سورهٔ انسان

آیا بر انسان مدّتی از زمان گذشت [بلی گذشت] که هنوز چیزی [در خلق کردن] به عنوان مذکور نبود [یعنی مقدّری مقدور بود و هنوز مکوّنی مخلوق نبوده]

همانا ما انسان را از نطفۀ امشاج (مخلوط دو چیز) [اختلاط اخلاط یا عناصر یا استعدادات اعضاء و قوا در آن، یا برای اختلاط دو آب، آب مرد و آب زن] خلق کردیم آن را ابتلاء می‌کنیم [یعنی از فضول و از آنچه که لایق آن نمی‌شود خالص می‌کنیم و به او اعطاء می‌کنیم و بر او تفضّل می‌کنیم به آنچه که لایق شأن او می‌شود] پس او را [بر اشرف احوال حیوان] شنوا و بینا قرار دادیم

همانا ما [بحسب فطرتش] راه را به او نشان دادیم یا شاکر [یعنی عامل] است [به آنچه که به او شناساندیم] و یا بسیار کفران کننده (ناسپاس) [تارک] است [بر آنچه که به او شناساندیم]

همانا ما برای کافران زنجیرهایی [که با آنها به عنف (زور) کشیده می‌شوند] و غل‌هایی (طوق‌هایی) [که با آنها قید (بند) می‌شوند] و شعله‌ای [که با آن می‌سوزند] آماده کرده‌ایم {انسان در اوّلین مراتبش در تطوّرات خود به عنوان جماد است، و در دوّم مراتبش در تفنّنات (گونه گونه شدن‌ها) خود نبات است، و در سوّم مراتبش در تبدّلات خود و تقلّبات (دگرگونی‌ها) خود به عنوان حیوان است، و در چهارمین مراتبش در کثرت نشآت خود به عنوان انسان است، و برای این مراتب میولی (میل‌هایی) و اقتضائات و شهوات و غضبات و محبّات و اشتیاقات و عزمات (عزم‌ها) و ارادات و حرکات و سکنات هست، و وقتی که انسان به مبلغ (زمان بلوغ) مردان و زنان می‌رسد پس یا که حرکاتش و سکناتش به حکم میول جمادی او یا اقتضائات نباتیش یا شهواتش و غضبات حیوانیش، یا ادراکاتش و حیله‌های شیطانی او می‌باشد، و یا اینکه به حکم عقل انسانی او می‌باشد پس اگر از قسم اوّل بود جملۀ حرکات او و سکنات او و عزمات او و ارادات او از حیث انجرار (منجر شدن) آن به عمل سیّء (سوء، حالت بد) و اسوء (بدتر، حالت بدتر) به عنوان سلاسل (زنجیرها) می‌باشند که او را در دنیا به اسفل (پایین‌ترین) نفس که همان صورت جحیم آخرت است و به عمل قبیح که آن از آثار لهبات (شعله‌ها) جحیم است جاری می‌سازد، و این سلاسل در دنیا از انظار حسّیّه مستور هستند و اگرچه با انظار ملکوتیّه برای اهل آن مشهود می‌باشد، لکن در آخرت به جهت بناء بر تجسّم اعمال مشهودهٔ ظاهره و موجبه بر سلاسل دیگر اخروی در آخرت از جهت بناء بر جزاء اعمال با جزای مناسب بر آنها می‌گردد، و همگی آنها از حیث اکتساب نفس از آنها سوأت (رسوایی، خوی زشت) و ثقل (سنگینی) اغلال (غل‌ها) بر آنها از انظار دنیوی مستوره، برای انظار اخرویّه مشهوده می‌باشند، و اگر از قسم اخیر باشد سببی برای اطلاق (رهایی) او از اغلال و خلاص او از سلاسل و سببی برای خروج او از هاویهٔ (دوزخ) نفس و عروج او بر مراقی (مدارج) انسانیّت به اعلی علیّین و قرب ربّ او ربّ العالمین می‌گردد}

همانا نیکان از باده‌ای [از شراب یا از کاسه‌ای که در آن خمر (شراب) است] می‌نوشند که مزاج آن کافوری می‌باشد {برای سالکین الی الله انواعی از شراب معنوی روحانی هست که گاهی برودت (سردی) سلوک بر آنان غالب می‌شود پس پروردگارشان به آنان شرابى زنجبیلى می‌نوشاند که آنان را سُخْن (گرم) کند و در حرارت شوقشان و طلبشان بیفزاید، و گاهی حرارت شوق بر آنان غلبه می‌کند پس پروردگارشان به آنان شرابى کافورى می‌نوشاند تا اشتیاقشان را با بَرد (سردی) کافور سلوک معتدل نماید، و گاهی وقتی که در سلوک و جذب معتدل می‌باشند به آنان شرابى خالص غیر ممزوج می‌نوشاند، و گاهی به آنان شرابى طهور می‌نوشاند که آنان را از نسبت دادن اموال و افعال و صفات به انفسشان بلکه از انانیّاتشان بشویَد و این احوال در آخرت و در جنّات بر آنان عارض می‌شود}

از چشمه‌ای بندگان خداوند از آن می‌نوشند که با جاری ساختنی [که عظمت آن شناخته نمی‌شود] آن را [به هر نحو و به هر مکان که بخواهند جاری می‌کنند، یا آب آن را از هر مکان که بخواهند] جاری (خارج) می‌کنند

به نذر [خود] وفا می‌کنند {نذر آنچه است که انسان آن را با شرط کردن یا بدون شرط کردن بر خودش واجب می‌کند، و مراد از آن عهدی است که در ضمن بیعت عامّه یا خاصّه می‌باشد و وفاء به این نذر مستلزم وفا کردن به جمیع عهود و شروط است} و از روزی که شرّ آن [به غایت تفرّق] متفرّق (پراکنده) می‌باشد خوف دارند

و خوراک را به خاطر حبّ به او به مسکین و یتیم و اسیر اطعام می‌کنند

جز این نیست که شما را لوجه الله اطعام می‌کنیم، از شما پاداش و نه سپاسی نمی‌خواهیم [بلکه شما را به جهت ابتغاء مرضات خداوند اطعام می‌کنیم]

همانا ما از پروردگارمان از روزی عبوس (کریه) [که وجوه در آن اخمو می‌شوند] به شدّت کریه خوف داریم

پس خداوند آنها را از شرّ آن روز حفظ کرد و به آنها شادابی [در وجوه] و خوشحالی [در قلوب] اعطاء نمود

و به آنها به (سبب) آنچه که صبر کردند جنّت و حریری را پاداش داد

[در حالی که] در آنجا بر اریکه‌ها تکیه زننده‌اند {«أریکه» سریر (تخت) در حجله و هر آنچه است که بر آن از سریر و غیر آن تکیه داده می‌شود، یا سریری منجّد (آراسته) در قبّه یا خانه است} که نه آفتاب (گرما) در آن می‌بینند و نه سرما [یعنی گرمایی و نه سرمایی نمی‌بینند بلکه در هوایی معتدل می‌باشند]

و سایه‌های (سایبان‌های) آن بر آنان پایین (نزدیک) است [یا سایه‌های آن بر آنها دائمی است] و چیدنی‌هایش [برای چیدن] به نحو سهل رام شده [که چیدن میوه‌های آن به اختیار چیننده است، که وقتی که بخواهد و طوری که بخواهد و بر هر حالتی که بخواهد آن را بچیند]

و در ظرف‌هایی از نقره و تُنگ‌هایی (کوزه‌هایی بدون دسته و لوله) که بلور می‌باشد بر دور آنان گردانده می‌شود

از بلور از نقره [یعنی تُنگ‌ها در صفاء و شفّافیّت مثل بلور می‌باشند، یا بلور مأخوذه (برگرفته) از نقره می‌باشد نه از سایر سنگ‌ها مثل بلورهای دنیا] که آنها را به اندازه اندازه کرده‌اند [و معنی می‌دهد اکواب برای مؤمنینی می‌باشد که قدر آن را در انفس خود تقدّر (مهیّا) کرده‌اند، یا تمنّای آن را می‌کردند، یا غلمان‌های گرداننده می‌باشد که آنها را به قدر (اندازه) میل مؤمنین تقدّر (آماده کردن) می‌کنند]

و در آنجا با باده‌ای نوشانده می‌شوند که مزاج آن زنجبیلی است {کأس بر خمر (شراب) اطلاق می‌شود، و چون سالک بقایایی از نفسش بر او باقی می‌باشد برای او لابدّ از حرارت طلب و اشتیاق سیر در عالم صفات است که نهایتی ندارد گاهی از شراب زنجبیلى نوشانده می‌شود که با آن حرارت طلبش و التذاذ سیرش و وجدش تشدید شود}

در آنجا چشمه‌ای هست که سلسبیل نامیده می‌شود {سلسبیل شراب سهل الدّخول در حلق، لذیذ در مذاق است، و گفته شده شرابٌ سلسلٌ (شراب گوارا) و سلسالٌ (خوشگوار) و سلسبیلٌ (روان) است}

و بر دور آنها غلامانی همواره می‌چرخند [دائم در جنّت هستند] وقتی که آنها را ببینی می‌پنداری که آنها [در صفاء و حسن و تلألؤ (درخشندگی)] مرواریدهایی پراکنده شده [به حالت متفرّق غیر منظوم در کثرت یا در خدمت] هستند

و وقتی که [چیزی] را در آنجا (جنّت) ببینی نعمت‌ها و مُلکی بزرگ (جدّاً وسیعی) را می‌بینی {هر آنچه که در آنجا به عنوان مرئی می‌باشد مشتمل بر جمیع مایکون در مملکت کبیر می‌باشد}

بر بالاتنهٔ آنها جامه‌های حریر نازک سبز و دیبای کلفت است و با دستبندهایی از نقره زینت داده شده‌اند و پروردگارشان به آنان شرابی طهور می‌نوشاند {که آنان را از کلّ ما کان منسوب به آنان از اموال و افعال و اوصاف و ذوات پاک می‌کند تا آنکه سوای محبوبشان در آنها باقی نماند که لذّت آنان خالصی غیر مشوبه و غیر محجوبه می‌گردد}

همانا این به عنوان پاداش برای شما می‌باشد و کوشش شما مورد سپاس می‌باشد

همانا ما قرآن را با تنزیل (نازل کردن تدریجی) بر تو نازل کردیم [یعنی که قرآن ولایت علی (ع) جز از نزد ما نیست، پس چرا تو از مردم می‌ترسی و آن را از آنان مخفی می‌کنی و از ردّ آنها یا ارتداد آنها یا از صرف (برگرداندن) علی (ع) از حقّش، ترسانی؟!]

پس بر حکم پروردگارت صبر کن [و بر آنچه که در حقّ علی (ع) می‌گویند اندوه مدار و آنچه که ما آن را بر تو نازل کرده‌ایم را تغییر نده] و از آنها از گناهکاران [عاصی بر تو دربارۀ علی (ع)] یا از کافران [ساتر بر ولایت او یا ساتر بر نبوّتت] اطاعت مکن

و اسم ربّ خود را [دائماً یا مخصوصاً] در بامدادان و شامگاهان [برای شرافت آن دو] ذکر کن {اسم ربّ همان لطیفهٔ انسانیّه است که همان ولایت تکوینیّه است و با ولایت تکلیفیّه تقویّت می‌شود، سپس صاحب ولایت و رسالت، سپس هر کسی است که ولایت را قبول کرده، سپس هر وجود عینیِ امکانی است، سپس الفاظ و حروف موضوعه (وضع شده)، سپس نقوش مکتوبه (نقش‌های نوشته شده) هستند}

و از شب [که آن مظهر عالم طبع و مظهر تاریکی نفس و انانیّات آن است] پس [با کسر (شکستن) انانیّت نفس] بر او سجده کن و در طویل شب [یعنی بعضی (قسمتی) طویل از شب، یا شب طبع که طول آن به قدر عمر است] او را تسبیح کن

همانا اینان [یعنی مشرکین یا منافقین ممتنع (امتناع کننده) از ولایت علی (ع)] عاجل (حاضر، دنیا) را دوست دارند [و لذلک به امر خداوند و نه به امر نبیّش (ص) ایتمار نمی‌کنند و منقاد نبیّ او (ص) و نه وصیّ او نمی‌شوند] و روز سنگینی را به ورای (امام، جلو، مُقبل) خود رها می‌کنند {او تعالی تعبیر به «وراء» (پشت سر) آنها کرد برای اشعار به اینکه آنان منکوس (وارونه) مقبول (اقبال آورده) بر دنیا هستند که آن مدبره (پشت کننده) از آنان است و مدبر (پشت کننده) به آخرت هستند که آن مقبل (روبرو) بر آنان است، و مراد از ثقل (سنگینی) همان ثقل حساب او و ثقل شدائد آن و ثقل حسّاب (حسابرسان) آن است}

ما آنان را خلق کردیم و پیوندهایشان را محکم نمودیم [یعنی خلقتشان را یا مفاصل آنان را با اعصاب و اوتار (زردپی) یا الیاف معده و مثانه را تا آنکه با اختیار صاحب آن دو گشتند] و وقتی که بخواهیم [با اذهاب (بردن) آنها و جانشین قرار دادن اولادشان به جای آنها] با تبدیلی [آنها را] به امثال آنان تبدیل کنیم

همانا این [یعنی ولایت علی (ع) یا قرآن ولایت او، یا این سوره که در آن ولایت ذکر شده] تذکّری است پس کسی که بخواهد راهی به سوی پروردگارش اتّخاذ می‌کند

و [لکن] نمی‌خواهید، مگر آنکه خداوند بخواهد {چیزی از مکوّنات و از افعال بندگان و اخلاق آنها و اراده‌های آنان و مشیّت‌هایشان جز به مبادی (مقدّمات) هفتگانه به مشیّت از خداوند، و اراده کردن از او، و قدری از او سبحانه، و قضائی و اذنی و اجلی و کتابی نمی‌باشد و اینکه مشیّت همان اضافهٔ اشراقیّهٔ او است که همان فعل او و کلمۀ او است، و اینکه هر چیزی از مبدعات و منشئات (ایجاد شده‌ها) و مخترعات و مکوّنات قوام وجود آن مشیّت الله است، و اینکه مشیّت خداوند غیر محبّت او و رضای او است، و اینکه رضا و سخط (خشم) به منزلۀ صورت برای مشیّت است، و مشیّت مانند مادّه است و اینکه مشیّت عباد همان مشیّت خداوند است با ضمیمهٔ خصوصیّت اضافه به عباد و آیه معنی می‌دهد مگر در حالی که خداوند بخواهد، یا به سبب اینکه خداوند بخواهد، یا برای اینکه خداوند بخواهد، برای اینکه هر آنچه که عباد آن را می‌خواهند پس آن متقوّم به مشیّت خداوند است بلکه آن عین مشیّت الله است که بحسب اضافه محدود به حدود ممکنات گشته است} که خداوند دانا [می‌باشد که با علم خود به دقایق صنع و مصالح مصنوع مشیّت خویش را عین مشیّت بندگان قرار داد] و [از حیث لطف کردن در این صُنع از روی لطف که احدی آن را درک نمی‌کند بلکه ضدّ آن را توهّم می‌کنند و می‌گویند: خداوند امور بندگان و افعال آنها را به آنها واگذار کرده است] حکیم می‌باشد

کسی را که بخواهد [یعنی کسی را که دوست می‌دارد و از او راضی می‌شود] در رحمت خود داخل می‌کند و ستمگران، برای آنها عذابی دردناک آماده کرده است.