حزب شمارهٔ ۳۵

و آنوقت را که آن کوه را [با قَلع (کَندن) بالا بردیم] مانند سایبانی در فوق آنها بر افراشتیم و گمان کردند که آن بر آنها فرو می‌افتد، [در حالی که می‌گفتیم] آنچه که به شما داده‌ایم را با قوّت بگیرید [یعنی (در حالی که) می‌گفتیم: تورات و احکام آن را با قوّت و عزم از قلوبتان بگیرید و احکام آن را با قوّت از ابدانتان امتثال کنید] و یاد کنید آنچه [از عبرت‌ها و احکام] را که در آن هست به این ترقّب که شما [از موبقات (مهلکه‌های) نفس] بهراسید (تقوا پیشه کنید)

و آنوقتی را که پروردگارت نسلشان را از پشت آنها از بنی آدم برگرفت و آنها را بر خودشان شاهد گرفت که آیا من پروردگار شما نیستم؟ گفتند: بله شهادت می‌دهیم تا مبادا [یعنی کراهت داشته باشید که] در روز قیامت بگویید که ما از این غافل بودیم {اشیاء همگی خصوصاً آنچه که فوق عالم طبع است نسبت به خدای تعالی همگی علم و شعور و سمع و بصر و نطق هستند و تأمّلی باقی نمی‌ماند در اینکه اِشْهاد (شهادت خواستن) و اِسْماع (شنواندن) و اِقْرار، همگی بنابر حقایق لغوی خود هستند بلکه احقّ به حقایق آنها همآنچه است که آن در مافوق عالم طبع است}

یا [کراهت داشته باشید که] بگویید جز این نیست که پدران ما قبل از ما شرک می‌ورزیده‌اند و ما فرزندان بعد از آنان هستیم، آیا پس ما را به آنچه که اهل باطل انجام می‌داده‌اند هلاک می‌کنی

و این‌چنین [تفصیلی با قول و با فعل] آیات را تفصیل می‌دهیم و به این ترقّب که آنها بازگردند

و بر آنها بخوان خبر کسی را که آیات خود را به او داده بودیم سپس [با ترک عمل به مقتضای آنها و غفلت از آنها] از آنها منسلخ (جدا) شد و شیطان او را تابع [خود] کرد و از گمراهان گشت

و اگر می‌خواستیم حتماً او را به آنها [یعنی به آن آیات] بالا می‌بردیم و لکن او به زمین [طَبْع و بعد از آن به زمین طین (گل، خاک) برای قضای مشتهیاتی از آن] تمایل داشت و از هوایش پیروی کرد و مثل او [بعد از آنکه به زمین تمایل پیدا کرد در شدّت تعبش و کثرت حرکتش برای تحصیل مأمول (خواسته، آرزو شده) خود از زمین برای تسکین حرارت حرصش و عدم انتفاع در تسکین حرص] مانند مَثَل [آن] سگی است که چه بر آن حمله‌ور شوی لَه‌لَه می‌زند یا آن را ترک کنی [باز] له‌له می‌زند آن مَثل این مردمان است که آیات ما را تکذیب کرده‌اند [و هر مکذّب (دروغ بند) به آیات خداوند این مَثَل او است] پس این قصّه‌ها را [بر یهود و غیر آنها] قصّه کن راجی به اینکه آنها [در مآل (نتیجه، عاقبت) افعالشان و احوالشان] تفکّر کنند

مَثَل این مردمانی که آیات ما را دروغین شمردند و به خودشان ستم می‌کردند چه بد است

کسی را که خداوند هدایت کند پس او هدایت شده است و کسی را که گمراه کند پس آنها همان زیانکارانند

و همانا بسیاری از جن و انس را برای جهنم ایجاد کرده‌ایم، [البتّه فعل ما اجباری از سوی ما نیست بلکه آنها] قلب‌هایی دارند که با آنها تفقّه (فهم کردن) نمی‌کنند [پس به عدم استعداد آنها و عدم استحقاقشان آنها را داخل جهنّم کردیم] {تَفَقّه علمی دینی است که با آن به علم دیگری توسّل می‌شود و علوم آنان و اگرچه کثیرهٔ دقیقه است باعث ترقّی آنها در طریق قلب و آخرت نمی‌شود} و چشمانی دارند که با آنها [در عین حدّت آنها، از اشیاء آنچه را که بر خداوند و بر مبدئیّت او و معادیّت او دلالت می‌کند] نمی‌بینند و گوش‌هایی دارند که با آنها [در عین حدّت آنها، از اشیاء و اصوات آنچه را که در آخرتشان به آنها نفع می‌رساند] نمی‌شنوند آنان [در عدم تفقّه و اِشْتِداد (استوار بودن) علم و در عدم اِبْصار (دیدن) آنچه از دیدنی‌ها که شایسته است که دیده شود، و عدم سماع آنچه از مسموعات که شایسته است که شنیده شود] مانند چهارپایان هستند [بلکه مَدارِک آنان موقوف بر درک اسباب تعیّش (زندگی کردن) در آجل (آینده، آخرت) است و اگرچه در اعلی مرتبه درک باشند، کما اینکه مدارک چهارپایان موقوف بر درک نافع (سود) و ضارّ (زیان) در آجل است] بلکه آنان گمراه‌ترند آنان همان غافلان هستند

و خداوند اسم‌های نیکویی دارد {اسم به اسمى که به اسماء لفظی و نه به مفاهیم ذهنی و نه به آنچه که به مواضعه دلالت می‌کند اختصاص ندارد، بلکه در حقیقت بر موجودات عینی اطلاق می‌شود برای اینکه حقیقت اسم آنچه است که حکایت از غیر کند چه لفظی باشد یا ذهنی یا عینی} [یعنی خداوند اسماء خاصّی دارد که دلالتی بر غیر او ندارند، و آنها فی انفسها احسن از غیر خود هستند و خاتم الانبیاء (ص) اسمى است که از جهات سه‌گانه احسن (بهترین) است که احسنى از او نیست، سپس خاتم الاولیاء (ع) است سپس سایر انبیاء (ع) و اولیاء (ع) بنابر تفاوت مراتب آنها هستند] پس او را به وسیلهٔ آنها بخوانید و [خواندن خداوند را به وسیلهٔ] کسانی که حرمت اسماء او را نگه نمی‌دارند را ترک کنید که بزودی به آنچه که عمل می‌کردند مجازات خواهند شد

و از کسانی که خلق کرده‌ایم گروهی به حقّ [مضاف همان ولایت است و نبوّت و رسالت صورت آن است] هدایت می‌کنند و با آن عدالت می‌ورزند

و کسانی که آیات ما را دروغین انگاشتند بزودی آنها را از حیثی که نمی‌دانند استدراج (تنزّل درجه به درجه) خواهیم داد

و به آنها مهلت می‌دهم، همانا کید من متین است [که ظاهر آن احسان و باطن آن استدراج است]

آیا [محمّد (ص) را انکار کردند و] فکر نکرده‌اند که صاحب (همنشین) آنها مجنون نیست که او جز بیم دهنده‌ای آشکار نیست

آیا در ملکوت آسمان‌ها و زمین و آنچه که خداوند از هر چیزی خلق کرده است نظر (فکر) نکرده‌اند {ملکوت هر چیزی، باطن آن است و باطن هر شیء مالک ظاهر آن است، مانند باطن انسان مسخّر بر ظاهرش، به حیثی که متمکّن از عدم اطاعت او نمی‌شود، و باطن آسمان‌ها مسخّر بر اجرام آنها در حرکات متناسقهٔ (منتظم با هم) آنها است و ملکوت زمین مثال آن در عالم مثال و همان عالم ملکوت اعلی است، و مقصود از نظر کردن در ملکوت آن دو نظر در دقایق حکمت‌های مودِعه (ودیعه شده) در حرکات متناسق منتظم است که کلیّات نظام عالم و جزئیّات آن مترتّب بر آنها است که عاقل شکّ نمی‌کند در آنکه آنها از اجرام بدون علم و شعور آن نیست، بلکه آنها مُسخِّرِ (تسخیر کننده‌) عالم شاعر حکیم دارند} و اینکه چه بسا که اجل آنها نزدیک شده باشد پس به کدام سخن بعد آن (اجل) ایمان می‌آورند؟

و کسی را که خداوند گمراه کند پس او هادیی ندارد و آنها را در طغیان خویش رها می‌کند که کوری ورزند (سرگردان شوند)

از تو دربارهٔ ساعت (قیامت، ظهور قائم عجّل الله فرجه، وقت مرگ) سؤال می‌کنند که چه زمانی آن فرا می‌رسد بگو: جز این نیست که علم آن نزد پروردگار من است، جز او آن را در وقت آن آشکار (ظاهر) نمی‌کند، آن در آسمان‌ها و زمین سنگین است [برای اینکه صغرای آن و کبرای آن حدود و تعیّنات را رفع (از بین بردن) می‌کند و انیّات را می‌میراند و حقّ را ظاهر و باطل را نابود می‌کند و آسمان‌ها و زمین و اهل آن دو جز تعیّنات و انیّات باطله نیستند، و سنگینی‌ای، سنگین‌تر از آنچه که شی‌ء را رفع می‌کند و برای او اثری باقی نمی‌گذارد نیست] نزد شما نمی‌آید مگر ناگهانی، [چنان] از تو سؤال می‌کنند که گویی تو از آن آگاهی، بگو: جز این نیست که علم آن تنها نزد خداوند است و لکن اکثر مردم نمی‌دانند

بگو: [من] مالک نفع و نه ضرری برای خودم نیستم [پس برای من اطّلاع بر غیوب نمی‌باشد] مگر آنچه را که خداوند بخواهد [که مرا بر ظاهرش مالک نماید و مرا بر معنای مکنّای (کنایه شده) آن تعلیم دهد] و اگر غیب می‌دانستم حتماً طلب فراوانی خیر (سعه در مال و صحّت و سلامت) می‌کردم و به من بدی (آفت در مال و در انفس) نمی‌رسید که من جز انذار کننده‌ای و بشارت دهنده‌ای برای گروهی که ایمان می‌آورند نیستم

او کسی است که شما را از نفسی واحد خلق کرد و از [سنخ] آن زوجش را قرار داد تا [وقتی که او را از سنخ خود می‌بیند] به وی (جفتش) آرام بگیرد و چون با او درآمیخت حملی (بارداری) سبک را حمل کرد پس [مدّتی را] با آن (حمل) سپری کرد و چون سنگین شد (زوجش)، [آن دو] خداوند پروردگار خود را خواندند که اگر به ما [فرزند] صالحی [در نفس و بدن] بدهی البتّه هرآینه ما از شکر کنندگان خواهیم بود

پس چون به آن دو [فرزند] صالحی داد در آنچه که به آن دو داده بود آن دو شرکائی برای او قرار دادند {اشراک به خداوند مراتب عدیده دارد: اشراک به او در وجوب وجود، در الهت، در عبادت، در وجود، در طاعت، در محبّت، در ولایت} پس خداوند از آنچه (کسی) که شریک می‌کنند عالی‌تر است

آیا آن کسانی را که چیزی را خلق نمی‌کنند و خود خلق می‌شوند را شریک [خداوند] می‌کنند

و نه استطاعت دارند که به آنها یاری دهند و نه به خودشان یاری رسانند

و اگر آنها را به هدایت دعوت کنید از شما پیروی نمی‌کنند برای شما یکسان است چه آنها را بخوانید یا ساکت بمانید

همانا کسانی را که به جای خداوند می‌خوانید بندگانی امثال شما هستند آنگاه که آنها را بخوانید پس باید شما را استجابت کنند اگر راست می‌گویید

آیا آنها پاهایی دارند که با آنها راه بروند یا دستانی دارند که با آنها بگیرند یا چشمانی دارند که با آنها ببینند یا گوش‌هایی دارند که با آنها بشنوند بگو: شرکایتان را بخوانید سپس برای من کید کنید و منتظر من مشوید [و من به شما و به شرکاى شما بعد از غایت ضعف شما و ضعف شرکائتان و قوّت پروردگارم و حفظ او و نصرت او بالی (اندیشه‌ای) ندارم]

همانا ولیّ من آن خدایی است که این کتاب [نبوّت و قرآن صورت آن] را نازل کرد و او صالحین را ولایت (سرپرستی) می‌کند

و کسانی که به جای او می‌خوانید نه استطاعت یاری کردن به شما را دارند و نه به خودشان یاری می‌رسانند

و اگر آنها را به هدایت دعوت کنید نمی‌شنوند و آنها را [در حالتی] می‌بینی که به تو نظر می‌کنند و (حال آنکه) آنها [تو را] نمی‌بینند

عفو را بگیر و به [کارهای] پسندیده امر کن و از جاهلان روی بگردان {معاشر، یا معاند بدکار و یا محبّ مُقبل و یا جاهل غیر معاند و غیر مُقبل است، و جمیع آداب حسن معاشرت با معاند مَطْوی (در هم پیچیده) در ترک مقابله با بدی کردن به او به انتقام گرفتن و همان عفو است، و تخلیهٔ قلب از یادآوری سوء صنیعهٔ او و آن صفح است، و آداب معاشرت با مُقبل محبّ مَطْویّه در ارادهٔ خیر او در هر حالی است و ارادهٔ خیر او به این است که او و نفس او را ترک نکند بلکه به او معروفش را بشناساند و او را به آن امر کند، و آداب معاشرت با جاهل غیر قابل بر خیر عدم معارضت با او و ترک محادثت با او به خیر او است}

و اگر وسوسه‌ای از شیطان تو را وسوسه کرد [تا تو را بر انتقام از بدی کننده و ترک نصیحت به محبّ و معارضه با جاهل تحریک کند] پس به خداوند پناه ببر همانا او [به استغاثهٔ (طلب کمک) تو یا به وسوسهٔ شیطان] شنوا و [به عاقبت آنچه که تو را به آن امر می‌کند یا به چگونگی دفع وسوسهٔ شیطان] بسیار دانا است

همانا کسانی که تقوا پیشه کرده‌اند [می‌خواهند از وسوسهٔ شیطان پرهیز کنند] وقتی که طائفی (وسوسه‌ای) از شیطان آنها را لمس (خطور و وسوسه) کند [اوامر او تعالی و نواهی او را] ذکر می‌کنند [یا سوء عاقبت طائف (وسوسه) را یاد می‌آورند، یا به ذکر مأخوذ از ولیّ امرشان ذکر می‌کنند، یا به فکر حاصل از ذکر مأخوذی که آن مثال شیخ او است را به یاد می‌آورند] پس آنوقت آنها مراقب هستند [به سوء عاقبت طائف یا به اینکه طائف از شیطان است، یا به جذب طائف به سفل سجین یا اینکه آن شیطانی است که او را از قِبل ابلیس وسوسه می‌کند]

و [حال اینکه] برادرانشان [اخوان کسانی که تقوا پیشه می‌کنند یا اخوان شیاطین از انسان] آنها را به گمراهی می‌کشانند (بر مخالفت با امر فریب می‌دهند) در آن هنگام کوتاهی نمی‌کنند

و وقتی که برای آنها آیه‌ای [از درخواست‌هایشان یا آیه‌ای از قرآن را دربارهٔ احکامشان به هنگام مسئلتشان (درخواستشان)] نمی‌آوری [درخواست کنندگان] می‌گویند چرا تو آن را برنگزیدی (اختیار نکردی)؟ بگو: جز این نیست که من از آنچه که از پروردگارم به من وحی می‌شود تبعیّت می‌کنم این [قرآن یا این مذکور] بصیرت‌هایی از سوی پروردگار شما است و به عنوان هدایت و رحمت است برای مردمانی که ایمان می‌آورند

و وقتی که قرآن قرائت می‌شود پس به آن گوش کنید و سکوت کنید راجی به اینکه شما [مورد] رحمت [واقع] شوید

و یاد (ذکر) کن پروردگارت را [پروردگار مضاف یا مطلقت را] در نفس خود [یعنی نه بر زبانت که آن متبادر است] {و آن اشاره به ذکر خفی است همان که مصطلح صوفیّه است و لذا آن مقدّم شده، و مراد از ذکر اعمّ از ذکر نقشیّ مثالی مأخوذ از ولیّ امر و از ذکر تمثالی مثالی است که از آن به فکر و حضور تعبیر می‌شود، و آن تصوّر مثال شیخ نزد ذاکر است و آن در ذکر ابلغ (رساننده‌تر) از نقشیّ مثالی است و آن ابلغ از زبانی غیر مجهور (با صدای بلند اداء شده) و آن ابلغ از مجهور است، و اجازه می‌دهد که از ذکر در نفس، مطلق تذکّر ربّ یا تذکّر امر و نهی او به هنگام هر فعالی اراده شود} با تضرّع و از روی خوف و [با زبان و] بدون جهر (بلند اداء کردن) گفتار {و آن اشاره به ذکر جلی است که آن از مصطلحات صوفیّه است و امّا ذکر زبانی مجهور چنانکه آن شأن قُرّاء (قاریان) و قَصّاص (قصّه‌سرایان) و عوام است و مذمّت آن وارد شده و از سنّت صوفیّهٔ صافیّه نیست} در صبحگاهان و شامگاهان [یعنی در جملهٔ اوقاتت] و از غافلان [منهمک (کوشنده یا شیفته) در غفلت] نباش

همانا کسانی که نزد پروردگار تو هستند [کسانی که برای آنها حضور نزد او از انبیاء (ع) و رسولان (ع) و خلفای آنها در سلسلهٔ صعود و ملائکهٔ المقرّبین در سلسلهٔ نزول حاصل شده] از عبادت او استکبار نمی‌کنند و پیوسته او را [بر سبیل استمرار] تسبیح می‌نمایند و پیوسته [با استمرار] برای او سجده می‌کنند {پس اگر می‌خواهی به آنها ملحق شوی و به صفات آنان متّصف گردی پس از ذکر او غافل مشو}.