سورهٔ ممتحنه

ای کسانی که [با بیعت عامّه] ایمان آورده‌اید دشمن من و دشمن خود را به عنوان دوست مگیرید که به آنها مودّت افکنید و (حال آنکه) به آنچه از حقّ که به شما آورده کفر ورزیده‌اند، رسول و شما را [از مکّه] بیرون می‌کنند [برای این] که به خداوند پروردگارتان ایمان آورده‌اید اگر به [قصد] جهاد در راه من و طلب خشنودی من خارج شده‌اید با آنها در پنهان دوستی می‌کنید [یا در سرّ (خفاء) دوستی نشان می‌دهید، یا به سبب مودّتی که بین شما و آنها است احوال رسول (ص) را در سرّ به آنان اعلام می‌کنید] و (حال آنکه) من آنچه که اخفاء کرده‌اید و آنچه که علنی کرده‌اید را می‌دانم [و رسولم را بر شما مطّلع می‌کنم] و کسی از شما که آن را انجام دهد پس همانا راه سواء (راست، درست) [و همان صراط انسانی] را گم کرده [یعنی از راه درست به سوی راه‌های شیطانی گم شده] است

اگر به شما دست بیازند بر شما دشمن می‌باشند و دستانشان و زبان‌هایشان را به بدی [به قتل و ضرب و شتم] به شما بگشایند و دوست دارند که شما [نیز] کفر بورزید

خویشان شما [که به سبب آنها با رسول خدا (ص) مخالفت می‌کنید] و نه فرزندان شما هرگز به شما نفع نخواهند رساند در روز قیامت بین شما فاصله می‌افتد [یعنی از شدّت هول و خوف بین شما جدایی می‌افتد به حیثی که هر کدام از هر کدام فرار می‌کند] و خداوند به آنچه که عمل می‌کنید بینا است [و شما را بر آنچه که عمل کرده‌اید مجازات می‌کند و نجاتی برای شما از قِبل ارحام شما و نه از قِبل خدای تعالی نیست]

همانا در ابراهیم و کسانی که با او بودند برای شما الگوی خوبی [یعنی اقتداء نیک یا خصلت نیک که شایسته است که به آن اقتداء شود] می‌باشد آنوقت که به قوم خود گفتند همانا ما از شما و از آنچه غیر از خداوند بندگی می‌کنید برائت جوینده‌ایم، از شما کفر (برائت) ورزیدیم (دوری گزیدیم) و دشمنی و بغض بین ما و شما بطور ابدی آشکار شد [یعنی بغض ما بر شما بغض برای خداوند است و بغض شما بر ما بغض برای شیطان است] تا آنکه به خدای یگانه ایمان بیاورید [و در این صورت عداوت، محبّت و الفت می‌گردد]، مگر قول ابراهیم [یعنی وعده‌ای که] به پدرش [وعده کرده بود وگرنه که از او به عنوان متبرء (دوری جوینده) بود] که حتماً برای تو طلب آمرزش می‌کنم و از چیزی از [قِبل خداوند یا از رحمت یا از عذاب] خداوند را برای تو مالک نمی‌شوم، [ای] پروردگار ما، فقط بر تو توکّل کردیم و به تو برگشتیم و بازگشت (سرانجام) به تو است {توکّل جز با ترک نسبت دادن فعل به نفس نیست، و انابه در این صورت با ترک نسبت دادن صفات می‌باشد}

[ای] پروردگار ما، ما را به عنوان فتنه (امتحان) برای کسانی که کفر ورزیده‌اند قرار مده [یعنی ما را به عنوان امتحان یا به عنوان گمراهی یا به عنوان اثم یا به عنوان کفر یا به عنوان فضیحت (رسوایی) یا به عنوان عذاب یا به عنوان اضلال قرار مده، یعنی ما را سبب آن برای آنها قرار مده، یا ما را به خاطر عذاب کسانی که کفر ورزیده‌اند ممتحن قرار مده، یا به خاطر هدایت یافتن کسانی که کفر ورزیده‌اند و بودن آنها به عنوان سبب برای فتنۀ کسانی که کفر ورزیده‌اند به این معنی است که آنان را در حالتی از فقر و حاجت یا از ابتلاء و مصیبت قرار ندهد یا از ارتکاب آنچه که شایسته نیست که مرتکب شوند از معاصی یا از اختلاف کلمه و نزاع بین خود، یا از موالات (دوستی کردن) با کفّار یا اتّباع آنان در بعضی آنچه که دارند، یا از معارضه با آنها، یا از مجادله با آنها و ضعف از جواب دادن آنان که آنان استهزاء شوند یا غیبت شوند یا معارضه کنند یا سرزنش شوند یا از آنان و از دینشان نفرت ورزند یا بجنگند]، و [در آنچه که از ما تفریط شد] ما را بیامرز [تا آنکه ما را بدان مؤاخذه نکنی و ما را به عنوان فتنه برای غیر ما قرار دهی، ای] پروردگار ما، همانا تو همان عزیز [غالب منیع (بسیار با مناعت)] و حکیم هستی [که دقایق امور را می‌دانی، و صُنع را مشتملاً بر غایات دقیق انیق (شگفت‌آور) اتقان (استوار) می‌کنی]

البتّه همانا برای شما در آنها (ابراهیم و قومش) برای کسی که به خداوند و روز آخر امید می‌دارد الگویی نیکو می‌باشد و [کسی از شما] که [از تاسّی کردن] روی گرداند [پس به خداوند به چیزی ضرری نمی‌رساند و جز این نیست که از روی ترحّم بر شما به شما امر به تاسّی کردن نمود] زیرا خداوند او بی‌نیاز و ستوده است [چه حمد شود یا حمد نشود]

چه بسا خداوند بین شما و کسانی از آنها که دشمنی داشته‌اید دوستی قرار دهد، و خداوند بسیار توانا [است بر اینکه معادات (دشمنی کردن) و تبرّى (بیزاری) را به محبّت و موالات (با هم دوستی کردن) تبدیل نماید] و خداوند بسیار آمرزنده [است، آنچه که از آنها از معادات شما به جهالتی صادر شده و آنچه که از شما از موالات با آنها به جهالتی صادر شده را می‌بخشد] و مهربان است [که به آنها رحم می‌کند و به شما رحم می‌کند چه رسد به مغفرت او بر شما]

خداوند شما را از [دوستی با] کسانی که در دین با شما جنگ نکرده‌اند و شما را از دیارتان بیرون ننمودند نهی نمی‌کند که از آنها بیزاری جویید و به آنها دادگری کنید همانا خداوند دادگران را دوست می‌دارد

جز این نیست که خداوند شما را از کسانی که با شما در دین جنگ کردند و شما را از وطنتان اخراج نمودند و بر اخراج شما پشتیبانی کردند نهی می‌کند که [کراهت بدارید که] با آنها دوستی کنید و کسانی که با آنها دوستی کنند پس آنان [با وضع ولایت (دوستی کردن) در غیر موضع آن بلکه در موضع عداوت] همان ظالمان هستند

ای کسانی که ایمان آورده‌اید وقتی که مؤمنات [یعنی مذعنات (اذعان کنندگان) و مصدّقات (تصدیق کنندگان)، یا مشرفات (مشرف شوندگان)] مهاجر نزد شما می‌آیند پس آنها را امتحان کنید [به اینکه موافقت قلوب آنها را بر زبانشان اختبار (آزمون) نمایید به اینکه قسم بخورند که از جهت بغض زوج و نه به جهت رغبت از سرزمینی به سرزمینی دیگر و نه التماس دِینی خارج نشده‌اند و جز حبّ بر خداوند خارج نشده‌اند] خداوند به ایمان آنها داناتر است [و جز این نیست که به شما به امتحان کردن امر می‌کند تا آنکه ایضاً ایمان آنها بر شما ظاهر شود] پس اگر آنها را مؤمنه دانستید پس آنها را به کفّار برمگردانید آنها بر آنان حلال نیستند و آنان بر آنها حلال نیستند و آنچه را که [بر این زن‌ها از مهر و غیر آن] انفاق کرده‌اند به آنها (کفّار) بدهید و وقتی که اجرت‌های (مهریۀ) آنها را به آنها بدهید {مهریه‌هایشان را اجور (اجرت‌ها) نامید، برای اینکه مهریه، اجرت برای بذل بُضع (شرمگاه) است، و این بر عدم اکتفاء در مهریه‌های آنها به مهریه‌های اوّل مردودهٔ (ردّ شده) آنها به ازواجشان دلالت می‌کند} گناهی بر شما نیست که با آنها نکاح کنید {ترخیص برای آنان (مذکّر) در نکاح آنها بعد اسلام آنها است} و کافرات را به زناشویی نگه مدارید [یعنی همانطور که مؤمنات برای کفّار حلال نمی‌شوند پس همچنین مؤمنان برای کافرات حلال نمی‌شوند] و [اگر زنی از شما به کفّار ملحق شد] آنچه که انفاق کرده‌اید را درخواست کنید و باید آنچه که انفاق کرده‌اند را درخواست نمایند [وقتی که بین شما معاهده می‌باشد، و زنان ملحقات (ملحق شدگان) از آنها به شما را به آنها بر نگردانید و طلب استرداد ملحقات از شما به آنان را نکنید] آن [مذکور از حکم ملحقات به آنها و به شما] حکم خداوند است که بین شما [به آن] حکم می‌کند و خداوند [به مصالح و غایات مترتّبه بر افعال و احکام] بسیار دانا و حکیم است [که فعلی را انجام نمی‌دهد مگر به غایات محکمهٔ نافع و حکمى را حکم نمی‌کند مگر برای مصالح عدیده و غایاتی شریفه]

و اگر چیزی از شما فوت شد [یعنی یکی] از ازواج شما به سوی کفّار [برگشت] و به شما عاقبت (غنیمت) رسید آنگاه [ای مؤمنین] به کسانی که ازواجشان رفته‌اند مثل آنچه که انفاق کرده‌اند [از غنیمتی که به شما رسیده] بدهید [یا معنی می‌دهد که شما بر زنانی دیگر عاقبت دهید و ای مؤمنان از بیت المال (خزانه) مسلمین به کسانی که ازواجشان رفته‌اند آنچه که انفاق کرده‌اند را بدهید] و [ای مؤمنین از عدم اعطاء آنچه که انفاق کرده‌اند] بهراسید از خداوندی که شما به او مؤمن هستید

ای پیامبر وقتی که مؤمنات [یعنی مذعنات (زنان اذعان کنندگان) یا مشرفات بر اسلام] نزد تو می‌آیند که با تو بیعت کنند {چون زمان بعثت رسول خدا (ص) زمان فترت از رسولان (ع) و اندراس (محو شدن، پوسیدگی) از احکام آنها بود و مردم با اخذ از پدران و معلّمین، منتحل بر ملّت خود بودند و بیعت که اصل جملهٔ خیرات می‌باشد و شریعتی نبوده و ملّتی (دینی) تصدیق نمی‌شد مگر با آن، اثر آن مندرسی ممحوّ (محو شده) از اذهان، بلکه غریبه در انظار آنها و مستهجنه (قبیح) در عقول جزئیّهٔ آنها بود و مردان بعد مشاهدهٔ این فعلت از رسول خدا (ص) و اخذ بیعت از هر کسی که ارادهٔ اسلام می‌کرد یقین کردند که آنها وقتی که ارادهٔ اسلام کنند این فعلت بر ایشان واجب است، و امّا زنان پس گویی وجوب آن بر آنها مخفی بود و گویی که آنها اعتقاد داشتند که اسلام به این است که بگویند: «لا اله الا الله، محمّد رسول الله» و ندانستند که انسان با این کلمه در امان است و امّا اسلام که جز با بیعت کردن محقّق نمی‌شود خدای تعالی چگونگی بیعت آنان را تعریضاً به وجوب آن ایضاً بر آنها ظاهر کرد} بنابر اینکه چیزی [از اشیاء یا چیزی از اشراک] را با خداوند شریک نکنند و سرقت نکنند و زنا ندهند و اولاد خود را [با وأد (زنده به گور کردن)] نکشند و بهتانی که آن را بین دستان خود و پاهای خود افتراء می‌بندند نیاورند {بطن (شکم) زن که جنین را حمل می‌کند بین دو دست است و فرج وی که طفل از آن متولّد می‌کند بین دو پایش است، و بهتانی که آنها از آن نهی شدند قذف محصنات و دروغ بر مردم، و اضافت اولاد به ازواج بنابر بطلان است، و معنی این نیست که آنها را از آوردن ولد از زنا نهی کرده برای اینکه شرط با نهی از زنا مقدّم شده} و از تو در نیکی نافرمانی نکنند [یعنی در آنچه که تو به آن امر کردی تو را عصیان نورزند زیرا معروف جز آن نیست] پس با آنها بیعت کن و از خداوند برای آنها آمرزش بطلب همانا خداوند بسیار آمرزنده و مهربان است {بیعتی که در جمیع شرایع معمول بوده به منزلهٔ انفحّه (مایهٔ پنیر) برای شیر وجود می‌باشد و تا انفحّه به شیر متّصل نشود منعقد نمی‌شود و به منزلهٔ تأبیر (تلقیح) برای ثمر نخل است که تا نخل تأبیر نشود حامل میوه نمی‌شود و از آن برای جوز (گردو) وجود و پستهٔ آن لبّ (مغز) حاصل می‌شود، و به منزلهٔ وصله (پیوند) از درخت حلو (شیرین) بر درخت مرّ (تلخ) است که تا از درخت حلو پیوند به درخت مرّ زده نشود میوهٔ آن شیرین نمی‌گردد، و لذلک در هر شریعتی از اوّل امر مهتمّ (اهمیت دهنده) به بیعت بوده‌اند، گفته شده: پیامبر (ص) با این آیه با کلام با زنان بیعت می‌کرد و دست رسول خدا (ص) دست هیچ زنی را مسّ نمی‌کرد جز زنی که او را مالک می‌شد، و روایت شده: که وقتی که با زنان بیعت می‌کرد قدح آبی می‌خواست و دست خویش را در آن فرو می‌برد و می‌گفت آنچه را که خدای تعالی آن را فرمود سپس دستش را خارج می‌کرد سپس آنها دستشان را در آن فرو می‌بردند، و گفته شده: که او با آنها از ورای جامه بیعت می‌کرد}

ای کسانی که ایمان آورده‌اید قومی که خداوند بر آنها غضب کرده است را به دوستی مگیرید آنها همانا از آخرت مأیوس شده‌اند همانطور که کفّار از اصحاب قبور یأس می‌دارند.