سورهٔ بقره

و [اهل کتاب از یهود و نصاری] گفتند هرگز داخل جنّت نخواهد شد مگر کسی که یهودی یا ترسا (نصارا) باشد، این آرزوهای آنها است، [ای محمّد (ص)] بگو: اگر [در دعوی خود] راستگو می‌باشید برهانتان را [بر دعوی خود] بیاورید

آری کسی که وجهش را برای خداوند تسلیم (خالص) کند و (در حالی که) او [در افعالش یا به خَلقِ او] محسن است پس نزد پروردگارش اجر خود (لایق به آن) را دارد و ترسی بر آنان نیست و نه آنها محزون می‌شوند

و یهود گفتند که ترسایان بر چیزی [از دین] نیستند و ترسایان گفتند: یهودیان بر چیزی [از دین] نیستند، و (حال آنکه) آنها کتاب را می‌خوانند [یعنی آنها علماء تابع شرایع هستند، یا علمای قاری کتب الهی هستند و عالم دعوی بلاحجّت ابراز نمی‌کند و در کتب الهیّه تأدیبات و تعلیماتی بر چگونگی اظهار دعوی هست، پس عاقلِ عالم قاری کتاب تابع شرایع است که بدون حجّت اظهار دعوی نمی‌کند]، [خداوند فرمود:] این چنین [یعنی مثل قول آنها را] کسانی که نمی‌دانند [یعنی که علم ندارند] مثل قول آنها را گفتند [یعنی که تشبّه به جهّال جُسته‌اند یعنی اینکه اتّباع آنها بر شرایع و قرائت آنها بر کتب مورث علم برای آنها نبوده است، بلکه آن ایضاً محض تقلید و اعتیاد می‌باشد، وگرنه چیزی که شبیه قول جهّال می‌شود را نمی‌گفتند] و خداوند در روز قیامت در آنچه که [بدون حجّت و علم] در آن اختلاف می‌کردند بین آنها [یعنی بین دو جماعت یا بین اختلاف کنندگان از یهود و نصارى و کسانی که در این قول به راه خود می‌روند] حکم می‌کند

و چه کسی ظالم‌تر از آن کسی است که از مساجد خداوند که اسم او در آنها ذکر می‌شود [یعنی از اسلام و از مساجد صوریّ آنها و از مساجد حقیقی آنها که همان رسول و خلفای او هستند] منع می‌کند {ظلم قرار دادن چیزی در غیر جایی که باید گذارده شود و منع آن از جایی که باید گذاشته شود است} و سعی در خراب کردن آنها ‌کند [یعنی خراب کردن سقف‌های آن و دیوارهای آن یا منع اهل آن از رجوع به آن و خراب کردن آن با تعطیل کردن آن از ذکر خدا و اقامهٔ نماز]، برای آنان [شایسته] نباشد که داخل آن شوند مگر [در حالی که] ترسان هستند [چه رسد از اینکه بر تخریب آنها یا منع مؤمنان از آنها جرأت کنند] و برای آنها در دنیا خواری [قتل و غارت و اسارت و اِجلاء و جزیه] هست و آنها در آخرت عذابی عظیم دارند

و مشرق و مغرب برای خداوند است {مقصود افادهٔ این است که مشرکین یا مطلق کفّار از مساجد خدا منع کردند، و گویی که فرموده است آنان از مساجد خدا منع کردند، و آنها با آن به مؤمنان ضرر رساننده نیستند زیرا مشرق و مغرب یعنی وجه الارض همگی برای خداوند است} پس [ای مؤمنین] به هر کجا [در هر بقعه‌ای از بقاع زمین] که روی کنید پس وجه خداوند در آنجا هست [و اختصاص به بقعه‌ای خاصّ ندارد، پس عبادت و توجّه به معبود فی نفسها اختصاص به بقعه‌ای غیر بقعه‌ای دیگر ندارد، لکن گاهی برای بعضی به سبب امور خارجی امتیاز از دیگری عارض می‌شود] همانا خداوند دارای وسعت [است، مکانی و مقام چیزی و سایه‌ای از او خالی نمی‌شود] و دانا است [که می‌داند آنچه که شما آن را انجام می‌دهید، چگونه انجام می‌دهید، و در کدام مکان انجام می‌دهید، پس بر شما است به تصحیح اعمال نه تعیین محل و جهت برای آن]

و [یهود و نصاری و مشرکین حینی که گفتند: عُزیر پسر خدا است و مسیح پسر خدا است و ملائکه دختران خدا هستند] گفتند: خداوند فرزندی گرفته!، او [از این نسبت داده شدن] منزّه است، بلکه [از حیث اینکه او مصدر کلّ و منتهای آن و مالک آن است] آنچه که در آسمان‌ها و زمین است برای او است [پس چیزی در آن دو فرزند او نمی‌باشد]، همه فرمانبردار او هستند

ایجاد کنندهٔ آسمان‌ها و زمین [بدون مثال سابق و نه مادّه و نه زمان و نه آلت و نه اسباب] است و زمانی که به امری حکم کند پس جز این نیست که به آن می‌گوید: بباش، پس می‌باشد [و شأن او شأن ناقصین در توالد نیست که محتاج به زوج و حرکات و انفصال مادّه و انقضاء مدّت هستند، و نه شأن ناقصین در افعال، محتاج به مثال و مادّه و مدّت و آلات و اسباب در فعلشان]

و کسانی [از مشرکین و همچنین از یهود و نصاری] که نمی‌دانند [که خلق، طاقت شنیدن کلام خدای تعالی را نمی‌آورند و اگر بشنوند مادام که نفوسشان از رین مادّه صاف نشده البتّه هلاک می‌شوند] گفتند: چرا خداوند با ما سخن نمی‌گوید [تا کلامش را بشنویم و به او ایمان بیاوریم] یا برای ما نشانه‌ای نمی‌آورد [تا آن را مشاهده کنیم و به سبب آن ایمان بیاوریم]، همچنین کسانی که قبل از آنها بودند مثل قول آنها را گفتند [چنانکه امّت موسی (ع) به او گفتند: خدا را آشکارا به ما نشان بده و چنانکه امّت عیسی (ع) گفتند: آیا پروردگار تو می‌تواند مائده‌ای از آسمان بر ما نازل کند؟]، قلب‌هایشان [در جهل و کوری از آنچه که به آنان نفع می‌رساند و عناد و لجاج] متشابه است، همانا آیات را برای قومی که یقین دارند بیان کرده‌ایم [و آنها را بدون بیّنه ترک نکرده‌ایم، لکن آنها اهل شکّ و رِیبه هستند و اهل عقل و ایقان نیستند تا به آنچه که از شأن او است که به آن یقین آورند یقین کنند و اگر ما هر آیت مقترحه (درخواستی، پیشنهادی) یا غیر مقترحه‌ای را برای آنها بیاوریم، البته یقین نمی‌کنند و قبول نمی‌نمایند]

همانا ما تو را به حقّ به عنوان بشارت دهنده و بیم دهنده فرستادیم [یعنی شأن تو بشارت دادن و انذار کردن است، قبول کنند یا ردّ کنند، یقین نمایند یا شکّ کنند، و از شکّ آنها و ردّ آنها وبالی و عقوبتی بر تو نیست] و دربارهٔ اهل دوزخ سؤال نمی‌شوی

و هرگز یهود و نصارا از تو راضی نخواهند شد تا [مگر] آنکه از ملّت (آئین) آنها تبعیّت کنی، [به مؤمنان] بگو همانا هدایت خداوند، [فقط] آن، هدایت است [نه استرضاء (طلب رضایت) یهود و نصارى و رضایت آنها، یا به یهود و نصارى بگو: که هدایت خداوند، آن، هدایت است، نه آنچه که شما از ملّت (آئین) مأخوذه از پدران مهویّه (شیری) خود به سبب اعتیاد آن به آن عادت کرده‌اید] و اگر از هواهای [یعنی از آراء انفس آنان بدون مداخلهٔ عقل، یا از مهویّات (دل خواسته‌ها، محبوبات)] آنان تبعیّت کنی بعد از آنکه دربارهٔ آن علم [به حقّانیّت ملّت خود و بطلان ملّت آنها و آراء آنها] به تو آمد [آنگاه] ولیّی و نه نصیری از خداوند نخواهی داشت