سورهٔ علق

بخوان اسم پروردگارت را که خلق کرد {در اکثر اخبار از طرق عامّه و خاصّه هست که این سوره اوّلین سوره‌ای است که بر او (ص) نازل شد و این سوره در اوّلین روزی بود که جبرئیل بر رسول خدا (ص) نازل شد و اوّلین آنچه که نازل شد پنج آیه از اوّل آن بود، لفظ «باء» در «بِاسْمِ رَبِّكَ» برای سببیّت یا برای استعانت است، و معنی می‌دهد که تو قبل آن به خودت می‌خواندی، و بعد آنکه از نفس خود فانی شدی و بعد فناء باقی گشتی و به سوی خلق باز گردانده شدی مشاهد بر حقّ در خلق و فاعل و قائل و قاری بالحقّ گشتی نه به نفست، پس مکتوبات خداوند را در الواح طبایع و مثال و مقرّوات (قرائت شده‌ها) ملائکهٔ او بر تو و مسموعات خود از وسائط حقّ تعالی را به اسم پروردگارت قرائت کن نه به خودت، و معنی می‌دهد که تو قبل فناء، اسماء اشیاء را می‌خواندی و بعد بقاء شایسته است که اسم پروردگارت را بخوانی برای اینکه تو بعد آن جز اسماء الله نمی‌بینی نه اسماء اشیاء را که خلق کرد، یعنی بعد رجوع، اشیاء را جز مخلوقات از حیث اینکه آنها مخلوق هستند نمی‌بینی، و چون از حیث اینکه آن مخلوق است قوام مخلوق به خالق می‌باشد بلکه برای مخلوق از این حیثیّت شیئیّت و انانیّتی جز شیئیّت خالق و انانیّت او نیست پس در نظر تو جز اسم الله خالق نمی‌باشد، و چون ظهور خالقيّت او و اتقان صنع او و دقایق حکمت او و حُسن صانع بودن او به خلق کردن انسان می‌باشد و سیر از مقام کمالش در خلق او یا در امر او و خلق او به اخسّ (پست‌ترین) موادّ آن به طریق سیر معکوس است فرمود تعالی:}

انسان را از خون بسته خلق کرد

بخوان و پروردگار تو بزرگوارتر است [کریم سخاوتمند حیّ (حیات دهنده) که بلاعوض و لاغرض عطاء می‌کند، و بدون عجز (ناتوانی) تحمّل می‌کند، و اسائت مُسئ (بدی کننده) را در وجه وی ظاهر نمی‌کند]

که با قلم [خط، یا جمیع مادون اقلام عالیه را] آموخت [جمیع آنچه که به آنها احتیاج پیدا می‌کند با تعلیم وجودی یا تعلیم شعوری به توسّط اقلام عالیه، یا انسان را با قلم طبیعی شعور داد تا آنکه به توسّط او انواع خطوط حاصل شد، یا با اقلام عالیه به انسان شعور داد]

[و با تعلیم شعوری] به انسان آنچه که [با تعلیم وجودی] نمی‌دانست را تعلیم داد

چنین نیست [گویی گفته شده: چرا به جمیع انسان‌ها از اوّل عمرشان جمیع آنچه که نمی‌دانستند را نیاموخت تا آنکه از اوّل امر بحسب علم مستغنی (بی‌نیاز) شوند؟ پس فرمود: از این سؤال و از این تمنّا کفّ بدار (منصرف شو)] همانا انسان حتماً سرکشی می‌کند

اگر خود را بی‌نیاز ببیند

هرآینه بازگشت به سوی پروردگارت است

آیا دیدی کسی (ابی جهل) را که نهی می‌کند

بنده‌ای را وقتی که نماز می‌گزارد