔ خود را در نیاورند]

بر نابینا حرجی (پرهیزی، گناهی) نیست و بر ناتوان حرکتی حرجی نیست [بر اینان در هم خوراک شدن با تندرستان و معاشرت با آنها، و نه در خوردن از خانه‌های کسانی که آنان را در آن بر جای گذاشته‌اند و نه در خوردن و برگرفتن از خانه‌هایی که صاحبانشان کلید آنها را به آنها داده‌اند، و نه در خوردن از خانه‌های خویشان دعوت کننده و نه در تخلّف (سرپیچی) از جهاد و نه در عدم طاعت و زیارت مثل تندرستان، حرج نیست] و بر مریض حرجی نیست و نه بر خودتان [در اینکه منفرداً یا با معلولین] که از خانه‌های خویش بخورید [حرجی نیست] یا خانه‌های پدرانتان یا خانه‌های مادرانتان یا خانه‌های برادرانتان یا خانه‌های خواهرانتان یا خانه‌های عموهایتان یا خانه‌های عمّه‌هایتان یا خانه‌های دایی‌هایتان یا خانه‌های خاله‌هایتان یا آنچه (خانه‌هایی) که کلیدهای آن را مالک هستید [به وکیل بودن شما برای مالک در زمین (زراعی، حاصلخیز) او یا مخزن (انبار) او یا خانهٔ او، یا مالک کلید را عاریه داده، یا مراد خانهٔ مملوک (برده، کنیز) است] یا [خانهٔ] دوستتان [زیرا صداقت (دوستی) مقتضی سرور (شادمانی) به خوردن دوست از خانهٔ او است و اقل از اجازه نیست و لکن همهٔ آنها مادام که عدم اذن صاحبان آنها دانسته نشود، و مادام که به اسراف و افساد کشیده نشود، است] بر شما گناهی نیست که جمیعاً [مجتمع با صاحبان خانه‌ها یا با معلولین یا با انسان دیگر یا با مهمان] یا جدا جدا بخورید {از خوردن از خانه‌های مذکور بدون صاحبان آنها کراهت داشتند و در بعضی طایفه‌ها شخص از آنها به تنهایی نمی‌خورْد و از تنهایی خوردن به حرج می‌افتاد و در خانه‌های فقراء نمی‌خوردند زیرا غنی که به خانهٔ فقیری از دارندگان خویشی با او یا دوستانش داخل می‌شد و او را به طعام خود دعوت می‌کرد پس، از خوردن حرج (سختی) می‌داشت و وقتی که به آنها مهمانی نازل می‌شد از خوردن مگر با او در حرج می‌افتادند} و وقتی که داخل خانه‌ای می‌شوید پس به عنوان درود از نزد خداوند بر خودتان [بعضی از شما بر بعضی یا به اهل خانه‌ها] سلام کنید [تا این سلام را بر شما ردّ کنند (بازگردانند)] که مبارک و پاک است خداوند این‌چنین آیات [تدوینی در بیان احکام معاشرت] را برای شما بیان می‌کند با ترقّب به اینکه شما [در حکمت‌ها و مصالح آنها] تعقّل کنید [یا باشد که شما عاقل گردید یا باشد که شما در آداب لازم در معاشرت تعقّل نمایید و آنها را بفهمید و به آنها عمل کنید]

جز این نیست که مؤمنان کسانی هستند که به خداوند و رسول او ایمان آورده‌اند [و از آنچه که به آن امر شده‌اند تخلّف نمی‌کنند] و وقتی که با او بر امری [برای مؤمنین می‌باشند مانند جمعه و عید و جنگ و مشاورت] جمع شده می‌باشند نمی‌روند تا آنکه از او [برای رفتن] اجازه بگیرند همانا کسانی که از تو اجازه می‌گیرند آنان کسانی هستند که به خداوند و رسولش ایمان دارند پس وقتی که از تو به خاطر بعضی از شؤن (کارهای) خود اجازه می‌خواهند، پس به کسانی از آنها که خواستی اجازه بده و برای آنها (اجازه گیرندگان) از خداوند طلب آمرزش کن [زیرا التفات به غیر تو و غیر خداوند وقتی که نزد تو باشند برای آنها معصیت بزرگ است] که خداوند بسیار آمرزنده است [که آنچه را که از توجّه و نظر به غیر تو به آنها ملحق می‌شود می‌آمرزد، حینی که شایسته نیست که جز به تو نظر کنند] و مهربان است [به آنها بواسطهٔ توجّه به تو و استیذان (طلب اجازه) از تو رحم می‌کند]

فرا خواندن رسول را بین خود مانند فراخواندن بعض شما بعضی را قرار مدهید [به اینکه اسم او یا کنیهٔ او را ذکر کنید یا او را با صوت رفیع (بلند) نداء کنید، بلکه صدایتان را نزد او خَفْض کنید (پایین آورید) و او را به اسم او و کنیه‌اش ذکر نکنید، بلکه او را به الفاظ تعظیم مثل یا رسول الله (ص)، و یا نبیّ الله (ص) و امثال آن ذکر نمایید، و نگویید یا محمّد، و یا ابا القاسم] محقّقاً خداوند می‌داند کسانی از شما را که [یواشکی] در پشت دیگری در می‌روند (می‌گریزند) پس باید کسانی که با امر او [یعنی با امر خداوند یا با امر رسول (ص)] مخالفت می‌کنند حذر کنند که مبادا فتنه‌ای [بلیه (گرفتاری) یا امتحانی] به آنها اصابت نماید [که آنچه از نفاق که در قلوب آنها هست را در دنیا ظاهر نماید] یا عذاب دردناکی [در آخرت] به آنها اصابت کند

آگاه باشید همانا آنچه که در آسمان‌ها و زمین است برای خداوند است محقّقاً آنچه [از افعال و احوال و اخلاق و نیّات و خطرات (خطورات، در معرض مخاطره قرار گرفتن) و مکموناتی که استشعار به آنها ندارید] که شما بر آن هستید و [الآن و] روزی که به او بازگردانده می‌شوید را می‌داند پس آنها را به آنچه که عمل می‌کرده‌اند آگاه می‌کند و خداوند به هر چیزی دانا است.