سورهٔ نازعات

قسم به [نفوس] مشتاقان [به اوطان (وطن‌ها) حقیقیشان یا به نفوس مرتدع (باز ایستنده، دست کشنده) از نفس و علائق آن] به غرق شدن [که در اهتمام به سیر الی الله، یا در بحار (دریاها) حبّ او، یا در بحار صفات او، یا در بحر (دریا) احدیّت غرق شده‌اند]

قسم به [نفوس پاک] چالاکان با نشاط [یعنی نفوس چالاک پاک در سیر الی الله یا چالاک در خروج از دار النّفس، یا خارج شدگان از دار النّفس به دار القلب، یا مراد از «نازعات» ملائکهٔ عذاب هستند که ارواح کفّار را نزع (کندن جان) می‌کنند، و مراد از «ناشطات» ملائکۀ رحمت هستند که ارواح مؤمنین را با رفق (مدارا) خارج می‌سازند، یا مراد از «نازعات» نجوم هستند که از مطالع (محلّ‌های طلوع) خود نزع (درآمدن) می‌کنند و در مغارب (محلّ‌های غروب) خود غرق می‌شوند، و مراد از «ناشطات» نجوم هستند که از برجی به برجی خارج می‌شوند، یا مراد از «نازعات» قسی (کمان) است که سهم (تیر) می‌اندازد، و مراد از «ناشطات» اسب‌های سمین (تنومند) در جهاد است، یا مراد از «نازعات» نفوس مشتاق به خداوند، و مراد از «ناشطات» نفوس شتابان در خروج هنگام مرگ است]

و شناگران با شنا کردن [نفوس سابحه (شناگر) در بحار اوصاف او تعالی، یا جاری شدهٔ شتابان به سوی خداوند، یا ملائکه‌ای که در امر خداوند بدون تأمّلی و توانی (سستی‌ای) شتاب می‌کنند مانند سابح (شناگر) در آب، یا ملائکه‌ای که ارواح مؤمنین را سباحت (شنا کردن) می‌کنند که آنان را به سلّی (بی‌خیال کردنی، پوستهٔ جنین را پاره کردنی) رقیق (نرم، خوش) تسلّی (از اندوه بیرون کردن) می‌دهند سپس آنان را می‌خوانند تا آنکه مانند سابح با چیزی در آب استراحت (برآسودن) می‌کنند، یا ملائکه‌ای که با اسراع (شتافتن) از آسمان به زمین نازل می‌شوند چنانکه به فرس (اسب) جواد (تندرو) سابح گفته می‌شود، یا نجومی که در فلک خود شناوَری می‌کنند یا اسبان جنگی که در عَدْو (تاختن) خود سبح (تاختن) می‌کنند]

و سبقت گیرندگان با سبقت جُستن [ملائکه‌ای که در خیر از ابن آدم سبقت گرفته‌اند، یا در حفظ ابن آدم از شیطان از او سبقت گرفته‌اند، یا با وحی به انبیاء (ع) از شیطان سبقت گرفته‌اند، یا کسانی که با ارواح مؤمنین به سوی جنّت سبقت گرفته‌اند، یا نفوس بشری که در رفتن به سوی خداوند یا نزدیک شدن به او از سایر نفوس سبقت می‌جویند، یا در مرتبت از ملائکه سبقت می‌جویند، یا در خروج الی الله با شوق به او از ملک الموت سبقت می‌گیرند، یا نجومی که بعضی آنها در سیر کردن از بعضی سبقت می‌گیرند، یا اسبان جنگی که بعضی آنها از بعضی سبقت می‌گیرند]

و تدبیر کنندگان امر [یعنی ملائکهٔ مدبّرۀ امر اهل زمین، یا رؤساء از جنگ که امر جنود (سپاهیان) و جهاد را تدبیر می‌نمایند، یا نفوس کاملهٔ بازگشته از سیر الی الله در سیر الی العباد برای تکمیل آنان، یا نفوس سالکهٔ مدبّرۀ امر سیر الی الله نه مجذوبهٔ به او بدون سلوک، یا نجوم مدبّرۀ امر عالم، که البتّه حتماً برانگیخته می‌شوید]

روزی که لرزاننده [همان نفخهٔ اولی] می‌لرزاند

[نفخهٔ دوم] دنبال آن در پی می‌آید

قلب‌ها در آنروز تپنده (مضطرب) هستند

چشمان [قلوب] آنها خاشع است

[مانند اینکه مقدراً گفته شده: در حقّ این روز چه می‌گویند؟ آنگاه فرمود: آن را انکار می‌کنند و] می‌گویند آیا همانا ما حتماً به حالت اولیّه [یعنی در حیات دوّم مشابه به حیات اوّل] بر می‌گردیم {حافره خلقت اوّل است، و عود (بازگشتن) در چیزی است تا آنکه آخر آن بر اوّلش برگردد}