سورهٔ حشر

آنچه که در آسمان‌ها هست و آنچه که در زمین هست خداوند را تسبیح می‌کنند و او غالب حکیم است

او کسی است که کسانی از اهل کتاب که کفر ورزیدند را برای اوّلین حشر (کوچ دادن جمعی) از دیارشان اخراج کرد {«حشر» اخراج جمعی از مکانی به مکانی دیگر است و معنی می‌دهد در اوّلین حشر مؤمنین را به سوی آنها، آنان را برای جنگ بیرون آورد، یا در اوّلین حشرشان برای جنگ کردن از قلعه‌هایشان، یا به خاطر حشر اوّل آنان به سوی شام یا به سوی خیبر و حشر دوّم آنها به سوی قیامت یا به سوی شام، یا وقت ظهور قائم (ع) از شام، یا به سوی قیامت از شام بیرون آورد، یا معنی می‌دهد در اوّل حشر و جلائی (ترک وطنی) که در زمان رسول (ص) و بعد آن جلائی و حشری برای غیر آنان بر دست رسول (ص) واقع شد} گمان نکردید که خارج می‌شوند و آنها گمان کردند که قلعه‌هایشان برای آنها مانع آنها از [بأس (سختگیری، عذاب)] خداوند است پس خداوند از جایی که نمی‌پنداشتند [برای قوّت وثوقشان و اعتمادشان بر حصونشان (قلعه‌هایشان) پس بأس خداوند در حصونشان عذابش را یا بأسش را] به آنها آورد [یا خلیفه‌اش نزد آنها آمد] و در دل‌هایشان ترس افکند بطوریکه [بنی نضیر] خانه‌هایشان را [به جهت ضنّت (بخل ورزیدن) به آن بر مسلمین و به جهت اخراج آلات نفیس خود و به جهت توسعه برای جنگ و مجالت (جولان دادن) با مسلمین و به جهت تحصّن در اطراف آنها که پشت آنها می‌شد با جمع کردن آلات طرف‌هایی که پشت مسلمین بود در طرف‌هایی که پشت آنها می‌شد] با دستان خود و با دستان مؤمنین خراب می‌کردند [زیرا مؤمنین نیز طرف‌هایی از خانه‌های آنها را که پشت آنها می‌شد برای توسعهٔ جنگ و امکان وصول به آنها خراب می‌کردند، و چون با نقض عهد به عنوان سبب برای جنگ مسلمین شدند اخراب (خراب کردن) به دست مؤمنین به آنها نسبت داده شده] پس ای دارندگان بصیرت عبرت بگیرید [و از حال آنها پند بگیرید] {«اعتبار» (عبرت گرفتن) عبارت از این است که شخص به امر نیکی یا به امر قبیحی نظر کند و اینکه به عاقبت آن و آنچه که بر آن مترتّب می‌شود نظر کند سپس نظر را به خودش معطوف نماید و از قبیح خودداری نماید و در نیکی رغبت نماید}

و اگر خداوند بر آنان جلای (ترک کردن) وطن مقرّر نمی‌کرد البتّه آنان را [مثل بنی قریظه] در دنیا عذاب می‌کرد و در آخرت برای آنها عذاب آتش هست [یعنی که عذاب آتش در آخرت برای آنها ثابت است اگرچه در دنیا عذاب نشوند]

آن به (سبب) این است که با خداوند و رسولش دشمنی کردند [و عهد او را نبذ (دور انداختن، بی توجّهی کردن) کردند] و کسی که با خداوند دشمنی کند پس همانا خداوند [در دنیا و آخرت او را با عقوبتى شدید عقاب می‌کند برای اینکه او] سخت عقوبت کننده است

آنچه از نخل [پست] قطع کردید {«لینه» خرمای پست، یا آنچه است که از لحاظ اجناس (انواع، اقسام) غیر معروفه می‌باشد} یا آن را بر ریشه‌های آن ایستاده رها کردید پس به اذن خداوند [بود] و تا فاسقان را [با غیظ (خشم) کردن به آنان و حسرتشان بر قطع درختان خرمایشان در حضور آنها] خوار کند

و آنچه را که خداوند از آنها بر رسولش برگشت داد [یعنی آن را به او ردّ کرد] {تمام ماسوی الله مملوک حقّ تعالی شأنه است و آنچه که در دستان اغیار می‌باشد پس آن مغصوب (غصب شده) در دستان آنها است، و لذلک به عنوان «فیئى» (برگشت شده) نامیده شده} پس [برای به دست آوردن آن] بر آن گلّهٔ اسبانی و نه شترانی را تاخت [و تاز] ندادید و لکن خداوند رسولانش را بر کسی که می‌خواهد مسلّط می‌کند و خداوند بر هر چیزی بسیار توانا است

آنچه که خداوند از اهل قریه‌ها به رسولش بازگرداند پس برای خداوند و برای رسول و برای خویشان [یعنی ذى قرباى رسول (ص)] و یتیمان و مساکین و راه‌ماندگان [از قرابات رسول (ص)] است تا در گردش بین اغنیاء از شما نباشد و آنچه که رسول به شما داد [یعنی آنچه از غنایم بنی نضیر که به شما عطاء کرد، یا از مطلق غنائم، یا از مطلق اموال و اوامر] پس آن را بگیرید و آنچه که شما را از آن نهی کرد پس خودداری کنید و [در مخالفت کردن با رسول (ص)] از خداوند بهراسید همانا خداوند سخت عقوبت دهنده است

[و] برای فقرای مهاجری است که از دیارشان و اموالشان اخراج شدند [مقصود این است که کفّار آنها را از مکّه یا از سایر بلادشان اخراج کردند، یا ملائکه آنان را از بلاد کفر، یا از مراتب نفوسشان اخراج کردند] {فرمود: «اخرجو» نه «خرجوا» برای اشعار به اینکه خارج شده از وطنش یا از مقامی به مقام دیگر اگرچه بحسب ظاهر مخرجی (خارج کننده‌ای) نداشته باشد پس او با مخرجی باطنی خارج شده و بنفسه به عنوان خارج شده نیست و خروج او نعمت از پروردگارش می‌باشد} {مراد از مهاجرین کسانی هستند که از مکّه یا سایر بلاد کفر به مدینه مهاجرت کردند یا کسی که از سیّئات به حسنات مهاجرت کرده، یا کسی که از دار النّفس امّاره به دار النّفس لوّامه و از آن به نفس مطمئنّه که آن دو دار الاسلام هستند، و از آن به قلب که همان دار الایمان است هجرت کرده} [در حالی] که [در آن خروج] فضلی و رضوانی از خداوند را طلب می‌کردند {فضل نعم صوری و رسالت و احکام آن و قبول آن است، و رضوان ولایت و آثار آن و قبول آن است} و خداوند و رسولش را یاری می‌کردند آنان همان راستگویانند

و کسانی که قبل از آنان (مهاجرین) {مراد کسانی می‌باشند که در مکّه ایمان آوردند سپس به مدینه برگشتند و منتظر قدوم محمّد (ص) شدند} در خانه و در ایمان اقامت کردند {کسانی که در خانه‌هایشان اقامت نمودند آنها انصار هستند که برای آنها ممکن نشد که از خانه‌هایشان برای هجرت رسول (ص) به سوی آنها خارج شوند} کسانی [از مؤمنان مهاجر] را که به سوی آنها هجرت کرده‌اند دوست می‌دارند {برای اینکه آنها به مهاجران احسان کردند و در خانه‌هایشان به آنان اسکان دادند و در اموالشان شریک نمودند} و در سینه‌هایشان حاجتی از آنچه که [به آنها] داده شد را نمی‌یابند [یعنی مهاجران یا کسانی که در خانه اقامت کردند در انفس آنها حسدی یا غیظی لازم برای حاجت و فقر ناشی شده از آنچه که به مهاجرین داده شد را نمی‌یابند] و [مؤمنان مهاجر را] بر خودشان ایثار می‌کنند (ترجیح می‌دهند) [به اینکه در حظوظ (بهره‌ها) نفسانی خود و در افضال (فضل دادن) خداوند بحسب ظاهر و باطن مؤمنین را مقدّم می‌دارند] و اگرچه احتیاج شدید (فقر و حاجت) در آنان باشد و کسی که از شُح (بُخل شدید) نفس خود مصون شده [یعنی کسی را که خداوند او را از شحّ نفسش حفظ کرده] پس آنان همان رستگارانند {بخیل کسی است که به آنچه که در دستش است بخل می‌ورزد و بر مستحقّش عطاء نمی‌کند، و شحیح کسی است که به مال غیر بخل می‌ورزد به این معنی که می‌خواهد که آنچه که در دست دیگری است برای او باشد و در گرفتن آنچه که در دست دیگران است به حلال یا حرام حیله می‌کند}

و کسانی که بعد از آنها آمدند می‌گویند [ای] پروردگار ما بر ما و بر برادران ما که در [رتبهٔ] ایمان [یا در اصل ایمان] از ما سبقت گرفتند بیامرز و در قلوب ما بر کسانی که ایمان آورده‌اند کینه‌ای (حقدی) قرار مده، [ای] پروردگار ما همانا تو رئوف و مهربان هستی [و بندگانت را با رأفتت جواب می‌دهی]

[ای محمّد (ص) یا کسی که او را دیدن ممکن می‌شود] آیا ندیدی کسانی را که نفاق ورزیده‌اند (عبد الله بن اُبیّ) که به برادرانشان از اهل کتاب که کفر ورزیدند (بنی نضیر) می‌گویند اگر [از دیارتان] اخراج شوید حتماً با شما خارج می‌شویم و دربارۀ شما ابداً از احدی اطاعت نمی‌کنیم [یعنی در جنگ با شما از محمّد (ص) و اصحابش اطاعت نمی‌کنیم] و اگر با شما جنگ شود حتماً شما را یاری می‌کنیم و خداوند گواهی می‌دهد که آنها البتّه دروغگو هستند

اگر اخراج شوند با آنها خارج نمی‌شوند و اگر با آنها جنگ شود آنها را یاری نمی‌کنند [و این‌چنین بود حیثی که ابن اُبیّ به آنها وعده داد سپس تخلّف کرد] و اگر یاریشان کنند {قضیۀ فرضی است زیرا از سوی آنان یاری بر آنها واقع نشد} حتماً پشت می‌گردانند سپس یاری نمی‌شوند

البتّه شما در سینه‌های آنها ترسناک‌تر از خداوند هستید [برای اینکه آنها از خداوند نمی‌ترسند و با او مخالفت می‌کنند و از شما می‌ترسند و با شما موافقت می‌کنند] آن به خاطر این است که آنها گروهی هستند که نمی‌فهمند [یعنی علم دینی اخروی ندارند و ادراکات آنها محصور بر ظاهر دنیا است و لذلک از خداوند نمی‌ترسند و از شما می‌ترسند]

[ای مؤمنان، منافقان و یهود] جمیعاً [یعنی وقتی که اجتماع می‌کنند برای خوف آنها از شما] با شما نمی‌جنگند مگر در قریه‌های حصاردار یا از ورای دیوارها، سختگیریشان بین خود شدید است [و لکن برای القاء رعب در قلوبشان بر جنگ کردن با شما جرأت نمی‌کنند نه برای ضعف و جبن در آنها]، آنها را جمیع می‌پنداری و (حال آنکه) قلوبشان پراکنده است [همانطور که این شأن جمیع اهل دنیا است که بدن‌هایشان مجتمع و قلوبشان متفرّق است] آن به خاطر این است که آنها قومی هستند که تعقّل نمی‌کنند [یعنی عقل ندارند، یا به عقولشان درک نمی‌کنند، یا به آنچه که صلاحشان در آن است تعقّل نمی‌کنند]

[مَثَل آنان در آن] مانند مَثَل کسانی است که قبل از آنها نزدیک هستند {مراد بنو قینقاع یا کسانی که در بدر کشته شدند یا همهٔ ابناء دنیا است} [یعنی در حالی که آنها نزدیک به شما هستند یا زماناً نزدیک هستند] {زیرا کسی که از اهل دنیا باشد حال او این است که اگر در وفاء کردن نفع دنیوی او نباشد به وعده‌اش وفاء نمی‌کند} وبال امر خود را چشیدند و [در آخرت] عذابی دردناک دارند

[مَثَل عبد الله بن اُبیّ در غزوۀ بنی نضیر و بنی قینقاع] مانند مَثَل شیطان است آنوقت که [به قول فعلی یا به قول نفسانیّ] به انسان گفت کفر بورز پس چون کفر ورزید گفت همانا من از تو بیزارم همانا من از الله پروردگار عالمیان می‌ترسم

پس عاقبت آن دو (شیطان و انسان کافر به قول او) بود که آن دو در آتش ماندگار در آن هستند و آن جزای ستمکاران است

ای کسانی که [با بیعت اسلامیّه] ایمان آورده‌اید [در ارتکاب مناهی و ترک اوامر قالبیّه، یا در نقض بیعت و نقض عهد همانند عبد الله بن اُبیّ و بنی نضیر و بنی قینقاع] از خداوند بهراسید [یا در شوب (آمیختن) اعمال قالبی با اغراض نفسانی مباح یا غیر مباح از خداوند تقوا (پروا) کنید، یا ای کسانی که با بیعت ایمانیّۀ ولویّه ایمان آوردید در انحراف از طریق قلب از خداوند بترسید، یا از خداوند در نسیان (فراموش کردن) ذکر مأخوذ، یا در نسیان خداوند در جمیع اعمالتان بهراسید، یا ای کسانی که با ایمان شهودی با شهود ملکوت ولیّ امر و نزول سکینه و حضور نزد ولیّ امرتان ایمان آورده‌اید در التفات به غیر ولیّ امرتان و التذاذ به غیر شهود جمال او از خداوند تقوا (پروا) کنید زیرا او مهمان عزیز غیور است وقتی که به غیر او نظر کنید یا به لذّتی غیر از لذّت شهود جمال او منصرف شوید در خانه‌های قلوب شما اقامت نمی‌کند و برای شما حسرت فراق او و ندامت آن باقی می‌ماند، یا در نسبت دادن افعال و صفات به خودتان حین حضور شما نزد ولیّ امرتان از خداوند تقوا (پروا) کنید] و نفس (هر نفسی) باید نظر کند که برای فردا چه اقدامی کرده (پیش فرستاده) و [در اینکه آن را با اغراض نفسانى فاسد کنید، یا آن را مشوب (آمیخته) به انتفاعات نفسیّه کنید و اگرچه این انتفاعات قرب به خداوند یا رضای او یا مقامات اخرویّه باشد] از خداوند پروا کنید همانا خداوند به آنچه که عمل می‌کنید آگاه است [و مشوب را از خالص تمیز می‌دهد]

و مانند کسانی نباشید که [بطور مطلق] خداوند را فراموش کرده‌اند [و عملى برای فردا نمی‌کنند، یا مانند کسانی نباشید که در آنچه که برای آخرت عمل می‌کنند خداوند را فراموش کرده‌اند و آن را از حیثی که نمی‌فهمند برای دنیا قرار می‌دهند] پس انفس آنها، آنها را [که همان جهات الهیّهٔ آنها و لطیفهٔ انسانیّهٔ آنان است] فراموش کرد [و آنچه که انجام می‌دهند را انجام نمی‌دهند مگر برای انفس حیوانی خود، نه برای انفس انسانیشان، و کسانی که سعیشان در حیات دنیا را گم کرده‌اند و آنها می‌پندارند که آنها کار خوبی می‌کنند در آخرت از جهت اعمال زیانکارترین هستند، یا که امامشان که او نفسیّت انفسشان است را فراموش کرده‌اند و با نسیان امام جز وبال و خسران (زیان) برای انسان نیست]، آنان خود فاسق هستند [گویی در مقام تعلیل فرموده است: شما را از مماثلت (همانند بودن) با آنها نهی کردیم برای اینکه در قیامت فراموش کنندگان بر انفس خود و متّقین مساوی نمی‌شوند برای اینکه فراموش کنندگان اصحاب آتشند و متّقین اصحاب جنّت هستند]

اصحاب آتش و اصحاب جنّت متساوی نمی‌شوند [برای اینکه در قیامت فراموش کنندگان بر انفس خود و متّقین مساوى نمی‌شوند برای اینکه فراموش کنندگان اصحاب آتشند و متّقین اصحاب جنّت هستند و اصحاب نار همان زیانکاران معذّب هستند]، اصحاب جنّت همان رستگارانند

اگر این قرآن را بر کوهی نازل می‌کردیم البتّه [با وجود صلابتش و عظمتش] از ترس خداوند آن را خاشع و شکافته شده می‌دیدی [و ما آن را بر شما نازل کردیم و حال آنکه شما ضعفائی لیّن (نرم) هستید و از خشیّت خداوند خاشع نشدید و نشکافتید] و این مَثل‌ها [ی فرضی] را آنها را بر مردم می‌زنیم با ترقّب به اینکه [در احوال خویش] تفکّر کنند [و به قساوت خود نظر نمایند و در تلیین (نرم کردن) قلوبشان تدبّر کنند]

او خدایی است که جز او خدایی نیست عالم غیب و شهادت است [یعنی به آنچه که غایب از خلق است و به آنچه که بر آنان مشهود می‌باشد عالم است] او رحمان [مُفیض (افاضه کننده، فیض دهنده) بر وجودات و بر کمالات اوّلیّه بر موجودات] {«رحمت رحمانى» عبارت است از بخشیدن وجود به اشیاء و نگاهداشتن آنها و تکمیل نمودن و رساندن آنها به کمالاتی که لایق فطرت و طبیعت آنها است هر کدام فراخور حالش و این امر همهٔ موجودات را فرا می‌گیرد خواه دنیوی و خواه اخروی خواه انسان و خواه غیر انسان} و رحیم [مفیض بر کمالات ثانویّه بر انسان] است {«رحمت رحيمى» عبارت است از بخشیدن کمالات اختیاری که مورد پسند خداوند است به کسانی که دارای اراده و اختیار می‌باشند خواه انسان و خواه جن}

او الله است که جز او خدایی نیست [الملک] پادشاهی است [که به عنوان ملك بودن او با تصویر ملك بودن نفس بر قوای خود بلکه بر صور ذهنی آن متصوّر می‌شود و با آن رحمان رحيم بودن او و عالم به غيب و شهادت بودن او ثابت می‌شود] القدّوس [بسیار پاک منزّه از کثرات و نسبت دادن افعال و صفات و لحاظ کردن این نِسَب (نسبت‌ها) و حیثیّات] {«تسبیح» و «تقدیس» در عُرف در معنی واحد هستند و آن تطهیر و تنزیه است، لکن وقتی که آن دو به خدای تعالی اضافه شوند مراد از «تسبیح»، تطهیر از قبائح و نقائص است نه با شرط کردن عدم اوصاف و اضافات بلکه با بقاء اوصاف و اضافات و کثرات، و مراد از «تقدیس» تطهیر از نسب و اضافات و رفع کثرات است} السّلام [سالم از هر نقصی و عیبی و از هر أنحای کثرات و حدود و نِسَب و اضافات مگر در اعتبار اعتبار کننده‌ها، و سالم کسی است که از هر اثمی و ذنبی و خطائی به او تمسّک شود، و کسی که از او ترسان است سالم از هر امر مخوفی (ترسناکی) است، و بندگانش سالم از ظلم او هستند] المؤمن [کسی است که خلق او از ظلم او ایمن هستند، یا خلق او از مخوفات ایمن هستند، یا بندگانش را امناء (امین‌ها) قرار داده، یا قبل از ایمان خلقش بنفسه ایمن است، یا خلقش را به ایمان به خود دعوت نموده] المُهَیمِن [به معنی مؤتمن (تکیه‌گاه)، یا کسی که دیگری را از ترس ایمن سازد، یا امین، یا شاهد، یا رقیب] العزیز [غالبی است که مغلوب نمی‌شود یا دارای مناعت (استواری) و تأنّف (عار) است] الجبّار (جبران کننده) [که هر کسر و نقصی و قصوری و تقصیری از بندگانش یا از سایر خلقش را جبران می‌کند، یا عظیم الشأن است، یا کسی است که غیر خود را ذلیل می‌کند و دست دیگری به او نمی‌رسد] المتکبّر (بسیار بزرگ) [مبالغه در کبر (بزرگی) او است به حیثی که نزد او جلیلی و نه حقیری باقی نمی‌ماند]، خداوند از آنچه که شریک می‌دارند [از اصنام و کواکب و عناصر و سایر موالید برای عدم بقای چیزی نزد بزرگی او] منزّه است

اوست الله الخالق [که مادّه شیء را در اوّل ایجاد کرد]، البارئ (پدید آورنده) [که او را درست کرد و بر آنچه که شایسته است به او وجود داد] المصوّر (صورت دهنده) [که به کلّ آنها و کلّ اجزاء آنها صُوَری لایق حال آنها عطاء می‌کند]، نام‌های نیک فقط از آن اوست {اسم اختصاص به اسم لفظی ندارد بلکه هر آنچه که دلالت بر شیئی دیگر بکند آن اسم برای آن شیء است، چه دلالت آن وضعیّه باشد یا طبیعیّه یا عقلیّه، و چه دالّ به عنوان لفظ باشد یا به عنوان معنی یا ذاتی جوهری، و «اسم حسن» آن است که در اطلاقش بر خداوند و در دلالتش بر او شوب نقص و عدم و حدّ نباشد، و به مفهوم مخالف صفتی است که افادۀ عدم جواز اطلاق اسماء سوء بر او را می‌کند، و اسماء سوء آنچه که دلالتش یا اطلاقش بر او تعالی باشد به عنوان مستلزم نقص و حدّ است}، آنچه که در آسمان‌ها و زمین است او را تسبیح می‌کنند و او غالب و حکیم است {تمام اسماء اضافیّه و اسماء حقیقی از تسبيح جمیع اشیاء برای او مستفاد می‌شود، زیرا تصوّر نمی‌شود که اشیاء به عنوان مسبّح برای او تعالی باشند مگر وقتی که او فعلیّت اخیره برای اشیاء باشد و قوام جمیع اشیاء به او باشد، و این معنی جمیع صفات سلبیّه (یا صفات تنزیهیّه به ویژگی‌هایی اشاره دارند که نقص و محدودیت را از خداوند نفی می‌کنند شامل: نداشتن جسمانیت و جهت و مکان و زمان و شریک و ولادت و مرگ، تغییرپذیر و نیازمند نیست، و ظلم نمی‌کند) و اضافیّه (به نسبت خداوند با مخلوقات اشاره دارند شامل: خالق، رازق، مُحیی، مُمیت، هادی، مُدبِّر، غافر، قابض، باسط، مُنتقِم) و حقیقیّهٔ ذات اضافه (از ذات خداوند سرچشمه می‌گیرند اما در نسبت با مخلوقات معنا پیدا می‌کنند شامل: عالِم، قادر، مُرید، سمیع، بصیر، متکلّم، حکیم) و حقیقت محضه (به ذات خداوند مربوط هستند و ارتباطی با مخلوقات ندارند و کمالات محض خداوند هستند شامل: واجب ‌الوجود، ازلی، ابدی، بسیط، غنی مطلق، واحد، نامتناهی) را استلزام می‌نماید}.