حزب شمارهٔ ۱۲۰

آیا ما سینه تو را گشاده [و باز] نکردیم؟ {شَرح به معنی ظاهر کرد و قطع کرد و فتح کرد و گشود و وسعت داد آمده و شرح صدر وسعت دادن آن است که از امور ملائم و ناملائم اصلاً به تنگ نیاید و شرح صدر محمّد (ص) به این بود که از جمع بین وحدت و کثرت و دعوت خلق با عبادت حقّ به تنگ نمی‌آمد و در همه حال گشاده بود}

ما بار سنگینی که پشت تو را شکسته {و مراد سنگینی بار دعوت خلق یا معاشرت با آنها یا سنگینی بار شنیدن وحی و دیدن فرشته زیرا آن حضرت در اوائل نزول وحی از شدّت و سختی و هیبت آن تب و لرز کرد، یا سنگینی اظهار پیغمبری و اظهار نماز و غیر آنها یا سنگینی اذیّت کفّار و اندوه‌هائی که از طرف آنها به او می‌رسید یا سنگینی اصلاح حال مسلمین و واداشتن آنها به احکام دین}

از تو برداشتیم

و نام تو را بلند گردانیدیم [یعنی ما نام تو را پس از آنکه در شِعب ابی طالب مدّت‌ها پنهان و گمنام بودی بلند کردیم زیرا نام حضرت در همان زمان خودش بطوری بلند و مشهور گردید و آوازه او از عرب گذشت که فارس و روم هم شنیدند و پس از رحلتش در همه جا منتشر گردید، و نیز نام حضرت را بلند فرمود و دستور داد که پس از نام خودش در اذان اعلامی و اذان و اقامه نماز گفته شود، و نیز نام حضرت را بلند کرد که خطیبان و واعظان در منابر در خطبه‌ها و پند و اندرزهای خود او را نام می‌برند و به او تبرّک می‌جویند و نیز نام او را بلند کرد به اینکه هر که نام او را می‌شنود بر او درود می‌فرستد و نام او را بلند کرد که آن را از نام خود مشتق گردانید]

پس [بدان که] البتّه با هر دشواری آسانی است [یعنی که ما امور تو را پس از آنکه بر تو خیلی دشوار بود آسان گردانیدیم بواسطهٔ اینکه ما برای دشواری دو آسانی مقدّر و معیّن نموده‌ایم] {مراد از دشواری هم ناداری یا تألّم آن حضرت از ایمان نیاوردن قوم و از اذیّت نمودن آنها او و مؤمنین را یا تنگی نمودن سینه او از معاشرت با مردم و دعوت آنها به خدا و راست گرداندن کجی‌های آنها است}

البتّه با هر دشواری آسانی است

پس هرگاه [از کار دنیا] فراغت یافتی بکار آخرت پرداز [یعنی هرگاه از عبادت فراغت یافتی در عقب آن به عبادت دیگری مشغول شو و هیچوقت از اوقات خود را فارغ و خالی از عبادت قرار مده، یا هرگاه از کارهای پیغمبری فراغت یافتی علی را به جانشینی خود نصب کن]

و به سوی خدای خود متوجّه شو و روی نما {و این دلالت دارد بر اینکه مراد از آن تعیین و نصب جانشین است زیرا ظاهراً این عبارت دلالت بر رحلت حضرت دارد و خبر مرگ آن حضرت است و مناسب با آن تعیین وصی و جانشین و کسی که در میان مردم جای او را بگیرد می‌باشد تا نظام اجتماعی آنها مختل نگردد و از هم نپاشد}.

قسم به انجیر و زیتون

قسم به طور سیناء

قسم به این شهر ایمن (مکّه) [به عنوان مأمن به مواضعه، و مأمن است به محض مشیّت خداوند]

همانا انسان را در بهترین آراستگی خلق کردیم {زیرا جمیع اجزای او و اعضایش بطور مناسب و بطور موافق با او قرار داده شده‌اند، و جمیع مراتب عالیۀ او نیز بطور مناسب و بطور موافق قرار داده شده‌اند، و وقتی که با هر مولودی از نبات و حیوان ملاحظه می‌شود از جهت تعدیل از آن بهتر می‌باشد}

سپس او را به پست‌ترین پست‌ها برگرداندیم {همانا این جنس را در ضمن جمیع افراد بحسب صورتش و باطنش در احسن تقویم (بهترین آراستگی) خلق کرده‌ایم، سپس او را بحسب صورتش و بحسب باطنش به أَسْفَلَ سَافِلِین ردّ کردیم حیثی که او را به اسفل درکات جحیم نازل کردیم}

مگر کسانی که [با بیعت عامّه یا با بیعت خاصّه] ایمان آوردند و اعمال صالح کردند پس آنان پاداشی بی منّت (غیر مقطوع) دارند

پس چه [چیز] تو را بعد این [دلیل مشهود و محسوس بر حشر] به تکذیب دین (حشر و جزاء) وا می‌دارد

آیا خداوند حکم کننده‌ترین حاکمان [یعنی در حکمش بهترین حکم کنندگان یا در اتقان صُنعش متقن‌ترین متقنین] نیست [و کسی که چنین می‌باشد صنعش را که در آن با دقایق صنع عمل کرده که خردمندان در آن حیران می‌شوند را مهمل نمی‌گذارد و بدون غایت آن را باطل (تباه، ضایع) نمی‌کند].

بخوان اسم پروردگارت را که خلق کرد {در اکثر اخبار از طرق عامّه و خاصّه هست که این سوره اوّلین سوره‌ای است که بر او (ص) نازل شد و این سوره در اوّلین روزی بود که جبرئیل بر رسول خدا (ص) نازل شد و اوّلین آنچه که نازل شد پنج آیه از اوّل آن بود، لفظ «باء» در «بِاسْمِ رَبِّكَ» برای سببیّت یا برای استعانت است، و معنی می‌دهد که تو قبل آن به خودت می‌خواندی، و بعد آنکه از نفس خود فانی شدی و بعد فناء باقی گشتی و به سوی خلق باز گردانده شدی مشاهد بر حقّ در خلق و فاعل و قائل و قاری بالحقّ گشتی نه به نفست، پس مکتوبات خداوند را در الواح طبایع و مثال و مقرّوات (قرائت شده‌ها) ملائکهٔ او بر تو و مسموعات خود از وسائط حقّ تعالی را به اسم پروردگارت قرائت کن نه به خودت، و معنی می‌دهد که تو قبل فناء، اسماء اشیاء را می‌خواندی و بعد بقاء شایسته است که اسم پروردگارت را بخوانی برای اینکه تو بعد آن جز اسماء الله نمی‌بینی نه اسماء اشیاء را که خلق کرد، یعنی بعد رجوع، اشیاء را جز مخلوقات از حیث اینکه آنها مخلوق هستند نمی‌بینی، و چون از حیث اینکه آن مخلوق است قوام مخلوق به خالق می‌باشد بلکه برای مخلوق از این حیثیّت شیئیّت و انانیّتی جز شیئیّت خالق و انانیّت او نیست پس در نظر تو جز اسم الله خالق نمی‌باشد، و چون ظهور خالقيّت او و اتقان صنع او و دقایق حکمت او و حُسن صانع بودن او به خلق کردن انسان می‌باشد و سیر از مقام کمالش در خلق او یا در امر او و خلق او به اخسّ (پست‌ترین) موادّ آن به طریق سیر معکوس است فرمود تعالی:}

انسان را از خون بسته خلق کرد

بخوان و پروردگار تو بزرگوارتر است [کریم سخاوتمند حیّ (حیات دهنده) که بلاعوض و لاغرض عطاء می‌کند، و بدون عجز (ناتوانی) تحمّل می‌کند، و اسائت مُسئ (بدی کننده) را در وجه وی ظاهر نمی‌کند]

که با قلم [خط، یا جمیع مادون اقلام عالیه را] آموخت [جمیع آنچه که به آنها احتیاج پیدا می‌کند با تعلیم وجودی یا تعلیم شعوری به توسّط اقلام عالیه، یا انسان را با قلم طبیعی شعور داد تا آنکه به توسّط او انواع خطوط حاصل شد، یا با اقلام عالیه به انسان شعور داد]

[و با تعلیم شعوری] به انسان آنچه که [با تعلیم وجودی] نمی‌دانست را تعلیم داد

چنین نیست [گویی گفته شده: چرا به جمیع انسان‌ها از اوّل عمرشان جمیع آنچه که نمی‌دانستند را نیاموخت تا آنکه از اوّل امر بحسب علم مستغنی (بی‌نیاز) شوند؟ پس فرمود: از این سؤال و از این تمنّا کفّ بدار (منصرف شو)] همانا انسان حتماً سرکشی می‌کند

اگر خود را بی‌نیاز ببیند

هرآینه بازگشت به سوی پروردگارت است

آیا دیدی کسی (ابی جهل) را که نهی می‌کند

بنده‌ای را وقتی که نماز می‌گزارد

آیا دیدی که [نمازگزار] بر هدایت بود

و به تقوا امر می‌کرد

آیا دیدی که تکذیب کرد و روی گرداند

آیا ندانست که خداوند می‌بیند

چنین نیست اگر بس نکند البتّه او را به موی پیشانی می‌کشیم [یعنی حتماً بر موی پیشانی او می‌گیریم و او را به سوی آتش می‌کشیم، یا حتماً صورت او را سیاه می‌کنیم]

پیشانی دروغزن خطاء پیشه را

پس [ابا جهل] باید چماقدارانش را فرا بخواند

بزودی سربازان را فرا خواهیم خواند

چنین نیست اطاعت مکن او را [در نهی از نماز یا در تکذیب او بر محمّد (ص)] و سجده کن و نزدیک شو.

به درستی که ما قرآن را در شب قدر فرو فرستادیم {عوالم مختلفهٔ وجود که در طول یکدیگر واقع می‌باشند به اعتبار اختلاف بقای آنها و همچنین هر یک از مراتب انسانیّت در قوس نزول و به اعتبار دور شدن آنها از حقیقت مطلقه شب، و در قوس صعود از نظر رو آوردن به مقام حقّ مطلق روز نامیده می‌شوند}

چه چیز تو را آگاه کرد که شب قدر چیست

شب قدر از هزار ماه [که در آنها شب قدر نباشد] بهتر است [خداوند شب قدر را برای پیغمبر خود بهتر از هزار ماه سلطنت بنی امیّه قرار داد]

در آن شب فرشتگان و روح [روح از همهٔ فرشتگان بالاتر و ربّ النّوع انسان می‌باشد] به اذن خدای خود برای هر کاری [که مقدّر شده] فرود می‌آیند

[این شب] سلامتی است [از هر بدی و هر آفتی] تا هنگام دمیدن صبح [و روشنی سحرگاهی].

کسانی از اهل کتاب (یهود و نصاری) و مشرکان [عبدهٔ (عبادت کنندگان) اصنام یا عبدهٔ اصنام و غیر آنان از اصناف مشرکین] که کفر ورزیدند {معنای لغوی کلمهٔ «کفر» پوشاندن و پنهان کردن است و «کافِر» در لغت یعنی کسی که می‌پوشاند، اهل کتاب کافر نامیده شدند برای اینکه آنان دین و طریق الی الله را ستر (پوشاندن) کردند، و حقّ را بحسب صفاتش ستر کردند و اگرچه به توحید اقرار کردند} جدا شده (متفرّق) نبودند [به اینکه بعضی آنها بر حقّ و بعضی آنها بر باطل باشند بلکه جمیع آنان بر باطل مجتمع در آن هستند، یا منفک از دین خود یا از وعده به اتّباع حقّ وقتی که محمّد (ص) نزد آنها می‌آید یا از اقرار به محمّد (ص) و رسالت او یا از حجج و براهین] تا آنکه بیّنه [یعنی رسول (ص) یا رسالت او یا معجزات او] نزد آنها آمد

رسولی از سوی خداوند که صحیفه‌های پاک را [بر آنها] بخواند {مراد از صحف، الواح عالیه و اقلام رفیعه است، یا سینه‌های مستنیره (روشن شده) و قلوب مضیئه (روشن کننده)، یا کتب آسمانی گذشته از کتب انبیای گذشته و همه مطهّر از تغییر و تبدیل و مادّه و نقایص آن و انقلابات آن و از مسّ (لمس کردن) دستان اشرار و از اتیان بطلان به آنها هستند}

در آنها نوشته‌هایی درست هست [یعنی مکتوبات مستقیمی که اصلاً در آنها کجی نیست، یا مقیمه (راست کننده) است که هر کسی که به آن متّصل شود را راست می‌کند، یا معتدله‌ای که در آن انحراف نیست، یا کفایت کننده‌ای که جمیع امور کسی که به آن توسّل نماید را کفایت می‌کند، یا مراد از صحف مطهّره قرآن است و در آن جمیع علوم قلبیّه و قالبیّهٔ کافیه (کفایت کننده) هست برای کسی که در آن تدبّر کند و به آن توسّل نماید]

و کسانی که کتاب داده شده‌اند تفرّق نکردند مگر بعد از آنکه بیّنه نزد آنها آمد [یعنی از دینشان یا اجتماعشان یا تصدیق محمّد (ص) منفک نشدند و متفرّق نشدند مگر بعد رسول (ص) به اینکه بعضی آنان تصدیق کردند و بعضی آنها تکذیب نمودند و بعضی آنها بر دین خود باقی ماندند و بعضی آنها دین خود را ترک کردند]

و (حال آنکه) [آنها به چیزی] امر نشدند مگر آنکه خداوند را بندگی کنند [در حالی که] به حق‌گرایی (حقگویی) دین را برای او خالص کننده‌اند و اقامۀ نماز نمایند و زکات بدهند [یعنی که اهل کتاب بر لسان انبیای خود (ع) و در کتبشان جز به توحید عبادت که مستلزم توحید واجب و مبدء است و به اقامۀ نماز که آن عماد (ستون) دین و جالب (جلب کننده) خصائل است، و ایتاء زکات که آن تطهیر از هر رذیلت است امر نشدند، و تو نیز جز به آن به آنها امر نمی‌کنی، پس چه دارند که در تصدیق تو و تکذیب تو اختلاف می‌کنند؟!] و آن [توحید عبادت و توحید مبدء و اقامۀ نماز و ایتاء زکات] دین راست [یعنی دین قومی که قائم به امر خداوند هستند] است

همانا کسانی از اهل کتاب و مشرکین که [به رسول (ص) یا به کتاب او یا به امر خدای تعالی دربارۀ رسول او (ص) یا به ولایت] کفر ورزیده‌اند در آتش جهنّم هستند در آن ماندگارند آنان همان شرّ (بدترین) آفریده شدگان هستند

همانا کسانی [از اهل کتاب و مشرکین یا از هر فرقه‌ای که باشند] که ایمان آوردند و اعمال صالح کردند آنان همان خیر (بهترین) آفریده شدگان هستند

جزای آنان نزد پروردگارشان جنّات عدن است که از تحت آنها نهرها جاری می‌شود بطور ابد در آن ماندگارند خداوند از آنان راضی است و [آنها] از او راضی هستند {و مقام رضا آخر مقامات نفس انسانی است، چنانکه جنّت رضوان آخر جنان است} آن برای کسی است که از پروردگارش خشیت دارد {خشیت حالت حاصله از امتزاج خوف و حبّ است و نمی‌باشد مگر بعد علم به مخشىّ منه که برای او محبوبیّت داشته باشد، جز این نیست که از بندگان او علماء از خداوند خشیّت می‌دارند یعنی کسی که علم به خداوند ندارد برای عدم حصول محبّت بر او نسبت به او خشیت ندارد}.

وقتی که زمین با لرزیدن آن [معهود] لرزانده شود {و آن زلزال (لرز) قیامت صغری یا کبری یا زلزال لایق به حال آن و همان زلزلۀ محیط به آن و همان زلزلۀ عامّ است که جز در قیامت نیست، زیرا هنگام احتضار، زمین بدن با زلزلۀ عظیمی متزلزل می‌شود}

و زمین سنگینی‌هایش را خارج سازد {سنگینی‌های زمین عبارت از قوا و ارواح و از قوا و استعدادات مکمون در زمین عالم کبیر یا در ابدان هستند زیرا زمین بدن هنگام مرگ، جمیع آنچه که از فعلیّات موجوده و استعدادات مکمونه (نهان شده) در آن هست را با مرگ خارج می‌سازد و در این هنگام جمیع مکمونات در عالم کبیر ظاهر می‌شوند}

و انسان [واقع در زلزال یا ناظر به زلزال به جهت تعجّب از آن زلزال] گوید: آن را چه شده!

در آنروز اخبار خود را بیان کند

به اینکه پروردگارت به آن وحی کرده است [که با وحىِ الهام یا با وحى به توسّط ملک سخن می‌کند]

در آنروز (قیامت صغری) مردم پراکنده شده [متفرّق در صفوف عدیده بحسب مراتبشان و درجاتشان در سعادت و شقاوت] بیرون آیند [یعنی قوا و مدارک انسانی در عالم صغیر از مراقد خود و محالّ (محل‌ها) خود یا در روز قیامت کبری افراد مردم از مرقدهایشان و مواقفشان بیرون می‌آیند] تا اعمالشان را [به آنان] نشان دهند [عامل از عمل خویش فعلیّتی در نفس خود حاصل می‌کند و عامل آن را بعد مرگ به صورت مناسب بر آن عمل و این عامل می‌بیند، و صورت دیگری موافق با این صورت در آخرت می‌بیند، و اعمالش را به انفس آن و به صور لایق آن معبّر از این صور به جزای این اعمال می‌بیند]

و کسی [از مؤمنین] که به [اندازهٔ] مثقال (مقدار) ذرّه‌ای خوبی عمل نماید آن را می‌بیند {یعنی چیزی اندک از اعمال خود از نظر مؤمنین غایب نمی‌شود و اعمالش را به صور آنها و به جزای آنها می‌بیند، و امّا شرور مؤمن پس یا ممحوّه (محو شده) یا مغفوره (آمرزیده شده)، یا مبدله (تبدیل شده) هستند، و آن را نمی‌بیند، یا معنی می‌دهد از مؤمن و کافر پس کسی که به مثقال ذرّه‌اى خیر عمل کند آن را می‌بیند، لکن مؤمن آن را در میزان نفس خود می‌بیند و کافر آن را در میزان مؤمن می‌بیند، و تحسّرش (حسرت خوردنش) افزون می‌شود}

و کسی که مثقال ذرّه‌ای بدی کند آن را می‌بیند [یعنی کسی از کافر که عمل می‌کند] {زیرا خیرات کافر حبط (تباه) می‌شوند و دربارهٔ شرور مؤمن ذکر شده که او آن را نمی‌بیند، یا از کافر و مؤمن زیرا مؤمن شرورش را در میزان کافر می‌بیند}.

سوگند به [گلهٔ] اسبان نفس نفس زن [در جهاد]

و جهانندگان جرقّه‌های آتش [از خروج آتش از ملاقات (بر هم خوردن) سمّ‌های اسبان و سنگ‌ها]

و تیزرانان صبحگاهی

که در آن (صبح یا با دویدن) گرد و خاکی (غباری پراکنده) هست

و جمعاً در میانهٔ آن قرار می‌گیرند {این سوره در جنگ علی (ع) با اهل وادی یابس نازل شد که دوازده هزار نفر بودند که آماده شدند و عهد بستند و عقد (قرار داد) کردند بر اینکه محمّد (ص) و علی بن ابی طالب (ع) را بکشند، و چون اهل وادی یابس مقدم علی (ع) را شنیدند از آنها به مقابلهٔ او خارج شدند، پس علیّ (ع) فرمود نزد شما آمدیم تا اسلام را بر شما عرضه کنیم پس اگر قبول کنید فبها المراد وگرنه با شما جنگ خواهیم کرد، پس گفتند: ما با تو و با اصحابت جنگ می‌کنیم، و موعود بین ما و تو وقت ظهر از فردا است، و برگشتند و علی (ع) برگشت، و چون شب تاریک شد به اصحابش امر کرد که به چهارپایانشان احسان (رسیدگی) کنند و چون عمود صبح شکافته شد به تاریکی با مردم نماز گزارد سپس با اصحابش بر آنها تاخت کرد و هنوز ندانسته بودند تا آنکه اسبان بر آنان تاختند و آنها شکست خوردند، مسلمانان تا آنوقت مثل آن غنیمت نگرفته بودند جز آنکه از خیبر بود زیرا آن مثل خیبر بود، و خدای تبارک در آنروز این سوره را نازل کرد}

همانا انسان بر پروردگارش البتّه بسیار ناسپاس است {کنود کافر نعم و کافر و لوّام (ملامت کننده) بر پروردگارش تعالی، و بخیل، و عاصی، و کسی که خودش می‌خورد و لکن او دیگران را منع می‌کند و بنده‌اش را می‌زند است، و مراد از «انسان» مطلق انسان است}

و همانا او بر آن (کنود) البتّه بسیار شاهد است (شهادت می‌دهد) [یعنی اینکه انسان شهادت می‌دهد و می‌داند که او کنود (ناسپاس نعمت) است، یا خداوند شهادت می‌دهد بر اینکه او کنود است]

و همانا او بر دوستی خیر (مال، حیات، ملایمات بر انسان) البتّه شدید است [یعنی بخیل یا قویّ (بسیار گرسنه) است]

آیا پس نمی‌داند آنوقت (در بعث) که آنچه که در قبرها است [یعنی قبور خاک از اموات، و قبور ابدان از قوا و فعلیّات، و قوا و استعدادات مکمونه] زیرورو می‌شود

و آنچه که در سینه‌ها هست [از نیّات و ارادات و خیالات و اعتقادات] حاصل شود

همانا در آنروز پروردگارشان البتّه به آنها آگاه است [یعنی که شایسته است که انسان آن را بداند و از مخالفت با گفتار رسول او (ص) ارتداع (خودداری) نماید و تعبیر به «ما» برای این است که آنچه که در قبور است مادام که در قبور است در حکم غیر ذی شعور است، و وقتی که از قبور برانگیخته می‌شود در حکم ذی شعور می‌گردد].

قارعت (در هم کوبنده)

چه در هم کوبنده‌ای

و چه چیز تو را آگاه کرد که در هم کوبنده چیست {مراد از آن یا قیامت است زیرا هر کسی که در دنیا انانیّت داشته باشد را با آنچه که در آن از اهوال (هول‌ها، هراس‌ها) هست در هم می‌کوبد، یا مراد از آن داهیه‌ای (مصیبتی‌) است که در قیامت می‌باشد}

روزی که مردم مانند پروانه‌های پراکنده می‌باشند [که خود را بر چراغ می‌افکنند و برای حرکت خود و پرواز خود نظامی ندارند]

و کوه‌ها مانند پشم [مصبوغ (رنگ شده) رنگارنگ از آن] حلاجی (زده) شده [متتشر] می‌باشند

و امّا کسی که ترازویش سنگین است

پس او در زندگانی خوشایندی (دارای رضا) است [یا صاحبش به سبب آن در زندگانی راضى است]

و امّا کسی که ترازویش سبک است

پس مسکن او جهنّم است

و چه چیز تو را آگاه کرد که آن چیست

آتشی سوزان (شدید الحرارت) است.

کثرت طلبی [یعنی تفاخر و تغالب (غلبه کردن بر یکدیگر) به کثرت مال و اولاد، یا به کثرت عشایر و قبایل، یا اهتمام به تکثیر اموال و اولاد] شما را سرگرم کرد

تا آنکه مقبره‌ها را زیارت کردید [یعنی به تکاثر (کثرت طلبی) به زندگان قانع نشدید حتّی مردگان را به شمار آوردید و حال آنکه اعتبار (عبرت گرفتن) به اموات از افتخار به آنان اولی می‌باشد، یا تفاخر یا طلب کثرت شما را سرگرم کرد تا آنکه مردید و داخل در مقابر شدید]

چنین نیست [یعنی از آن خودداری کنید] خواهید دانست [که اشتغال از آخرت به تکاثر سبب دخول در جحیم بلکه همان دخول در جحیم است لکن چون مدارک شما خُدره (سخت تاریک، بیهوش) و چشمان شما در دنیا در پرده است درد آن را حس نمی‌کنید و آتش آن و انواع عذاب آن را نمی‌بینید، یا معنی می‌دهد که از اهل علم خواهید گشت و وقتی که عالم می‌گردید جحیم را می‌بینید و در آن صورت علم شما به شما نفع نمی‌رساند]

پس چنین نیست خواهید دانست

چنین نیست اگر به علم الیقین می‌دانستید

البتّه [در دنیا] جحیم را می‌بینید [همانطور که شما در آخرت عالم می‌گردید و جحیم را می‌بینید]

سپس البتّه آن را به عین الیقین می‌بینید {مراتب یقین سه هستند؛ «علم الیقین» و آن ادراک شیء است با صورت حاصلهٔ آن نزد نفس با شهود آثار آن شیء، یا وجدان (یافتن) آن در وجود خود، و «عین الیقین» و آن مشاهدت «عین» آن شیء است، و «حقّ الیقین» و آن تحقّق به آن شیء است، و ظنّ به علم، و علم به رؤیت، و رؤیت به معاینه، و معاینه به تحقّق اداء (منجر) می‌شود. رؤیت مراتبی دارد، که اوّلین مراتب آن مشاهده است به درجات آن، مثل آنکه از دور شیء را مشاهده کند بدون تمیز جمیع معیّنات آن و جمیع دقایق شخص آن و صورت آن، و دوّمین مراتب آن معاینه است به درجات آن، مثل آنکه شیء را به جمیع مشخّصات آن و دقایق وجودش مشاهده کند، و سوّمین مراتب آن تحقّق به مرئیّ (رؤیت شده) است به درجات آن}

سپس [بعد آنکه دانستند که آنها به آنچه که در آن فایده‌ای ندارند مشغول شده‌اند] البتّه در آنروز از نعیم سؤال می‌شوید {نعمت جز ولایت و هر آنچه که متّصل به ولایت است نیست، چه از ملایمات حیوانیّه باشد یا از موذیات قوای حیوانی یکسان است، و به عبارتٍ اخری چه از نعم دنیوی یا از نقم دنیوی شمرده شود یکسان است اگر متّصل به ولایت باشد نعمت باشد، و هر آنچه که از ولایت منقطع شده به عنوان نقمت می‌باشد و اگرچه به صورت نعمت باشد، و هر کس که به ولایت متّصل شده باشد به عنوان ضیف (مهمان) برای خداوند می‌باشد و جمیع نعم صوریّه و معنویّهٔ او برای او مباح می‌باشد و به عنوان مأمور به تصرّف در آنها می‌باشد و خدای تعالی از چیزی از آن سؤال نمی‌کند و اگر سؤال کند سؤال او مثل سؤال از ضیف می‌باشد، و کسی که از ولایت منقطع شده جمیع نعم صوری او در دست او مغصوبه (غصب شده) می‌باشد، و چون خطاب بر محجوبان منقطع از ولایت می‌باشد مراد از نعیم، ولایت سپس جمیع ملایمات حیوانیّه و انسانیّه می‌باشد و سؤال از ادای شکر آنها و صرف آنها در مصرف (محلّ صرف) آن یا غیر مصرف آن می‌باشد، یا معنی می‌دهد وقتی که حجاب خیال و وهم از چشمان شما رفع می‌شود و به دار العلم می‌رسید و جحیم و آلام (دردها) آن و جنّات و لذّات آن را مشاهد می‌شوید و معاینه می‌کنید که نعیم صوری به عنوان سبب برای دخول در جحیم گشته است، و یقین می‌کنید که نعیم صوری در حقیقت نقمت بوده‌اند، و اینکه نعیم ولایت و لوازم آن که همان جنّت و نعیم آن هستند می‌باشد به جهت توبیخ کردن شما سؤال می‌شوید که آیا آنچه از ملاذّ حیوانی که در آن بودید به عنوان نعیم بود یا آنچه که مؤمنین بر آن هستند؟ یا معنی می‌دهد که شما وقتی که به مقام معاین می‌رسید از مقام حقّ الیقین سؤال می‌شوید که آن چیست؟ برای اینکه شما با معاینه ذوق حقیقی را می‌یابید و سؤال و جواب دربارهٔ آن برای شما جایز است}.

سوگند به عصر {مراد از عصر وقت نماز عصر یا مطلق دهر یا عصر نبیّ (ص) یا نماز عصر است، یا ملکوت است زیرا آن بعد آن است که آفتاب حقیقت در عالم طبع مختفی می‌شود و اینکه آن با مثال صاعد (صعود کننده) خود معصورۀ (افشره) عالم طبع است یا مراد از عصر مطلق عالم طبع برای عصیر (عصاره) ملکوت بودن آن است}

همانا انسان البتّه در زیان است {و انسان تا با بیعت خاصّهٔ ولویّه ایمان نیاورد بر طریق نمی‌باشد، زیرا طریق، علی (ع) و ولایت او است، و باب قلبش گشوده نمی‌شود و تا باب قلبش به ولایت تکلیفی که همان حَبْلٍ (ریسمان) از مردم است باز نشود هر آنچه که انجام دهد فعلیّتی در جهت نفس او که جهت سفلیّه است برای او حاصل می‌شود و هر آنچه که برای نفس از جهت سفلای آن فعلیّت حاصل شود انسانیّت او که همان ولایت تکوینی است که همان حَبْلٍ از خداوند است و بضاعت او انسانیّت او است تحت این فعلیّت مختفی می‌شود و اختفاء (مخفی شدن) آن خسران (زیان) بضاعت او است و انسان آنی خالی از فعل و فعلیّت نمی‌شود، پس جمیع افراد انسان بنابر استمرار در خسری (زیانی) هستند}

مگر کسانی که [با بیعت عامّه] ایمان آورده‌اند و [با بیعت خاصّه] اعمال صالح کردند [یا مگر کسانی که با بیعت خاصّه ایمان آورده‌اند و با وفاء کردن به شروط بیعت اعمال صالح کرده‌اند] و همدیگر را به حقّ سفارش کردند {«تواصى» (سفارش به یکدیگر) اعمّ از آن است که با گفتار باشد یا با حال یا با فعال یا با دعاء و التماس از خداوند در حضور یا به ظَهر الغیب (دعاء کردن برای دیگری بدون اطلاع وی)، و مراد از «الحقّ» ولایت است زیرا آن به حقیقت حقیّت حقّ است، و اگر مراد از آن، حقّ مطلق باشد مراد از آن ایضاً ولایت می‌باشد، برای اینکه ظهور حقّ مطلق نمی‌باشد مگر به حقّ مضاف که همان ولایت است و از ارادۀ ولایت هر امر ثابت و هر امر غیر باطل اراده می‌شود زیرا همه از شعب ولایت هستند} و همدیگر را به صبر [بر حقّ یا صبر کردن بطور مطلق] سفارش کردند {جمیع انواع صبر که امّهات آن سه: صبر بر مصایب، و صبر از معاصی، و صبر بر طاعات است، راجعه به صبر بر حقّ هستند، زیرا منظور از صبر بر مصائب این است که هنگام مصیبت جزع (بی‌تابی) نکند، برای اینکه جزع نمی‌باشد مگر به (سبب) غفلت از ولایت، و منظور از صبر از معاصی عدم خروج نفس از انقیاد عقل در ادامت حقّ است، و خروج از انقیاد جز به غفلت از ولایت نمی‌باشد، و صبر بر طاعت جز صبر بر ولایت که همان روح هر طاعت است نیست، و شکّی نیست که مؤمنین وقتی که با هم ملاقات می‌کنند برای هر کدام با ملاقات دیگری صبر و زیادت توجّه و اشتداد ترقّب بر وجۀ ولوی وی حاصل می‌شود، و مؤمن باید آن را از وجودش بیابد}.

وای بر هر عیبجوی طعنه زننده {«همز»، غمز (با چشم و ابرو اشاره کردن، نیشگون گرفتن)، و ضغط (زیر فشار گذاشتن، در مضیقه گذاشتن)، و نخس (سیخانک زدن) و دفع (هُل دادن) و زدن و غضّ (روی برگرداندن، نگاه نکردن) و کسر (شکستن) است؛ و «لمز»، عیب (لکه‌دار کردن) و اشارهٔ با چشم و نحو آن، و زدن و دفع کردن است، و این دو صیغه در آنچه که عادت و سجیّه گردد استعمال می‌شود، و این دو رذیله در ترکیب شیطنت و سبعیّت و بهیمیّت حاصل می‌شوند زیرا صاحب آن دو با شیطنت خود بر مردم تکبّر می‌کند و آنان را تحقیر می‌کند و با غضبش برتری کسی که بر او برتری دارد را دفع می‌کند، و با شهوتش می‌خواهد که در میان مردم ممدوح و نزد آنها دارای فضیلت محبوب برای آنها باشد، و وقتی که این خصال اجتماع می‌شود غیبت می‌کند و غمز می‌کند و برای نشان دادن نفس خود و استکبار خود بر خلق و تحقیر آنها دربارهٔ مردم طعنه می‌زند، و بودن او به عنوان محبوب در آنها را با ظهور نقص در آنها و عدم ظهور آن در خویش اراده کرده، و آن دو خصیصه اخسّ (پست‌ترین) رذائل هستند}

کسی که مالی را [با حرص خود] جمع کرد [که آن نتیجهٔ قوّۀ شهویّه او است] و آن را شمرد [یعنی آن را برای حُبّش به آن باری بعد باری شمرد یا آن را برای نوائب (سختی‌ها) خود آماده کرد، و اِعداد (آماده کردن) برای نوائب نتیجۀ قوای سه‌گانه است، زیرا او به سبب شیطنت خود استکبار بر خلق را می‌خواهد و برای آن تدبیر می‌کند و اسبابش را مهیّا می‌سازد، و به سبب شهوتش مال را دوست می‌دارد و آن را ذخیره می‌کند، و با غضبش دفع آنچه که بر او وارد می‌شود را به آنچه که بطور ملایم برای او نیست می‌خواهد و کسی را که بخواهد او را از آنچه که آن علیه (بر ضدّ او) است دفع کند دفع می‌کند پس اسباب آن را برای آن مهیّا می‌نماید]

می‌پندارد که مال او، او را جاودانه کرده است

چنین نیست [و قطعاً می‌میرند] حتماً در خُرد کننده {حطمه اسم جهنّم یا بابی برای آن است} افکنده می‌شوند

و چه چیز تو را آگاه کرد که حطمه (آتش فروزان و سخت سوزاننده) چیست!

آتش بر‌افروخته شدهٔ خداوند است

که بر قلب‌ها افروخته می‌شود [که مثل آتش‌های دنیا نیست که از اجسام تجاوز نکنند، بلکه آن از اجسام فراتر می‌رود و به قلب، بلکه به علیا مرتبۀ قلب می‌رسد که تالی روح و همان فؤاد است] {و نمونۀ آن در دنیا این است که موصوف به دو رذیلت تحت حکم قوای سه‌گانه مقهور است که نفس انسانیّهٔ او و قلب او را می‌سوزاند و حطم (خُرد) می‌کند به حیثی که گویی انسانیّت و قلب نداشته}

همانا آن [خرد کننده یا آتش] بر آنها زندان است

در ستون‌های طولانی (بلند) [بسته شده‌اند، یا که آتش با ابواب آن بر آنان بسته شده در حالی که آنان در مسامیر (میخ‌ها) از حدید (آهن) داغ شده هستند یعنی درب‌ها بر آنان بسته سپس با مسامیری از حدید محکم می‌شود].

[ای محمّد] آیا ندیدی پروردگارت با اصحاب فیل چه کرد [یعنی که قضیّۀ آنها مشهوره است به حیثی که برای هر بیننده‌ای دیدن آن نزدیک می‌شود و اگرچه زمانش گذشته باشد، و محمّد (ص) چشم بصیرتش را خداوند باز کرد به حیثی که ماضی و آتی (گذشته و آینده) در نظر او مانند حاضر هستند]

آیا حیلۀ آنان [برای خراب کردن بیت] را در راه نیافتن [در افناء و اهلاک یا در عدم اهتداء به مقصد] قرار نداد {راویان اجماع کرده‌اند که کسی که با فیل قصد کعبه کرد پادشاه یمن است، و حرکت او به سوی مکّه به امر او بود، و در یمن کعبه‌ای بناء کرد و به مردم امر کرد که به آن حجّ کنند، و همانا شخصی قدم به یمن گذاشت سپس به آن نظر کرد پس برای قضای حاجتش در آنجا نشست پس ابرهه برای آن غضب کرد و سوگند یاد کرد که بیت را خراب کند، سپس با لشکریانش خارج شد و بر شش میلی از مکّه فرود آمد، و مقدّمه (پیش قراول لشکرش) را فرستاد و مقدّمۀ آن به دویست شتر عبدالمطّلب برخورد کرد، و چون خبر به او رسید خارج شد تا آنکه نزد آن قوم آمد و از ابرهه طلب اذن نمود، پس بعد آنکه او را شناختند که او رئیس قوم است پس به او اجازه داد و بر او داخل شد و او بر تخت خود بود و او را بزرگ داشت و از تختش فرود آمد و با او نشست، سپس گفت حاجت تو چیست؟ گفت: حاجت من دویست شتری است که مقدّمۀ تو به آنها اصابت کرده، گفت: دیدن تو مرا متعجّب کرد و سخن تو مرا از تو روی گردان نمود، گفت: چرا ای پادشاه؟ گفت: برای اینکه من آمده‌ام تا بیت عزّت شما و شرف شما را خراب کنم و (حال آنکه) تو آمده‌ای که از من از حاجت خویش سؤال کنی و از انصراف من از بیتتان سؤال نمی‌کنی؟! پس گفت: من ربّ شتران هستم و بیت خود ربّ دارد که تو را از آن منع می‌کند، پس امر به ردّ شترانش کرد پس خارج شد، و چون صبح کردند فیلشان را فرستادند پس نمی‌رفت، پس پرندگان از قِبل دریا بر آنها ظاهر شدند با هر کدام سه سنگ بود سنگی در منقارش و دو سنگ در دو پایش، و بر سر آنان پرواز می‌کردند و در دماغ آنان پرت می‌کردند پس بدن‌هایشان را پاره پاره می‌کرد و مانند برگ خشکی خورده شده گشتند}

و پرندگانی [معروف به پرندگان أبابیل که قبل آن و نه بعد آن مثل آنها دیده نشدند] را دسته دسته بر آنها فرستاد

با سنگ‌هایی از گل سفت شده (سنگِ گِل) که آنها را پرت می‌کردند

پس آنان را مانند برگ خشکی [مانند برگ زراعت کرم خورده، یا مانند زراعتی که دانه‌اش خورده شده که بی‌دانه مانده یا مانند کاهی که چهارپایی آن را خورده و آن را دفع کرده است] خورده شده قرار داد.

برای الفت دادن قریش

الفتشان به سفر در زمستان و تابستان

[برای اینکه خداوند قریش را به پادشاهان نواحی مثل ملک فارس و شام و حبشه و یمن بواسطهٔ اهل مکّه بودن آنها و صاحبان بیت الله دارندهٔ الفت قرار داد] پس باید پروردگار این خانه را بندگی کنند {قریش با تجارت زندگی می‌کردند و هر سال در زمستان و تابستان برای تجارت سفر می‌کردند، پس چون اصحاب فیل قصد مکّه کردند خداوند برای تألّف قریش به این دو سفر و احدی به بدی بر آنها تعرّض نکند آنها را هلاک کرد}

که آنها را اطعام کرد از گرسنگی [خارج کرد] و آنان را از خوف ایمن نمود.

[ای محمّد] آیا دیدی کسی را که [بین رذائل قوای سه‌گانهٔ علّامه و سبعیّه و بهیمیّه جمع کرد و] جزاء را تکذیب می‌کند {تکذیب دین برای جهل مرکّب و همان داء عیاء (درد بی درمان) است}

و آن کسی که یتیم را [به عنف (زور)] می‌راند (دفع می‌کند) {گفته‌ااند دربارۀ ابوجهل نازل شد او بر یتیمی وصیّ بود، او عریان نزد وی آمد و درخواست لباس از مال خودش کرد، پس او را زد و یتیم را دفع کرد (هُل داد)، و زدن او رذیلت غضبیّه است، بلکه ارداء (پست‌ترین) رذائلِ آن است برای اینکه تحقیر حقیر ضعیف و (حال آنکه) از شأن او این است که بر او رحم شود و زدن او و دفع او و استکبار بر او ارداء (پست‌تر) از استکبار بر قویّ منیع (کسی که نتوان بر او چیره شد) است}

و بر اطعام مسکین ترغیب نمی‌کند {و آن رذیلت شهویّه است برای اینکه ترغیب نکردن بر طعام مسکین از حُبّ مال است}

پس وای بر نمازگزاران [اگر نماز گزارند نمازشان نماز نمی‌باشد بلکه وبال بر آنان و معصیت می‌باشد]

کسانی که آنها دربارهٔ نمازشان سهل انگارند {هر انسانی نمازی خاصّ به خود دارد که این نماز قالبیّه تذکره (یادآوری) بر آن است، و نمازگزار به نماز قالبیّه باید که به حالت متذکّر به نماز خاصّ خود باشد وگرنه با نمازش مستحقّ بر «ویل» می‌شود که جز برای کفّار نیست}

کسانی که ریا می‌کنند (نشان می‌دهند) {زیرا مرائى (ریا کننده) آن را می‌آورد و حدود آن را تمام می‌کند و اوقاتش را حفظ می‌کند، و این از رذائل علّامه و شهویّه است}

و نیکی را منع می‌کنند {و این از رذائل شهویّه است}.

همانا ما به تو کوثر را دادیم {«کوثر» در لغت کثیر از هر چیز است و کثیر ملتفّ (انبوه) از غبار، و اسلام، و نبوّت، و شخص خیّر معطاء (بخشنده)، و سیّد، و مطلق نهر و نهری در جنّت که جمیع انهار از آن روان می‌شود است، ولایت به اکثر معانی آن «کوثر» است و همان است که آن را با تمام حقیقت آن به محمّد (ص) داد، و نبوّت و رسالت و علم و حکم و اتباع کثیر و اولاد کثیرین (بسیار) و قرآن و دین اسلام و صیت (آوازه) و سلطنت و خیر کثیر در دنیا و آخرت به سبب آن به او اعطاء شد، و همان است که در آخرت به صورت نهر و حوض می‌باشد و همان است که در دنیا به صورت علی (ع) مصوّر شده و خداوند آن را به محمّد (ص) داد و به آن بر او منّت گذاشت}

پس برای پروردگارت نماز بگزار و [در منی] نحر (قربانی کردن شتر) کن [یا نماز عید را نماز بگزار و قربانیت را نحر کن]

همانا بدخواه (مبغض) تو او ابتر (دنباله بریده) [یعنی منقطع از خیر یا از فرزند یا از صیت در مردم یا از دین] است.

{انسان شایسته است که وقت قرائتش کوشش کند تا آنکه زبانش زبان خداوند یا زبان وسائط وحی گردد و سمع او سمع لطیفۀ نبویّه گردد پس وقتی که می‌گوید: «قل»، آن قول به عنوان امر از خداوند با زبان منسوب به خداوند یا به ملک مبلّغ از سوی خداوند گردد و شنوندهٔ لطیفۀ نبویّهٔ او گردد، که تمثّل امر کند و کفّار وجودش از قوای بهیمیّه و سبعیّه و شیطانیّه بعد اباء آنها از اتّباع او و اصرار آنها بر کفر خود و عبادت آنها اصنامشان را که همان اهویهٔ آنها است و بعد دعوت پیامبرانشان که همان لطیفۀ نبویّهٔ او است آنها را به موافقت کردنشان، خطاب کند} بگو ای کافران {گروهی از قریش بر رسول خدا (ص) اعتراض کردند و گفتند: ای محمّد (ص) بیا آنچه که عبادت می‌کنی را عبادت کنیم و آنچه که عبادت می‌کنیم را عبادت کن، پس ما و تو در این امر شراکت کنیم؟ پس فرمود:}

آنچه را که شما بندگی می‌کنید عبادت نخواهم کرد

و شما بندگی نخواهید کرد آنکه را من بندگی می‌کنم

و بندگی کننده نبوده‌ام آنچه را که شما عبادت می‌کردید

و شما بندگی نمی‌کنید آنکه را که بندگی می‌کنم

دین شما برای شما و دین من برای من است {این متارکه و اباحه نیست بلکه تهدید بلیغ (رسا) برای آنان است}.

هرگاه یاری خداوند و فتح او رسید {همانطور که نصرت از جانب خدا بر دشمنان ظاهر و باطن می‌باشد فتح نیز از جانب خدا می‌باشد که فتح ظاهر و باطن از اوست و نیز اطلاق می‌شوند بر یاری و نصر مطلقی که پس از آن و بالاتر از آن نصری نیست و آن یاری کردن خدا است بنده را در بیرون رفتن از همهٔ قیدها و علاقه‌های عالم امکان و بر فتح مطلقی که آن فتح غیب مطلق است که عبارت از بیرون رفتن از مقام امکان و بالا رفتن از مقام واحدیّت و تجلّی اسماء و صفات به مقام احدیّت که مقام قدس و تقدیس و منزّه بودن از همهٔ اعتبارات و کثرات است و چون نصر به خدا نسبت داده شده و فتح مطلق ذکر شده مراد این نصر و فتح می‌باشد و خبر دادن آن حضرت به مرگ خود از این معنی هم استنباط می‌شود زیرا نصر مطلق و فتح به این معنی کمتر ممکن است در غیر موقع مرگ رخ دهد}

و مردم را دیدی که گروه گروه در دین خداوند وارد می‌شوند {چون خداوند مکّه را برای پیغمبر فتح فرمود همه اعراب از اطراف مطیع و فرمانبردار آن حضرت گردیدند و دسته دسته خدمت حضرت رسیده بدون آنکه جنگی یا دعوتی باشد داخل در دین اسلام می‌شدند. لفظ دین همانطور که بر روش و آئین و بر ولایت که راه تکلیفی و اختیاری به سوی خداوند است اطلاق می‌شود بر مطلق راه به سوی خدا نیز خواه تکوینی و خواه تکلیفی و خواه برای صاحبان شعور و خواه برای غیر آنها باشد اطلاق می‌گردد. و هرگاه قیود و حدود امکانی از نظر شخص کامل برداشته شود همهٔ موجودات را داخل دین خدا می‌بیند و در طریق سلوک الی الله مشاهده می‌نماید. بلکه همهٔ موجودات را در آن راه دارای عقل و شعور و دانش و معرفت می‌بیند که شائق حرکت و سیر به سوی خدا می‌باشند و رو به سوی او و مظاهر لطفیّه و قهریّهٔ او در حرکتند و هیچیک از موجودات را خارج از دین خدا نمی‌بیند. پس هرگاه فتح مطلق برای سالک دست دهد همهٔ حدود و تعیّنات را مرتفع می‌بیند، و هرگاه دیدهٔ سالک فرق کرد و این امور را مشاهده نمود زمان ارتحال کلّی و کوچ کردن کامل او از این جهان نزدیک است پس از این مشاهدات نیز خبر مرگ خود را درک می‌کند}

تو خدای خود را تسبیح کن و از او طلب آمرزش نما که او توبه دهنده [و آمرزنده] است [یعنی پاک و پاکیزه گردان خدای خود را از آنچه شایسته اعتقاد دربارهٔ او نیست یا لطیفه و حقیقت انسانیّه را از آنچه لایق مقام او نیست بواسطهٔ ستایش خداوند پاک گردان] {یعنی هرگاه یاری کامل و مطلق خدایی و فتح مطلق آمد بطوریکه همه را ببینی که دسته دسته داخل در دین خدا می‌شوند مجاهده کن که کثرات از نظر تو پنهان نشوند و تنها خود را به وحدت و توجّه به باطن مشغول مگردان زیرا همه پیروان و قشون تو می‌باشند بلکه باید جامع بین وحدت و کثرت و حقّ و خلق باشی و از او طلب آمرزش کن و درخواست نما که حدود امکانی را بپوشاند تا رؤیت و مشاهدهٔ آنها بر حضور و مشاهدهٔ مقام حقّ تعالی شأنه غلبه نیابد که او بسیار توبه دهنده یا بسیار رجوع کننده و برگشت کننده به سوی بندگان است یا از او برای خود و پیروان و امّت خود در آنچه از نقائص و حدود آنها می‌بینی استغفار کن که او بسیار رجوع کننده به سوی همهٔ خلق خود می‌باشد}.

بریده باد دو دست ابولهب (عموی رسول خدا (ص)) و زیان دید {نسبت دادن تبّ (بریدن) به دو دست وی به خاطر قطع شدن وی از حیات ابدیش و اتّصال اخروی او با دو دستش است، و برای بودن اعمالش که آن سبب خسران و هلاکت است در اغلب ظاهره بر دو دستش است}

مال او و آنچه که کسب کرد {مقصود آنچه است که آن را به مالش کسب کرده از ارباح (سودها) و عرض (آبرو) و جاه و خدم و حشم، یا مقصود اولاد او است، یا مجموع} او را بی‌نیاز نکرد

بزودی در آتشی شعله‌ور خواهد سوخت [یعنی از حرارت آن رنج خواهد کشید]

و زن هیزم کش او (زوجۀ ابی لهب دختر حرب و خواهر ابی سفیان) {و «زن هیزم کش» نامیده شده برای اینکه او اوزار (گناهان، بارهای سنگین) وقود (هیزم آتش) جهنّم را به سبب معادات با رسول (ص) را حمل می‌کرد، یا مردم را و زوجش را وادار بر معادات با رسول می‌کرد و آنان را با صدّ کردن از رسول خدا (ص) و وادار کردن بر معادات با او به جهنّم می‌کشانید، یا برای اینکه او بین مردم به نمیمت (سخن‌چینی، حطب) مشی می‌کرد و آتش عداوت را بین آنان روشن می‌ساخت، یا برای اینکه او خار و خاشاک را دسته می‌کرد و آنها را در طریق رسول (ص) پخش می‌نمود}

در گردنش ریسمانی از لیف نخل است {و آن طنابی است که خشونت (زبری) لیف و حرارت آتش و سنگینی آهن داشته باشد}.

بگو [ای پیغمبر، «هو» خدای بزرگ است و یکی است] {ابتداء لفظ «هو» ذکر فرمود که اسم حقّ است در مقام تجرّد از همهٔ اعتبارات حتّی اعتبار تعیّن و سپس «الله» که ذات دارای همهٔ صفات کمالات می‌باشد یعنی ذات مجرّد از اعتبار صفات عین همان ذاتی است که همهٔ اسماء و صفات در آن اعتبار می‌شود و مغایرت فقط به اعتبار است زیرا «الله» نام ذات است با اعتبار جمیع صفات و به همین جهت گفته شده که اسم «الله» امام امامان و پیشوای پیشوایان است}، خداوند یکی است {«احد» نام مقام غیب است که هیچ نام و نشانی و صفت و خبری از آن معروف نیست و «واحد» اسم است برای مقام ظهور حقّ به اسماء و صفات. پس حقّ تعالی در مقام «احدّیت» به هیچ وجه کثرت در ذات او راه ندارد نه کثرت واقعی و نه عقلی و نه اعتباری ولی در مقام «واحدّیت» دارای کثرت اسماء و صفات است که کثرت اعتباری است ولی این کثرت هم به هیچ وجه لطمه به یگانگی و یکتائی او نمی‌زند، «أَحَد» یکتای یگانهٔ بی همتا است و «أَحَد» و «واحد» به یک معنی است که یکتای بی نظیر باشد و «توحید» عبارت است از اقرار به یگانگی و یکتائی او و «واحد» چیزی است که نه از چیزی پیدا شده و نه با چیزی متّحد گردیده باشد، و معنی قول خدا «الله أَحَد» این است که خداوند معبودی است که خلق از ادراک و پی بردن به او و احاطه به کیفیّت او ناتوان و سرگردانند و در خدایی خود یکتا و ساحت ذاتش از صفات خلق پاک و مبرا است}

[و از همه چیز] بی‌نیاز است {«صمد» به معانی آقا و مولی و قصد و پاینده و بلند و آنچه میان‌پر و بدون جوف (پوکی) باشد و مردی که در جنگ گرسنه و تشنه نشود است، «صمد» چیزی است که مُجَوَّف (میان تهی) نیست و پُر است و نیز کسی است که آقائی او به حدّ کمال رسیده باشد و آن کسی است که محتاج به خوردن و آشامیدن و خوابیدن نیست و نیز «صمد» آن پاینده است که همیشه بوده و همواره خواهد بود، آن کسی که به خود پایدار و از غیر خود بی‌نیاز باشد} [یعنی خداوند مقصد و مقصود همه و آقا و مولائی است که همه به او توجّه نموده و او را می‌خواهند و می‌پرستند و در طلب او هستند و قصد هر موجودی به سوی او است و آقائی او در اوج کمال است و این معنی منحصر بدو است و خداوند صمد است و جز او صمدى نیست و او است پاینده که محتاج به خوردن و آشامیدن نیست و بلندی که بالاتر از او چیزی نیست و او است که به خود پایدار و از غیر خود بی‌نیاز است، و اینکه همواره از تبدّل و کون و فساد و از نیستی منزّه و پاک است و آن کسی است که تغیّر در او راه نیابد بلکه او تکوین کننده و هست کنندهٔ همهٔ کائنات و موجودات است که به ایجاد او هر موجودی هست شده است]

نزائیده [که چیزی از او جدا شده باشد خواه فرزند و مانند او و خواه چیز دیگری که مانند او نباشد زیرا به هیچ وجه مباینی هم که نقطهٔ مقابل او باشد وجود ندارد بلکه همه اشعهٔ ذات اویند] و زائیده [هم] نشده [که از چیز دیگری جدا شده باشد زیرا هیچ چیز غیر او نیست که با او مبائن بوده و او از آن چیز پیدا شده باشد بلکه همهٔ موجودات پرتو او می‌باشند، از او نه چیزی که دارای جرم و کثافت و ثقل باشد مانند فرزند خارج شده و نه چیز لطیف مانند نفس بیرون آمده و نه حالات مختلفه مانند چُرت و خواب و خیال و اندوه و خنده و گریه و ترس و امید و میل و خستگی و گرسنگی و سیری بر او عارض می‌شود خداوند پاک و بلندتر از این است که از او چیزی جدا شود و متولّد گردد خواه دارای جرم و کثافت و یا آنکه لطیف بوده باشد و هیچ زائیده هم نشده و از چیزی بیرون نیامده و مانند موجودات دارای جرم و ثقل نیست که از عناصر و موّاد اوّلیّه خود پیدا شوند همچون چیزی از چیز دیگر و جاندار از جاندار و گیاه از زمین و آب از چشمه‌ها و میوه از درخت‌ها و همچنین مانند قوا یا اشیاء لطیفه نیست که از مراکز خود پیدا می‌شوند مانند قوّهٔ بینائی از چشم و شنوائی از گوش و بویائی از بینی و چشیدن از دهان و سخن از زبان و شناسائی و تمیز دادن اشیاء از دل و مانند آتش از سنگ بلکه خداوندی است که بی‌نیاز و پاینده است و نه زائیده و نه زائیده شده دانای پنهان و آشکار و بزرگ و بلند مرتبه]

و هیچ مثل و مانندی ندارد.

[ای محمّد (ص) وقتی که به مقام بشریّت خود تنزّل می‌کنی و به حالتی می‌گردی که از آنچه که بر تو وارد می‌شود وقتی که به عنوان ملایم برای تو نمی‌باشد متأثّر می‌شوی و تصرّفات خلق و سحر آنان در تو اثر می‌کند] بگو پناه می‌برم به پروردگار سپیده دم

از شرّ آنچه که خلق کرد

و از شرّ تاریکی شب وقتی که داخل شود {«غاسق» شب است وقتی که شفق و ماه غایب می‌شوند و «هر هجوم کننده به جهت ضرر رساندن به او» است و معنی می‌دهد پناه می‌برم از شرّ شب وقتی که داخل می‌شود، و گفته شده معنی می‌دهد از شرّ ذَکَر وقتی که راست می‌شود است}

و از شرّ دمندگان [مؤنّث] در گره‌ها (گیسوان بافته شده) [یعنی از شرّ نفوسی (مؤنّث) که بر موها و نخ‌ها عقد (گره) می‌زنند و در آنها می‌دمند و مردم را با آن جادو می‌کنند، یا زنانی که آن را انجام می‌دهند]

و از شرّ حسد کننده وقتی که حسد ورزد {مقصود از امر به قرائت این است که قاری به حالتی گردد که زبان او زبان خداوند یا زبان ملک نازل از خداوند باشد نه زبان خودش و گوش او گوش لطیفۀ نبویّ گردد پس در امثال این مخاطبات به عنوان آمر از خداوند برای لطیفۀ نبوی می‌گردد و عالم صغیرش را به عنوان نمونه برای عالم کبیر قرار دهد، جایز است که قاری حین قرائت این سوره به عالم خود نظر کند و از اهل مملکتش از اعضایش و قوای آن و نفس خود و لشکریانش استعاذه کند و از جهت امتثال امر خداوند بگوید: «أَعُوذُ بِرَبِّ الْفَلَقِ» یعنی به پروردگار موالید منفلق (شکافته شده) از بدنم و نفسم، یا به پروردگار صبح منفلق یا فالق (شکافنده) بر تاریکی شب طبعم و نفسم «مِن شَرّ ما خَلَق» در مملکتم از قوای بهیمیّت و سبعیّت و شیطانیّت، و از اعضاء و آلات بدنیّه، یا از شرّ احتجاب به خلق از حقّ، زیرا شرّ همه از اهل عالم کبیر یا صغیر راجع به احتجاب آنها از حقّ است، «وَمِنْ شَرِّ غَاسِقٍ» یعنی بدن و ظلمات آن وقتی که تاریکی آن داخل در عالم روح می‌شود و روح را با تاریکی خود تاریک قرار می‌دهد، یا از شرّ امراض بدن وقتی که داخل می‌شوند و در روح اثر می‌گذارند، یا از شرّ قبض یا نفس و اهویهٔ آن وقتی که در روح اثر می‌گذارد، «وَمِنْ شَرِّ النَّفَّاثَاتِ» یعنی قوای علّامه و عمّاله که در طریق سالک گره زده می‌شود و با حیله‌های آنها در آنها دمیده می‌شود تا برای روح حلّ آنها و تجاوز از آنها ممکن نشود، زیرا علّامۀ شیطانی عمّاله را حمل (وادار) بر امر باطل که حقیقت ندارد می‌کند و او را با تمویهاتش (فریب دادن‌هایش) علّامه قرار می‌دهد به حیثی که برای انسان ممکن نمی‌شود که از آنها تجاوز کند و نه اینکه آنها را ترک کند و با انسانیّت از عالم آن به شبکۀ (دام) آن امر می‌افتد و آن هلاکش می‌کند، «وَمِن شَرِّ حَاسِدٍ» از نفس و قوای آن که بطور مدام زوال نعمت از انسانیّت و عدم ترقّی آن به مقام قلب و مقام شهود و غنی (بی‌نیازی) را تمنّی می‌کند، و تمنّی می‌کند که انسانیّت در حجاب و بُعد باشد و عذاب مثل آن وقتی که به انسانیّت حسد می‌کند و آن را در شبائک (دام‌ها) خود می‌افکند}.

بگو پناه می‌برم به پروردگار مردم {چون خدای تعالی شأنه به نبیّ خود (ص) امر به استعاذه از «وسواس» صادر از شیاطین جنّ و انس را کرده بود و آن وسواس به غیر از انسان ناسى (فراموش کننده) بر ذکر خداوند تعلّق نمی‌یابد ربّ را اضافه به «النّاس» کرد و تعبیر به ناس نمود برای اشاره به اینکه آن وسواس جز برای ناسى نمی‌باشد، و ربّ النّاس همان ربّ الارباب است لکن با اسم خود محیط به کلّ اسماء مسخّر بر کلّ الارباب است و او ربّ النّوع انسانی است، و همان معبّر عنه به روح است و او اعظم از جبرئیل و میکائیل است و با احدی از انبیاء (ع) نبوده و با محمّد (ص) بود و مرتبۀ او فوق امکان و تحت وجوب است و آن مقام علویّت علی (ع) است} [و معنی می‌دهد: ای محمّد (ص) از استعاذۀ خود به خداوند خبر بده و آن را با زبان قال خویش و با زبان حال خود انشاء کن، و چون استعاذۀ تو از شرّ وسواس است و آن جز در مظهر مردم ظاهر نمی‌شود، چه با زبان مردم باشد یا با زبان جنّ در سینۀ مردم یکسان است برای تو استعاذه به ربّ النّاس بطور مخصوص برای تو شایسته می‌باشد به خلاف استعاذۀ تو در سورۀ سابق، و چون در اوّل امر هنوز آثار ربوبیّت او برای سالک با تنقیص و تکمیل و خذلان و جبران به غفران ظاهر نمی‌شود به نبیّ‌اش (ص) به این امر کرد که نخست از آن به عنوان ربوبیّت تعبیر کند و]

پادشاه مردم [اشعار به اینکه او تعالی در احوال ثانی ملکیّت خود و مالکیّت خود بر همۀ اشیاء را بر سالک ظاهر می‌کند، و آن بعد فنای تامّ و تقوای تامّه است و]

خدای مردم [اشاره به این است که او تعالی بعد فنای عبد و بقای او بعد فناء به عنوان معبود برای عبد می‌گردد، و امّا قبل آن پس معبود او اسمی از اسماء او می‌باشد]

از شرّ وسواس پنهان شونده [چون شیطانِ مُوسوس از عادتش تأخّر از انسان یا غیبت از او حین ذکر خداوند می‌باشد به عنوان خنّاس نامیده شده]

که در سینه‌های مردم وسوسه می‌کند {و وسوسه حدیث نفس و حدیث شیطان است به آنچه که در آن خیر و نه نفع نیست}

از [جهت] جنّ و مردم [وسوسه می‌کند].