حزب شمارهٔ ۲۸

و آنوقت که ابراهیم به پدرش آزر گفت: آیا بت‌هایی را به عنوان خداوند می‌گیری همانا من تو را و قوم تو را در گمراهی واضحی (بدیهی) می‌بینم

و این‌چنین [مِثل نشان دادن ما به او بطلان اصنام و گمراهی قومش را] ملکوت آسمان‌ها و زمین را به ابراهیم نشان دادیم [تا انس بگیرد و به ما نزدیک ‌شود] و تا از یقین کنندگان باشد

پس چون شب او را برگرفت ستاره‌ای (زهره) را دید گفت: این پروردگار من است و چون افول کرد گفت: افول کنندگان را دوست ندارم

پس چون ماه را به صورت طلوع کننده دید گفت: این پروردگار من است و چون افول کرد گفت: اگر پروردگارم مرا هدایت نکند البتّه حتماً از مردمان گمراه خواهم بود

پس چون خورشید را به عنوان طلوع کننده دید گفت: این پروردگار من است این بزرگتر است و چون افول کرد گفت: ای قوم من، همانا من از آنچه که شما شرک می‌ورزید بیزارم

همانا من حقّگرایانه رویم را متوجّه به کسی کرده‌ام که آسمان‌ها و زمین را پاک (خالص) آفریده است و من از مشرکان نیستم

و قوم برای او حجّت آوردند، گفت: آیا شما دربارهٔ خداوند برای من حجّت می‌آورید و (حال آنکه) او مرا هدایت کرده است [پس شایستهٔ شما نیست که برای من حجّت بیاورید برای اینکه من بر هدایت و بیّنه هستم و شما بر کوری و گمراهی هستید] و از آنچه که به آنها شرک می‌ورزید نمی‌ترسم مگر چیزی را که پروردگار من بخواهد [و در این صورت ترس من از آنها نمی‌باشد بلکه از پروردگارم است]، علم پروردگار من به هر چیزی واسع (دارای وسعت) است [و خوف ندارم که مکروهی بدون علم پروردگارم به آن به من اصابت کند] آیا پس [از آنچه که به شما می‌گویم] متذکّر نمی‌شوید [از اینکه پروردگار من، خالق آلههٔ (خدایان) شما است]

و چگونه از آنچه شما شریک (خداوند) قرار داده‌اید بترسم و (حال آنکه) شما نمی‌ترسید از اینکه شما آنچه که سلطانی (دلیلی، حجّتی) به آن بر شما نازل نشده را شریک خداوند کرده‌اید پس کدامیک از فریقین (دو گروه) در امن (ایمان، امنیّت) احقّ (شایسته‌تر) هستند اگر بدانستید {تنبیه (آگاهی دادن، بیدار کردن) بر غَباوت (کُند فهمی) آنها است، به اینکه کسی که علم دارد بین امن و غیر آن تمیز می‌دهد و عدم تمیّز آنها برای عدم شعور آنها است}

کسانی که [با ایمان خاصّهٔ ولوی حاصل به بیعت خاصّه و قبول دعوت باطنه] ایمان آورده‌اند و ایمانشان را به ظلم ملبّس نکرده‌اند آنان هستند که امن (امنیّت، ایمان) دارند و آنها هستند که هدایت شده هستند

و این [که از استدلال ابراهیم (ع) دربارهٔ زوال و دثور (فرسودگی) و عدم قدرت و شعور بر بطلان معبودات آنها و به عکس آن بر حقّیّت معبود او آن را ذکر کردیم] حجّت ما بود که آن را [به استعداد او و قوّهٔ نفس او و قدس او] در برابر قومش به ابراهیم دادیم (الهام کردیم)، درجات کسی را که بخواهیم بالا می‌بریم همانا پروردگار تو حکیم است [که جز از روی حکمت و اتقانِ فعل انجام نمی‌دهد] و [به قدر استحقاق همه و کیفیّت آن و آنچه که آن را اقتضاء می‌کند] دانا است

و اسحاق و یعقوب را به او بخشیدیم همه را هدایت کردیم و نوح را قبلاً هدایت کردیم و داوود و سلیمان و ایوب و یوسُف و موسی و هارون از فرزندانش هستند و این‌چنین به نیکوکاران جزاء می‌دهیم

و زکریّا و یحیی و عیسی و الیاس همه از صالحین هستند

و اسماعیل و یَسَع و یونُس و لوط، و همه را بر عالمیان [در زمان خودشان] برتری داریم

و از پدرانشان و ذرّیّه‌هایشان و برادرانشان، و آنها را برگزیدیم و آنها را به راه مستقیم هدایت کردیم

آن [مذکور از هدایت به صراط مستقیم که جامع بین دو طرف کثرت و وحدت است] هدایت خداوند است که از بندگانش کسی را که بخواهد به آن هدایت می‌کند، و [اینان با عُلوّ شأنشان] اگر شرک ورزند حتماً آنچه که عمل می‌کردند از آنها محو می‌شود [پس به سبب آن آنچه که با آن بر آنها تفضّل کردیم زایل می‌شود پس اگر به ولایت علی (ع) شرک ورزید به شما چگونه می‌شود]

آنان کسانی هستند که کتاب و حکمت و نبوّت را به آنها دادیم و اگر اینان به آن کفر ورزند پس همانا قومی را بر آنها وکیل می‌گماریم که به آن کافر نیستند

آنان کسانی هستند که خداوند هدایت کرده پس به هدایتشان اقتداء کن بگو: از شما به خاطر آن (تبلیغ) درخواست اجری نمی‌کنم که آن جز موعظه‌ای (پندی) برای عالمیان نیست

و خداوند را حقّ قدر او را قدردان نبودند [تا سعهٔ رحمت او و کمال حکمت او و رأفت او را به خلقش بدانند، و اینکه رسالت غایت لطف از او به خلق است] آنوقت که گفتند: خداوند بر بشر چیزی نازل نکرده [و لطف او و حکمت او را در ارسال رسول انکار کردند، به آنها به عنوان نقض بر آنها] بگو: چه کسی کتابی را که موسی آن را به عنوان نور و به جهت هدایت برای مردم آورد نازل کرد که آن را [تجزیه می‌کنید و] کاغذهایی قرار می‌دهید که آنها (آنچه که رسالت تو در آن نیست یا موافق هواهایتان است) را آشکار می‌کنید و بسیاری (آنچه که رسالت تو در آن هست یا موافق اهویّهٔ شما نیست) را پنهان می‌کنید و آنچه [از احکام شرع و آداب معاش و معاد] که شما و نه پدرانتان نمی‌دانستید را [با آن کتاب] به شما تعلیم داد، [و اگر جواب تو را ندادند و بُهت (حیرت) کردند، به مداومت ذکر خداوند حالاً و قالاً و اعراض از آنان] بگو: خداوند؛ سپس آنها را در خوضشان (فرو رفتنشان) [در ظلمات اهویهٔ خود و بر گرداب‌های آمالشان] رها کن که بازی کنند

و این کتابی است که آن را [مثل کتاب موسی (ع)] مبارک (پُر برکت) نازل کردیم که تصدیق کنندهٔ [کتاب‌های] پیش از خود است و تا [مردم] امّ القری (مکّه) و کسانی که حول (پیرآمون) آن (ساکنان زمین) هستند را انذار کنی و کسانی که به آخرت ایمان می‌آورند (اذعان می‌دارند) به آن (کتاب) [نیز] ایمان می‌آورند و آنها بر نمازشان محافظت کننده می‌شوند

و چه کسی ظالمتر از کسی است که بر خداوند دروغی را بهتان بزند یا بگوید به من وحی می‌شود و (حال آنکه) چیزی به او وحی نشده و کسی که می‌گوید: مثل آنچه که خداوند نازل کرده را نازل خواهم کرد و اگر می‌دیدی آنوقتی را که ستمکاران [بر امام، یا بر اتباع او، یا بر انفسشان، یا بر خلق با ادّعای امامت یا حکومت بین مردم و فتوا دادن به آنها بدون اجازه] در دشواری‌های مرگ [و شدائد آن] هستند [که عقول آنها را غَمْر (بی هوشی، از دست دادن عقل) می‌گیرد و آنها را دَهِش (حیران و سرگردان) می‌کند به حیثی که غَش (ناتوان و بی هوش) می‌شوند] و (در حالی که) ملائکه [برای قبض ارواح آنان] دستان خویش را گشوده‌اند [در حالی که با غیظ بر آنها می‌گویند:] از انفس خود خارج شوید امروز به (سبب) آنچه که ناحقّ بر خداوند می‌گفتید و از آیات او تکبّر می‌ورزیدید با عذاب خواری کننده‌ای جزاء داده می‌شوید {پس وای بر کسی که از منصوصین اعراض کند و بدون نصّ از منصوصین لنفسه ادّعای رأی و فتوی کند}

و همانا به تنهایی نزد ما آمده‌اید همانطور که اوّل بار شما را خلق کردیم و (در حالی که) آنچه را که [از اموال و عیال و قوا و فعلیّات در دنیا] به شما داده بودیم در پشت سرتان ترک کرده‌اید و شفیعانتان [از اصنام و کواکب و غیر آن از معبودات باطله و از کسانی که بدون اذن و اجازه‌ای ادّعای خلافت کردند و از کسانی که بدون اجازه‌ای ادّعای ریاست و حکومت و فتوا کرده بودند] کسانی که می‌پنداشتید که آنها در [کار] شما شرکائی [برای خداوند یا علی (ع)] هستند را با شما نمی‌بینیم همانا [پیوند] بین شما قطع شده و آنچه که می‌پنداشتید [که آنها شرکای ولایت و خلافت یا شرکای خداوند هستند] از شما گم شده است {در روایت هست که این آیه دربارهٔ بنی امیّه نازل شده و شرکای آنان امامانشان هستند}

همانا خداوند شکافندهٔ دانه و هسته است که زنده را از مرده خارج می‌سازد و خارج کنندهٔ مرده از زنده است آن خدای شما [مستحقّ آلهیّت] است [نه آنچه که شما آن را قرار می‌دهید] پس چگونه بر می‌گردید؟

شکافندهٔ صبح است و شب را آرام قرار داد و خورشید و ماه [آن دو اعمّ از ولیّ و نبی و خلفای آن دو هستند] را برای حساب کردن [یا میزان حساب، دو سبب محاسبۀ اوقات برای شما هستند] {گاهی از ولایت و نبوّت و از ولیّ و نبیّ به شمس و قمر تعبیر می‌شود، و «حُسْبان» دو شاهد و دو محاسب بر جلیل (بزرگ) و قلیل (کوچک‌) هستند و آن دو، دو کسانی هستند که صوفیّه از آن دو به شیخ مرشد و شیخ دلیل تعبیر می‌کنند زیرا در اصطلاح آنان آن دو اعمّ از ولیّ و نبی و خلفای آن دو هستند، و نبوّت مانند ماه از ولایت کسب نور می‌کند مانند دلیل از مرشد، و گاهی از آن دو به عنوان عقل کلّی و نفس کلّیّه تعبیر می‌شود، و گاهی به عنوان عقل جزوی و نفس جزویّه یا عقل جزوی و قلب یا آدم و حوّاء تعبیر می‌شود}، آن تقدیر غالب دانا است [به حیثی که چیزی از آنچه که در معاش و معاد به آن احتیاج دارند را فرو نگذارده است]

و او کسی است که برای شما ستارگان را قرار داد تا شما در تاریکی‌های خشکی و دریا به [وسیلهٔ] آنها هدایت شوید {نُجُوم در عالم کَوْن معلوم است و در عالم صغیر، قوا و مدارک جزئیّه و واردات غیبی و الهامات قلبی و اذکار سنیّه (نیک) و در عالم کبیر ائمّه (ع) و خلفای آنان است و مراد از ظلمات، تاریکی‌های صوری و معنوی از ظلمات نفس و شبهات آن و زَلّات (لغزش‌ها) آن و ضَلالات (گمراهی‌ها) آن است و نُجُوم به آل محمّد (ص) تفسیر شده} همانا آیاتِ [علم و قدرت و تدبیر] خود را [برای اشیاء بر طبق حکمت خود با نصب کردن رئیسی در هر یک از مراتب عوالم کبیر و صغیر در کتاب تدوینی و تکوینی آفاقی و انفسی] تفصیل (شرح) داده‌ایم [تا بر وجوب رئیسی از جانب ما در اشرف اجزای عالم کبیر که همان انسان است دلالت کند و تفصیل ما برای آیات برای هر ذیشعوری نیست بلکه برای انسان است و نه برای هر فرقه‌ای از آنها بلکه] برای گروهی که می‌دانند [زیرا تفصیل آیات برای غیر آنان در آنها بهبودی نمی‌بخشد]

و او کسی است که شما را از نفسی واحد ایجاد کرد و [بعضی] مستقرّ و [بعضی] به ودیعه نهاده شده هستند آیات را برای قومی که می‌فهمند تفصیل (شرح) داده‌ایم

و او کسی است که آب را از آسمان نازل کرد پس با آن هر گونه گیاهی را بیرون آوردیم و از آن (گیاه) جوانهٔ سبزی را بیرون آوردیم که از آن دانه‌های متراکمی را بیرون می‌آوریم و از درخت خرما از شکوفهٔ آن خوشه‌هایی نزدیک [به تناول] و باغ‌هایی از انگور و زیتون و انار [در شکل و طعم و رنگ] شبیه به هم و نامتشابه، بنگرید به میوهٔ [هر کدام از] آنها وقتی که میوه می‌دهد و به رسیدنش (نموّش) که در آن برای گروهی که [با ایمان عامّ یا خاصّ] ایمان می‌آورند البتّه نشانه‌هایی [از مدبّری حکیم و قدیر] هست

و برای خداوند شریکانی از جنّ قرار دادند [زیرا بعضی از آنها ابلیس را دارندهٔ الهت قرار می‌دادند، و بعضی از آنها قائل به ظلمت، کنایه از دار جنّ و شیاطین بودند، و بعضی از آنها ارواح خبیثه که همان جنّ و شیاطین هستند را عبادت می‌کردند و جمیع مشرکین درخت و صنم (بت) و کوکب و غیر آنها را عبادت می‌کردند (در حالی که) در عبادت معبودات باطلهٔ خود جز جنّ را عبادت نمی‌کردند] و [حال آنکه خداوند] آنان را خلق کرده است و [از نزد خودشان] بدون علمی (بدون حقیقت و برهانی) برای او پسران و دخترانی خرق کردند (دروغ بافتند) او از آنچه که وصف می‌کنند منزّه و متعالی (برتر) است

ابداع کنندهٔ آسمان‌ها و زمین [بدون پیشینهٔ مادّه و مدّت] است چگونه [جایز] می‌شود که فرزندی داشته باشد؟ و (حال آنکه) او همسری [بر مثال خود به عنوان شریکه‌ای غیر مخلوق برای خود] ندارد و همه چیز را [او] خلق کرده [پس چیزی همسر او و نه فرزند او نمی‌شود بلکه همه مخلوق او هستند] و او به هر چیزی دانا است [پس به فرزند و وکیل در استعلام حال بعضی اشیاء محتاج نمی‌شود]

آن [مسمّی به] الله [دائر بر زبان‌های شما] پروردگار شما است خدایی جز او نیست او خلق کنندهٔ همه چیز است پس [عبادت شایستهٔ او است] او را بندگی کنید و [برای احاطهٔ] او [به همه] بر هر چیزی وکیل است

دیده‌ها او را درک نمی‌کنند و (حال آنکه) او چشم‌ها را درک می‌کند و او لطیف و آگاه است

به تحقیق برای شما بصیرت‌هایی از پروردگار شما آمد {بصیرت برای قلب است مانند بَصَر که برای بدن است، و بر قوّه‌ای که به آن معقولات درک می‌شوند و بر ادراک آنها و بر حُجَجی (حجّت‌هایی) که با آنها آن ادراک می‌باشد اطلاق می‌گردد و مراد از بصائر در اینجا همین است، و آن اعمّ از انبیاء و اولیاء و معجزات آنها و کراماتشان و سیَر (سیره‌ها) آنها و اخلاق آنها و کتب آنها و شرایع آنها، و از بلایا و واردات و عبرت‌ها و آیاتی است که برای افراد خاصّ یا برای عموم عباد هستند، این در آفاق است، و امّا در انفس پس آن عبارت از عقول و زَواجِر (بازدارنده‌ها) و نفوس و خواطر و الهامات و مَنامات (رؤیاها) خصوصاً صادقات از آنها است}، و کسی که بینا شود پس برای (به سود) خودش است [که بینا شده] و کسی که نابینا بماند پس [نابینایی] بر [زیان] او است و من پاسدارندهٔ شما نیستم

و این‌چنین آیات [آفاقی و انفسی] را [پیاپی] صرف [یعنی به اشکال مختلف بیان] می‌کنیم و البتّه [آن فرقهٔ عامی] می‌گویند: [تو این آیات را] درس گرفته‌ای و البتّه آن را برای گروهی که می‌دانند تبیین می‌کنیم

از آنچه که از پروردگارت به تو وحی شده پیروی کن [نه از اهواء مشرکین] خدایی جز او نیست و از مشرکین [مخصوصاً مشرکان ولایت] اعراض کن

و اگر خداوند می‌خواست آنها شرک نمی‌ورزیدند و تو را علیهم [بر آنها] پاسدارنده قرار نداده‌ایم و تو وکیل آنها نیستی [تا بر آنان محزون شوی و جز این نیست که تو بیم دهنده‌ای]

و به کسانی که غیر از [ولیّ] خداوند را می‌خوانند دشنام ندهید که آنها [نیز] از روی دشمنی بدون علمی به [ولیّ] خداوند دشنام دهند این‌چنین [مثل راضی شدن هر کدام از شما از آنچه که آن را می‌خوانید و عدم ارتضاء از آنچه که دیگران آن را می‌خوانند] برای هر امّتی (فرقه‌ای) [از زمان آدم (ع)] عملشان را زینت داده‌ایم سپس بازگشتگاه آنها به پروردگار [مضاف]شان است {ربّ مضاف همان ولایت مطلقه است و اینکه مظهر اتمّ آن علی (ع) است و اینکه رجوع (بازگشت) همه به ولایت است که همان فعل او تعالی و ظهور او است نه به غیب مطلق زیرا در آنجا نه راجعی (رجوع کننده‌ای) هست و نه رجوعی} پس آنها را به آنچه که عمل می‌کردند خبر می‌دهد

و با مُنتهای سوگندهایشان به خداوند قسم خوردند که اگر برای آنها آیه‌ای بیاید البتّه حتماً به آن (آیتِ آورده شده) ایمان می‌آورند [و اذعان می‌کنند، ای محمّد] بگو: جز این نیست که آیت‌ها نزد خداوند است [و نزد من و به اختیار من نیست] و آیا شما آگاه نمی‌شوید که آنها وقتی که نزد تو بیایند ایمان نمی‌آورند

و دل‌های آنان و دیدگان آنان را وارونه می‌کنیم {فؤاد بر قلب لَحْمانی (گوشتی) و بر نفس انسانی و بر لطیفهٔ سیّارهٔ انسانی و بر قلب که آن مرتبه‌ای از مراتب انسان است و بر جهت روحانیّت از انسان اطلاق می‌شود، و روحانیّت انسان یعنی قلب او مانند بدنش مُسْتَوِی القامه (راست قامت) خلق شده رأس آن از بالاست و تقلیب (وارونه کردن) آن عبارت از تعلّق او به مشتهیات حیوانی است و استقامت آن عبارت از تعلّق او است به آنچه که انسانیّت انسان آن را اقتضاء می‌کند، و استقامت اَبْصار (دیدگان) عبارت است از ادراک آنچه که موافق با آخرت است از هر آنچه که بصر یا بصیرت آن را درک می‌کند، و تقلیب آن سبب برای ادراک مقتضیات حیوانی و اِحتجاب از اعتبار (عبرت گرفتن) به مدرکات است} همانطور که بار اوّل به آن [چه از آیاتِ نازل شده یا به قرآن یا به نبیّ (ص)] ایمان نیاوردند و آنها را در طغیانشان رها می‌کنیم که [در گمراهی] سرگردان شوند