حزب شمارهٔ ۶۹

همانا مؤمنان [با ایمان خاصّ و بیعت ولویّه و قبول دعوت باطنه] رستگار شده‌اند {زیرا مؤمن به معنی مسلم اگر به عنوان واقف (متوقّف شده) بر اسلامش باشد غیر سالک یا واصل به ایمان است که فلاح نداشته باشد و منفعت او سوای منافع راجع به دنیا از حفظ خون و جواز تناکح و توارث و معامله به نحو معاملهٔ مسلمین از عدم جواز غیبت او و هتک عِرض (آبرو) او و غیر ذلک نمی‌باشد}

کسانی که در نمازشان (دعائشان) خاشع هستند {«صلوهٔ» به معنی دعاء خواندن است یعنی دعاء (خواندن، خواستن، دعوت کردن) خداوند برای حضور نزد داعی (دعاء کننده) و به معنی هر آنچه که با آن خداوند دعاء (خوانده) می‌شود از فعل یا قول یا هیئت یا فکر یا تخیّل (در خیال آوردن)، و چون نماز مشروع قالبی، مرکّب از هیئآت (هیئت‌ها، صورت‌ها) و افعال و اقوال است که همگی آنچه هستند که خداوند برای حضور نزد او با آنها دعاء می‌شود «صلوهٔ» نامیده شده و ذکر مأخوذ از صاحب اجازه چه جلیّ باشد یا خفی، و هکذا فکر مصطلح صوفیّه از تمثّل ملکوت شیخ نزد سالک چه با تعمّل (کوشش) از سالک باشد یا به غیر تعمّل از او، و چون مقصود از دعای خداوند، به هر صورتی که باشد دخول او در بیت قلب داعی یا حضور داعی نزد او است، و حضور سالک نزد خداوند جز با کسر (شکستن) انانیّت خود و خروج از وجود خود نمی‌شود و آن جز به محبّت بر خداوند و استشعار هیبت او از او نمی‌شود، برای اینکه خشوع حالت حاصله از محبّت کسی که بر او خشوع می‌شود و استشعار هیبت او است و این حال جز با کسر انانیّت خاشع نمی‌باشد پس اگر داعی در دعای خویش خشوع نکند دعای او لغو می‌باشد پس نمازگزار به نماز قالبیّهٔ شرعیّه چون قیام او در نماز قیام کسی است که نزد ملک مقتدر می‌ایستد، و تکبیر او اظهار و استشعار به عظمتِ خداوند است به معنی اینکه در ذکر او سوای خداوند نیست و لذلک «تکبیرهٔ الاِحرام» نامیده شده، و اقوال او همگی دعاء و تضرّع بر خداوند و رکوع او و سجودش تواضع بر عظمت خداوند است}

و کسانی که از لغو [یعنی فعل یا قولی که به آن اعتناء نمی‌شود و فایدهٔ مطلوب از آن بر آن مترتّب نمی‌شود] روی گردان هستند

و کسانی که زکات [دادن] را انجام دهنده‌اند

و کسانی که آنها فروجشان (عورات مرد و زن) را [از وَطی یا نظر کردن] حفظ کننده‌اند

مگر بر ازواجشان یا آنچه که دستانشان مالک شده (کنیزان نه بردگان)، پس همانا آنها سرزنش نمی‌شوند {با اینکه مضاجعت اگر به امر خداوند و از جهتی که خداوند به آن رضایت دارد باشد صاحب آن مأجور است برای اینکه اکثر مردم مانند سایر افعالشان، مضاجعتشان جز محض تَشَهّی (اشتهاء نمودن) نفس نمی‌باشد پس اجر و پاداش در آن ندارند}

پس کسی که ورای آن [مذکور] را طلب کند پس آنان همان تجاوزگران هستند

و آنها کسانی هستند که اماناتشان [یعنی از هر آنچه که نزد انسان ودیعه شده تا محفوظ سالم نامی و نموّ داده شده برای صاحب آن باشد و وقتی که صاحب آن، طالب آن شود آن را به او تسلیم نماید] و عهدشان (بیعت عامّه و خاصّه) را رعایت کننده‌اند {مراعات عهد به این است که آن را ترک ننماید و شروط آن را ترک نکند و آن را نقض نکند}

و کسانی که آنها نمازهایشان را محافظت کننده هستند {محافظت مواظبت بر چیزی است با ذبّ (حمایت) و دفاع از آن، و حفظ آن از ضیاع و ضایع شدن}

آنان [در حقیقت] همان وارثان هستند

کسانی هستند که فردوس [یعنی طبقات جنان و طبقهٔ بالای آن] را به ارث می‌برند آنان در آن جاودانه‌اند

و همانا [جنس] انسان را از چکیده‌ای {اشاره به نطفه است قبل انفصال آن از اصلاب (استخوان‌های پشت) و ترائب (استخوان‌های سینه) و قبل آنکه به عنوان نطفه نامیده شود} از گِل {اشاره به گل آدم یا مطلق غذاء یا غذای هضم شده در معده یا کبد یا عروق یا اعضاء است، زیرا همگی به وجهی تراب (خاک) خلیط (مخلوط شده) با آب هستند که خلطی تمام‌تر و رساتر از گل معروف هستند} خلق کرده‌ایم

سپس آن را نطفه‌ای [مستقر] در جایگاهی با منزلت (استوار) قرار دادیم {اشاره به رَحِم است}

سپس نطفه را به صورت علقه (خون لخته شده) خلق کردیم (گردانیدیم) پس لختهٔ خون را پارهٔ گوشتی خلق کردیم (گردانیدیم) سپس گوشت را به صورت استخوان خلق کردیم (گردانیدیم) پس بر استخوان‌ها گوشت پوشاندیم سپس آن را [به صورت] خلقی دیگر ایجاد کردیم {خلق در مکوّنات مادّیات استعمال می‌شود، و انشاء دربارهٔ مجرّدات، و گاهی خلق به خلق آنچه که به مادّه و مدّت احتیاج دارد اختصاص می‌یابد مانند موالید، و اختراع به آنچه که به مادّه دون مدّت احتیاج دارد مانند آسمان‌ها و عناصر، و انشاء متقدّرات مجرّد از مادّه و مدّت، و ابداع مجرّدات از همه و به هر دو معنی انشاء درجهٔ اعلی (بالاتر) از خلق هستند} و خجسته است خدایی که بهترین خلق کنندگان است {یعنی همانا خالقیّت حقیقی اگرچه منحصر در خداوند می‌باشد پس وسائط او برای خلق کردن او از ملائکه و قوا و صنّاع (صنعتگرها، عوامل) بسیار هستند و خدای تعالی بهتر از همه است برای عدم احتیاج خود در خلق کردنش به چیزی از مثال سابق و مادّه و مدد و آلت و قوا و جوارح و اعضاء}

سپس همانا شما بعد آن البتّه مردگانی خواهید بود

سپس شما قطعاً در روز قیامت برانگیخته می‌شوید

و همانا فوق [سر] شما هفت طریقه (آسمان) خلق کرده‌ایم {و شما باید قبل مرگ یا بعد مرگ بر آنها مرور کنید پس خودتان را برای مرور بر آنها آماده کنید و برای خودتان دلیلی (راهنمایی) برای مرور بر آنها طلب کنید که شما به آنها نادان‌تر از طرق زمین هستید} و ما از خلق غافل نمی‌باشیم [تا آنچه را که خلق به آن احتیاج دارند مهمل گذاریم و آن را برای آنان خلق نکنیم پس آنچه که در سیر بر طُرُق آسمانی به آن احتیاج دارید را طلب کنید که بیابید]

و از آسمان [یعنی از جهت علو (بالا) یا از ابر] آب را به اندازه [معیّنی] نازل کردیم [به حیثی که از آن بهره‌مند شوید و اماکن شما و نه زراعات شما با آن فاسد نشوند] سپس آن را در زمین ساکن کردیم (جای دادیم) [تا زراعات و بهائم شما با آن آب نوشانیده شوند و در سایر منافع خود از آن منتفع شوید] و ما البتّه بر از بین بردن آن توانائیم [و حال آنکه آن را از روی ترحّم بر شما در زمین ابقا کردیم]

پس با آن باغ‌هایی از خرما و انگور برای شما ایجاد کردیم که در آنها میوه‌های بسیاری برای شما هست و از آنها (از باغ‌ها یا از میوه‌ها) می‌خورید

و درختی که از کوه سیناء می‌روید دانهٔ روغنی می‌رویاند و نانخورشی برای خورندگان است

و همانا در چهارپایان [اهلی] البتّه برای شما از آنچه [از البان (شیرها)] که در شکم‌های آنان به شما می‌نوشانیم [از جهت اعتبار (عبرت گرفتن) و از جهت استدلال بر عنایت او تعالی به شما و کمال حکمت او و قدرت او] عبرتی هست و برای شما در آنها [به سبب تسخیر آنها برای شما از پشت (سواری و بارکشی)ها و پشم‌ها و موی‌ها و کرک‌ها و تجمّل به آنها] منافع زیادی هست و از [گوشت و چربی] آنها می‌خورید

و بر آنها و بر کشتی‌ها [در خشکی و دریا] حمل می‌شوید

و همانا نوح را به سوی قومش فرستادیم پس گفت: ای قوم من، خدای را بندگی کنید خدایی غیر او ندارید آیا پس [اصنام را می‌پرستید و از سخط (خشم) او] نمی‌ترسید

پس سرانی از قوم او که کفر می‌ورزیدند [به اتباع] گفتند: این جز بشری مثل شما نیست [یعنی بین او و شما فرقی نیست تا غیر شما مستحقّ تفضّل (برتر بودن) بر شما باشد و به جای شما مستحقّ رسالت باشد] که می‌خواهد بر شما برتری یابد [و شما را اتباع خودش قرار دهد] و اگر خداوند می‌خواست [که رسولى برای ما بفرستد] البتّه ملائکه را [برای رسالت] نازل می‌کرد ما چنین [چیزی یعنی به ارسال رسولى از بشر یا به آنچه از توحید که ما را به آن دعوت می‌کند] در [سخنان] پدران پیشین (نیاکان) خود نشنیده‌ایم [تا از آن غریبی (شگفت زدگی) نکنیم و آن را انکار نکنیم]

او جز مردی دیوانه (مجنون) نیست پس تا مدّتی برای او منتظر شوید [یعنی او را تحمّل کنید و منتظر افاقت (بهبودی) او شوید]

[آن رسول] گفت: پروردگارا مرا به خاطر آنچه که مرا تکذیب کردند [علیهم (بر آنها)] یاری نما

پس [بعد دعای او و اجابت ما بر او و امهال (مهلت دادن) ما بر آنها به مدّت متمادی تا کسانی که داخل در دین او بودند از او برگشتند] به او وحی کردیم که کشتی‌ای را در [برابر] چشمان ما و [بر اساس] وحی ما [با تعلیم صنع (ساخت) آن به تو] بساز پس وقتی که [آن را ساختی و] امر ما آمد و تنور جوشید [که فوران آن را با آب علامت اهلاک قوم تو و غرق آنان قرار دادیم] پس از هر [حیوان] دو جفت [نوع] دو تا (نر و ماده) [تا مبادا نوع مستأصل (ریشه کَن) شود] و خانواده‌ات را در آن داخل کن مگر کسانی از آنها که قول بر آنها سابق شده و با من دربارۀ کسانی که ظلم کرده‌اند سخن مگوی زیرا آنها غرق شونده هستند

پس وقتی که تو و کسانی که با تو هستند بر کشتی مستقرّ شدید آنگاه بگو: ستایش برای خداوندی است که ما را از این قوم ستمکار نجات داد {چون منقطع الفطرت مانند عضو فاسد است که صاحبش را اذیّت می‌کند و آنچه را که در مجاور آن است فاسد می‌کند و با قطع آن سایر اعضاء سالم می‌شود و بدن استراحت می‌کند، و قوم او بعد کمال شقاوتشان مانند اعضاء فاسده گشتند و با قطع آنها و استیصال (ریشه کَن کردن) آنها ملائکه و خلفای خداوند راحت می‌شوند، به او امر کرد تعالی به حمد بر نعمت استیصال آنها وگرنه که نوح (ع) همانطور که در دفع عذاب از قومش با خداوند مجادله می‌کرد به خاطر هلاک آنان اندوهناک می‌بود، نه اینکه او به خاطر استیصال آنان شکر نماید}

و بگو پروردگارا مرا [از کشتی و از مقام حضور و اطلاق به مقام غیبت و کثرات] در منزلگاهی مبارک (پُر برکت) [برای من در مالم و اولادم و اعوانم] فرود آور و تو بهترین منزل دهندگان (فرود آورندگان) هستی

همانا در آن [قصص (قصّه‌ها، قصّه سرایی) یا در ارسال نوح (ع) و دعوت او و اهلاک قومش] البتّه نشانه‌هایی [عدیده] هست [بر مُبدء و توحید او و علم او و قدرت او و توانی (مهلت دادن) او نسبت به عاصیان (عصیان کنندگان) از خلق خود و رحمت او و تدبیر او] و همانا البتّه ما ابتلاء (آزمایش) کننده بوده‌ایم [یعنی از قدیم امتحان کنندهٔ بندگانمان با شرّ و خیر بوده‌ایم یا در ارسال نوح (ع) و توانی (تأخیر) در اهلاک قوم او ممتحِن (آزمایش کننده) بوده‌ایم]

سپس بعد از آنها مردمان دیگری را ایجاد کردیم {آنها قوم هود یا قوم صالح بوده‌اند}

پس رسولی از [خود] آنها [یعنی هود یا صالح] را در میان آنها فرستادیم که خداوند را بندگی کنید شما خدایی غیر از او ندارید آیا پس نمی‌ترسید

و سران قوم او [همان] کسانی که کفر ورزیده بودند و ملاقات آخِرت را دروغ انگاشته بودند و در زندگانی دنیا به آنها رفاه داده بودیم [و نعمتی که به آنها نعمت داده بودیم آنها را أبطر (گستاخ) کرده بود قولاً مانند منکران بعث یا فعلاً و حالاً مانند اکثر اهل هر زمانه‌ای] گفتند: این جز بشری مثل شما نیست که از آنچه که شما از آن می‌خورید می‌خورد و از آنچه که شما می‌نوشید می‌نوشد

و اگر شما از بشری مثل خود اطاعت کنید آنوقت شما [برای ضیاع (ضایع کردن) بضاعتتان که همان عقول شما است با اطاعت از بشرى مثل خود] البتّه زیانکار خواهید بود

آیا به شما وعده می‌دهد که وقتی که شما می‌میرید و خاک و استخوان می‌شوید آنگاه شما [از قبرها] خارج شونده‌اید؟!

دریغاء، دریغاء برای آنچه که به شما وعده داده می‌شود

که [حیاتی] جز این حیات دنیایی ما نیست (وجود ندارد) چه بمیریم و چه زنده بمانیم هیچوقت [از قبرها] برانگیخته نخواهیم شد

همانا او جز مردی که بر خداوند به دروغ افتراء می‌زند نیست و ما به او مؤمن [یعنی اذعان کننده، یا موقن (یقین دارنده) بر گفتۀ او] نیستیم

گفت: پروردگارا به خاطر آنکه مرا تکذیب می‌کنند به من یاری ده

[خداوند به عنوان اجابت بر دعای او] گفت: اندکی از آن [طولی] نمی‌کشد تا پشیمان شوند

پس آنها را غرّشی (صدای وحشتناکی) به حقّ فرا گرفت و آنها را خاشاکی قرار دادیم پس برای گروه ستمگران دوری (هلاکت ثابتی) هست

سپس بعد از آنان مردمان دیگری را ایجاد کردیم [و آنان در موعد مقدّر بر ایشان هلاک شدند]

هیچ امّتی از اجلش پیشی نمی‌گیرد و نه تأخیر می‌کند

سپس رسولانمان را پی در پی فرستادیم هرگاه رسولشان نزد امّتی آمد او را تکذیب کردند پس بعضی آنها را در پی [هلاکت] بعضی [هلاک] کردیم و [سرگذشت] آنها را داستان‌هایی قرار دادیم [که دربارهٔ آنها داستان گویند و با قصص آنها افسانه کنند] پس برای قومی که ایمان نمی‌آورند دوری (هلاکت ثابتی) هست

سپس موسی و برادرش هارون را با آیات [نهگانهٔ] خود [یا با معجزاتمان یا با احکام خویش] و سلطانی (دلیلی) واضح فرستادیم

به سوی فرعون و سران او پس [در برابر موسی (ع) و قبول دین او] استکبار ورزیدند و [آنها بحسب دنیا به سبب غلبۀ آنان بر اهل سرزمین خویش و علوّ (برتری) آنان بر کسانی که در مصر بودند] قومی برتری طلب بودند

پس گفتند: آیا ما به دو بشری مثل خود ایمان بیاوریم و (حال آنکه) قوم آن دو بردگان ما هستند [یعنی آن دو نه به خود و نه به قوم خود برتریی ندارند و عاقل کسی که جهت برتریی در او نیست را برتر نمی‌دارد بلکه ما بر آن دو با استعباد (به بندگی گرفتن) قوم آن دو برتری داریم برای اینکه قبطی‌ها در اعمال (کارها) سبطی‌ها را به بردگی می‌کشیدند یا برای اینکه سبطی‌ها مثل قبطی‌ها فرعون را عبادت می‌کردند]

پس آن دو را تکذیب کردند و [بعد از تکذیب کردن بلافرجه (بدون مهلت)] از هلاک شدگان [از حیات انسانی نه حیوانی یا از مهلکین (هلاک شدگان) به اغراق (غرق شدن)] بودند

و [لکن بعد از مدّتی] همانا هرآینه به موسی کتاب [نبوّت و احکام آن یا تورات را] دادیم با ترقّب به اینکه هدایت شوند

و پسر مریم و مادرش را به عنوان آیت (نشانه) قرار دادیم و آن دو را در جای بلندی (مکان مرتفع) دارای [جایِ] قرار و آب روان (جاری) پناه دادیم {زیرا مریم (ع) از اوّل بلوغش آیت برای خداوند بود برای اینکه او متعبّدهٔ غیر ملتفته به دنیا و ملاذ (لذّت‌ها) آن بود، رزقش از خداوند نزد او می‌آمد، میوهٔ صیف (تابستانی) در زمستان و میوۀ شتاء (زمستانی) در تابستان نزد او می‌آمد و بدون تماس با بشری حامله شد، و مدّت حمل (بارداری) او کوتاه‌ترین مدّت بود، ساعتی یا اندکی بیش‌تر، که آن بر احدی ظاهر نشد که او حامله بود و بدون زوال بکارتش حامله شد و آیت بودن عیسی (ع) حاجت به تفصیل دربارهٔ آن نیست}

ای رسولان از پاکیزه‌ها بخورید {اکل (خوردن) به آنچه که عرف آن را به عنوان خوردن می‌شناسد اختصاص ندارد بلکه ادراک هر مدرک و فعل هر عضو و تحریک هر محرّک و تحرّک هر متحرّک برای آن اکل است و چون مراتب انسان زیاد می‌باشد طیّبات هر مرتبه از جهت خلقی بودن آن آنچه است که ملایم ملذّه برای وی باشد و از جهت حقّی آن آنچه است که مباح مکسوبه به امر خداوند مرضیّ (مورد پسند) خداوند باشد، چه موافق با سایر مراتب باشد یا نباشد} و به صالح [بزرگ یعنی همان ولایت و توجّهات و استعدادات و الهامات و مشاهدات متعلّق به آن] عمل کنید همانا من به آنچه [از اعمال قالبی و قلبی] که عمل می‌کنید دانا هستم

و [به رسولان گفتیم:] همانا این امّت شما [یعنی دین شما یا جماعت شما که آمّون (مؤمنان، ایمان داران) به شما، مؤتمن (اقتداء کننده) به شما هستند] امّتی واحد است {یعنی ای رسولان شما ائمّه بر بندگان ما هستید، پس به اعمال قالبیّهٔ مرضیّه بر نفوس و بر ما عمل کنید تا امّت‌های شما از شما تأسّی کنند و از شما منزجر نشوند و از شما و از دینتان متنفّر نشوند، و به اعمال قلبی عمل کنید که با آن توجّه شما به ما و استفاضهٔ (طلب فیض کردن، فیض بردن) شما از ما است تا تربیت شما بر بندگان ما بحسب ظاهر و باطن تمام شود، برای اینکه من به آنچه اعمال قالبیّه و قلبیّه‌ای که می‌کنید دانا هستم، و برای اینکه این امّت شما است و باید منظور از اعمال شما، صلاح حال آنان باشد} و من پروردگار شما هستم [که آنچه که قوام شما به آن است و آنچه که صلاح شما و صلاح امّت‌هایتان به آن است را بر شما افاضه می‌کنم، پس در عدم مراقبت حال امّت‌ها و عدم توجّه به من برای اخذ آنچه که صلاح امّت‌ها به آن] پس از من بترسید

پس [امّت هر رسولی در زمان او بواسطهٔ مراقبت رسول (ع) و اجتماع آنها بر ملّت او امّت واحدى بودند، پس بعد از رفتن رسولشان به خاطر استبداد به رأی بعضی از آنان و عدم انقیادشان بر وصیّ رسولشان و اختیار کردن هر کدام مذهبی و مسلکی را] امرشان (امر دینشان) را بین خود به فرقه‌هایی قطعه قطعه (متفرّق) کردند که هر حزبی (گروهی) به آنچه که نزد آنها است شادمانند

پس آنها را تا چندی (مدّتی) [یعنی تا حین (وقت) عذاب به دست تو یا به دست خلیفهٔ تو یا تا حین مرگ و ظهور علیّ (ع)] در غفلت خویش رها کن (واگذار)

آیا می‌پندارند که چون آنان را با مال و فرزندان مدد می‌کنیم

در [دادن] خیرات به آنها شتاب می‌کنیم؟ [پس به خاطر آن از وصیّ تو استنکاف می‌کنند!] بلکه شعور نمی‌ورزند [که آن استدراج و مکر برای آنها است و لذا می‌پندارند و استنکاف می‌کنند]

همانا کسانی که آنها از ترس پروردگارشان بیمناک هستند

و آنها کسانی هستند که به آیات پروردگارشان [یعنی به جملهٔ آیات او بخصوص به آیات بزرگ او از انبیاء و اولیاء (ع) اذعان می‌کنند، یا کسانی که با بیعت عامّه یا خاصّه به آیات پروردگارشان ایمان می‌آورند یا کسانی که به سبب آیات پروردگارشان به اینکه آیات آفاقی و انفسی سبب برای این گشته که به انبیاء (ع) توجّه کنند با بیعت عامّه یا خاصّه ایمان می‌آورند و با بیعت عامّه بر دست آنان اسلام آوردند، یا به اولیاء و بر دست آنان با بیعت خاصّه] ایمان می‌آورند

و آنان کسانی هستند که [بعد اسلام یا ایمان] به پروردگار [مضاف] خود [و همان ربّ آنان در ولایت] شریک نمی‌آورند [به اینکه بر دست غیر آنان بیعت کنند یا به غیر آنان توجّه کنند یا از غیر آنان اطاعت کنند یا از هوایشان تبعیّت کنند]

و کسانی هستند که آنچه که داده شده‌اند را می‌دهند [آنچه که اعطاء شده‌اند را عطاء می‌کنند از صدقات یا از جملهٔ اعمال الهی] و (در حالی که) قلوبشان ترسان (خائف) [از تقصیرشان در اعمال] است [برای اینکه آنان می‌دانند که استطاعت ندارند که فی الله به حقّ جهاد او مجاهده کنند و دربارهٔ او به حقّ جهادشان جهاد نمی‌نمایند] از اینکه آنها [هنوز با تقصیر به سوی خداوند یا] به سوی پروردگار [مضاف]شان بازگشت کننده‌اند [یا قلوب آنان ترسان است از اینکه آنها هنوز با تقصیر به سوی خداوند یا به سوی ربّ مضافشان باز می‌گردند، یا قلوب آنان ترسان است از فوت رجوع به ربّشان و از اینکه برای آنان رجوع به حضور نزد ربّ مضافشان با فکر مصطلح صوفیّه که همان تمثّل صورت شیخ نزد سالک است ممکن نمی‌شود، یا قلوب آنان ترسان است برای اینکه آنها در سلوک به سوی ربّ مضافشان می‌باشند و هر چه به او نزدیک می‌شوند بیشتر از سابق به عظمتش مستعشر می‌شوند و هر چه به عظمت او مستعشر می‌شوند خشیت و هیبت او بر آنها شدیدتر می‌شود]

آنان در خیرها شتاب می‌کنند و آنان به خاطر آنها از یکدیگر سبقت گیرنده‌اند {یعنی متّصف به سبقت هستند یا در قرب نزد خداوند یا به سوی طاعت یا ثواب یا جنّت سابق از مردم هستند یا آنها قبل از آخرت یا قبل از مردم آخذ (اخذ کننده) آن هستند}

و نفسی را تکلیف نمی‌کنیم مگر به وسع آن و نزد ما کتابی است [همان کتاب اعمال آنان که حفظه (نگهبانان) آن را می‌نویسند یا همان کتاب سابق بر وجود آنان از الواح عالیه] که به حقّ نطق می‌کند و [با زیادت عقاب یا با عقوبت کردن بدون استحقاق] به آنان ستم نمی‌شود

بلکه قلوب آنان از این [کتاب یا از اوصاف اخیار سابقین یا از اتّصاف اخیار به این اوصاف یا از قرآن از آنچه ذکر شد در غفلت] فرو رفته (غرق شده) و آنان اعمال [دیگر]ی غیر آن [تفرّق در دین] دارند که آنها به آن [یعنی به فَرِح (شادمانی) به آنچه که نزد آنها است و اعجاب به آرای خود، یا غیر از آن جهل و غمرت (غفلت عمیق) از آنچه که عبادت به خاطر هوی می‌باشد چه به صورت عبادات باشد یا به صورت معاصی] عمل کننده‌اند

تا آنکه وقتی که مترفین (متنعّمان مصرّ بر نافرمانی) آنها را به عذاب بگیریم آنوقت آنها [به استغاثه و التماس] فریاد می‌کنند

امروز فریاد نکنید که شما از سوی ما یاری نمی‌شوید

همانا آیات من بر شما خوانده می‌شد آنگاه شما رو به سوی پیشینیانتان می‌گرداندید (رجوع می‌کردید)

[در حالی که] در شب نشینی [با یکدیگر] که یاوه گویی می‌کردید [یعنی از محمّد (ص) قطع می‌کردید یا مسخره یا استهزاء می‌کردید یا فحش می‌دادید و] به آن استکبارورز بودید [یعنی به بیت یا به بلد (شهر) مکّه، و شهرت افتخار آنان و استکبار آنان به بلد الحرام و بیت الحرام، یا به قرآن زیرا تلاوت آیات بر آن دلالت می‌کند، یا به محمّد (ص) زیرا جاری بودن آن بر زبان‌هایشان در محافل آنان قرینه برای آن است]

آیا پس در این گفتار تدبّر نکرده‌اند [یعنی آیا به تو و به ادّعای رسالتت اکتراث (پروا کردن) نکرده‌اند و اینکه در قرآن تدبّر نکرده‌اند یا آیا در گفتار تو تدبّر نمی‌کرده‌اند تا بدانند که آن از روی هوای نفسانی و امراض قلبیّه و اغراض دنیویّه نیست] یا آنچه [از کتاب و شریعت و رسول] که برای نیاکانشان نیامده برای آنها آمده؟

یا رسولشان را [به نسب و حسب و به صدق و امانت از اوّل نشو (رشد) او] نشناختند که آنها [نه برای شریعت و کتاب، برای عدم معرفتشان به حال او] او را انکار کننده‌اند

یا به او می‌گویند که مجنون است [و برای آن او را انکار می‌کنند] بلکه [هیچ چیزی از آنها نیست و لکن او] حقّ را برای آنان آورد [که از سنخ آنان نبود برای اینکه آنها باطل و از جهت سنخ بر باطل بودند] و بیشتر آنان از حقّ نا‌خوشنود (بیزار) هستند

و اگر حقّ از هواءهای آنها پیروی می‌کرد {حقّ مطلق همان الله است، و حقّ مضاف مشیّت او و همان فعل او تعالی است سپس ولایت، سپس نبوّت، سپس رسالت، سپس هر آنچه است که در آن حقّ بودن غالب و بطلان (باطل بودن) مغلوب باشد} حتماً آسمان‌ها و زمین و کسانی که در آنها هستند فاسد می‌شدند {برای اینکه أهواء آنان از آنچه که در آن مشتهیات نفوس آنها است تجاوز نمی‌کند بدون ملاحظهٔ غایتی برای آن مشتهیات و بدون ملاحظهٔ حقوق کسانی که در عالم صغیر آنها و کسانی که در عالم کبیر هستند و اگر این حقوق مراعات نشود البتّه آسمان‌ها و زمین و کسانی که در آنها در عالم صغیر هستند فاسد می‌شوند و کسانی که در عالم کبیر هستند فاسد می‌شوند} بلکه ذکر (رسول یا قرآن یا شریعت یا سلطنت) آنها را برای آنها آوردیم پس آنان از ذکرشان [که ما آن را برای آنان آورده‌ایم] اعراض کننده‌اند

یا از آنها خرجی را سؤال (درخواست) کن [یعنی بلکه چیزی مانع از آن نیست و لکن از آنان خرجی را سؤال کن که آن خرج بر آنان سنگینی کند، پس رسالت تو را لذلک انکار می‌کنند، پس اگر از آنها سؤال می‌کرده‌ای پس دیگر چنین سؤالى را از آنها مکن] و مزد پروردگارت بهتر است [برای تو از هر مزدی زیرا مزد او همهٔ ما سوای او است] و او بهترین روزی دهندگان است

و همانا تو البتّه آنها را به راه مستقیم (راست) دعوت می‌کنی [یعنی انکار آنان برای این نیست که تو آنان را به راهی معوّج (کج) فرا می‌خوانی که عقول آنان آن را قبول نمی‌کند]

و همانا کسانی که به آخرت ایمان نمی‌آورند [در معنی لکن آنان که به آخرت اذعان نمی‌کنند] البتّه از راه منحرف شونده‌اند [یعنی عدول کننده‌اند و لذا انکار می‌کنند]