جزء شمارهٔ ۱

به اسم خداوند بخشندهٔ مهربان

ستایش خدایی را سزد که پرورش دهنده جهانیان

[و] بخشنده [و] مهربان

[و] مالک [و صاحب اختیار] روز جزاء است

[خدایا] ما فقط تو را می‌پرستیم و از تو یاری می‌جوئیم [و نه از غیر تو]

[خدایا] ما را به راه راست راهنمائی کن

راه کسانی که بر آنها نعمت فرستاده‌ای نه آنان که مورد غضب تو واقع شده یا گمراه گردیده‌اند.

«الم» {مرتبه‌ای از حقیقت وجود غیب مطلق است که نه خبری از آن هست و نه اسمی دارد و نه رسمی و اِخبار (خبر دادن) از آن به سبب اینکه خبری از آن نیست از قبیل اِخبار از معدوم مطلق است، و اسمی که خدای تعالی آن را برای خودش مستأثر کرده (انحصاراً برگزیده) و آن را بر غیر خود ظاهر نگردانیده آن در این مرتبه است}

آن کتاب [حقایق مشهوده بر او (ص) حین انسلاخ از بشریّت و اتّصال به عوالم عالیه] در آن تردیدی نیست {آوردن اسم اشارهٔ دور برای عظمت این حقایق است و بُعد آن به غایت بُعد از ادراک ابصار و بصائر است و تفسیر «ذلک الکتاب» به قرآن به اعتبار این است که قرآن همان کتابى است که جامع صور جمیع شؤن این حقایق است، و تفسیر آن به محمّد (ص) یا علی (ع) به این اعتبار است که آن دو متحقّق به این حقایق هستند، و از صادق (ع) روایت شده: همانا کتاب، علی (ع) است که شکّی در آن نیست} {لفظ کتاب مصدر است که اطلاق می‌شود بر آنچه که از شأن آن این است که بنفسه طبع شود، و در آیات و اخبار اطلاق کتاب بر مراتب وجود عالم، و بر بنی آدم، و بر صدر مُستنیر (روشن شده) به نور رسالت و بر احکام رسالت و بر قلب مُستنیر به نور نبوّت، و بر احکام نبوّت، و بر روح مُستنیر به نور ولایت، و بر آثار ولایت بسیار است}، برای تقوا پیشگان {مراد از تقوی تحفّظ (مراقبت) است از آنچه که منافی یا مضرّ حصول کمالات یا کمالات حاصلهٔ انسانیّه می‌شود، به عبارتی پرهیز از آنچه است که از طریق انسانی خارج می‌کند یا منافی سلوک بر آن است} هدایت است {هدایت به معنی ارائهٔ طریق مصاحبت (همراهی) برای ایصال (وصل کردن، رسانیدن) به او یا به مقصود است، یا غیر مصاحبت، و چه هدایت از خداوند یا از خلق باشد، و چه به نفس طریق یا به مقصود تعلّق یابد، و امّا هدایت از خداوند وقتی که به چیزی، هر چیزی، تعلّق بگیرد مطلق از مهدیٌّ الیه (هدایت کننده به او) می‌باشد و مراد هدایت او به طریق کمال مطلوبٌ منه وی است، و کمال مطلوب انسان همان حصول ولایت مطلقه، سپس نبوّت مطلقه، سپس رسالت مطلقه است، و طریق او به این کمال، همان طریق او از نفس انسانی وی است، و چون این طریق از دیدگان مُختفی و به تعیّنات نفسیّه مسدود می‌باشد و مرور بر آن از جهت اختیار می‌باشد و انسان در بدو حالش در بیداء (بیابان) نفس ضالّ (گمراه) است گمان می‌کند که کمال مطلوبٌ منه همان وصول به مشتهیات نفسیّه و استکمال قوای حیوانی و شیطانی است، نسبت به آنچه که سوای مظنون خود است بُغض می‌دارد، حکمت بالغهٔ الهی و رحمت تامّهٔ ربوبی اقتضاء کرده که کسی را به این نوع (انسان) مبعوث کند که آنها را از ضلال خود بیدار نماید، و اینکه ماورای مظنون آنها همان کمال مطلوبٌ منهم است، و اینکه آنچه که آن را به عنوان کمال پنداشتند، سَموم مُهلکه و شبّاک (صیّاد تورانداز، دام گستر، سوراخ گنده) شیطان است، و همانا در این وادی سِباعی (درندگانی) مترصّد (انتظار کشنده) ضلال آنها و مغتنِم (غنیمت شمارنده) ضیاع (نابودی) آنها هستند، و آنها را از وقوف (توقّف) در آن و از ترصّد (انتظار کشیدن) سباع برای آنها و از حبائل (بندها، دام‌ها) شیطان حذر کند تا آنکه بیدار شوند و حذر (بیم و پرهیز) خود را برگیرند و آمادهٔ خروج از آن شوند و طریق و کسی را که آنها را به او دلالت کند طلب نمایند، تا آنکه بعد آن کسی که موانع آنها را برای آنان به رفق رفع کند بر آنها مبعوث کند و طریق کمالاتشان را به آنان نشان دهد و آنان را به غایاتشان رهسپار نماید، و این نشان دادن و این رساندن هدایت نامیده می‌شود، و رسول و خلیفهٔ او چون هر کدام از آن دو دارای دو شأن می‌باشند، شأن رسالت و به آن تنبیه و انذار مذکوران واقع می‌شود و شأن ولایت و به آن اذهاب (بردن، رهسپار کردن) و نشان دادن مزبوران واقع می‌شود، هر کدام از آن دو به وجهی مُنذر (بیم دهنده) و به وجهی هادى هستند}

[آنان] که به غیب ایمان می‌آورند {ایمان لغتاً تصدیق و اذعان و اعطاء امان و انفاذ (اجرا کردن فرمان) امان و از خوف در امن قرار دادن آن و ایتمان (امین داشتن، اعتماد کردن) است و شرعاً به بیعت اسلامیّه و قبول دعوت ظاهره و به مابعد توبه از اجزاء بیعت و به حالت حاصله از بیعت عامّه از بودن بایع مُقر به اصول اسلامی، قابل (قبول کننده) فروع، و به حالت شبیه به حالت حاصله از بیعت اسلامی از مُقر و قابل بودن انسان مانند بایع حین عدم وصول به بیعت اطلاق می‌شود، و به ارادهٔ بیعت و اشراف به آن اطلاق می‌شود و این عیناً معانی اسلام است که آن مقابل ایمان حقیقی و مقدّمهٔ آن است، و اطلاق می‌شود به بیعت خاصّهٔ ایمانی و قبول دعوت باطنه، و به مابعد توبه از اجزای بیعت و به حالت حاصله از بیعت خاصّهٔ ولویّه از مُقر بودن بایع به توحید و رسالت و ولایت و قابل احکام قلبیّه مضاف بر احکام قالبی، و به حالت شبیه به حالت مزبور از اقرار و قبول مذکورین بدون بیعت حین عدم وصول به بیعت} و نماز را بپا می‌دارند {نماز قالبی او در شریعت محمّدی (ص) افعال و اذکار و هیئات (شکل‌ها) مخصوصه است که برای هر کس که داخل این دین می‌شود به ضرورت معلوم است، و نماز قلب او همان ذکر مخصوص مأخوذ صدر او است از صاحب اجازه، و فکر مخصوص مأخوذ از قوّت ذکر یا از تعمّل (با زحمت انجام دادن) مفکّره است، و مراد از فکر، آنچه است که آن مصطلح صوفیّه است از توجّه به امام چنانکه وارد شده: وقت تکبیرهٔ الاحرام رسول خدا (ص) را به یاد آور و یکی از ائمّه را نصب العین خود قرار بده، و نماز قلب که آن بین نفس و روح است مشاهدهٔ معانی اذکار نماز و مشاهدهٔ احوال و شؤن مشارٌ الیها در اطوار نماز است و نماز روح، معاینهٔ این است، و هکذا، و معنی اقامهٔ نماز جعل نماز قالب متّصل به نماز صدر و نماز صدر متّصل به نماز قلب است} و از آنچه که روزی آنها کرده‌ایم انفاق می‌کنند {زکات اعطاء فضول (مازاد) مال و تطهیر باقی آن است، و نماز جلب رحمت و طلب آن است}

و کسانی که به آنچه که به (سبب) تو نازل شده و آنچه [از شرایع و کتب] که قبل از تو نازل شده اذعان می‌کنند و آنها به آخرت یقین دارند {ایقان اتقان علم است به حیثی که شکّ و ارتیاب (تردید) به آن راه نمی‌یابد و تقلید و اعتیاد به آن مشوب (آمیخته) نمی‌شود}

آنان (بزرگواران مذکور) بر هدایت از پروردگارشان هستند و آنان همان رستگارانند

همانا کسانی که [به خداوند] کفر ورزیده‌اند {کفر به خداوند به کفر وجوب ذاتی و کفر آلهت و کفر توحید و کفر رسالت و کفر ولایت و کفر معاد و کفر نعماء (نعمت‌ها) تقسیم می‌شود، زیرا قائلین به بخت و اتّفاق به وجوب ذاتی کافر هستند، و یهود به وجوب ذاتی و اینکه او از امر فارغ شده قائل هستند، و معتزله که قائل به این هستند که عباد به استقلال فاعلند کافر به آلهت هستند، و قائلین به دو مبدء واجب یا به مبدء واحد واجب و دو فاعل الهی کافران به توحیدند، و منکر رسالت مطلقه یا رسالت رسول خاصّ کافر به رسالت است، و منکر بقاء ولایت بعد انقطاع رسالت بطور مطلق یا منکر ولایت ولیّ خاصّ مانند عامّه و فرقه‌های منحرف از شیعه کافر به ولایتند، و منکر معاد کافر به معاد است، و منکر اِنعام مُنعم کافر به نِعَم است، و هر یک از آن یا کفر قالیّ یا جنانیّ یا حالیّ یا شهودی یا تحقّقی است، کافر به نعمت یا کافر زبانی است یا اعتقادی یا حالی یا شهودی و قلیل است کسی که به این کفر کفر نورزد، یا تحقّقی است و جز انبیاء و بعضی اولیاء از آن منفک نمی‌شوند، و با قسمت‌بندی دیگر تقسیم می‌شود به کفر فطری و آن کفر ذاتی است که انذار به صاحب آن نفع نمی‌رساند، و به کفر عرضی که صاحب آن از انذار منتفع می‌شود، و مراد از کفر در آیه، کفر ذاتی است} چه به آنها هشدار دهی یا به آنها هشدار ندهی بر آنها (صاحبان کفر فطری یا ذاتی و نه صاحبان کفر عَرَضی) یکسان است، ایمان نمی‌آورند

خداوند بر قلب‌هایشان و بر گوش آنها مُهر نهاده {ختم به معنی مهر کردن یا با گِل یا مانند آن پُر کردن است} و بر چشم‌هایشان پرده هست و [این ختم کردن یا پرده] عذابی بزرگ برای آنها هست

و از مردم کسانی [با زبان‌هاشان بدون موافقت قلوبشان] می‌گویند که به خداوند و به روز آخر [یعنی به مبدء و معاد] ایمان آورده‌ایم و (حال آنکه) آنان مؤمن نیستند

[آنها] به خداوند و به کسانی که ایمان آورده‌اند خُدعه می‌کنند و (حال آنکه) جز به خودشان خُدعه نمی‌کنند [زیرا آنها با مخادعه با رسول و مؤمنین به خودشان زیان می‌رسانند، برای اینکه آنان نفسشان را از مقامات انسانیّهٔ خود که مقتضی صدق و محبّت و انس است به شیطانیّهٔ مقتضی بر کذب و بُغض و توحّش تنزّل می‌دهند و از رسول و شیطان از آنچه که ایجاب می‌کند که وصل کند را قطع می‌کنند و به آنچه که ایجاب می‌کند که از آن قطع کند وصل می‌کنند] {«خداع» آن است که احسان را ظاهر کند و اسائه (بدی کردن) را پنهان نماید یا با اِبطان (پنهان کردن) مخالفت، موافقت را ظاهر نماید، یا با اِبطان تعرّض، اِعراض را ظاهر کند} و [خود] نمی‌فهمند {و مقصود این است که خداع آنها از کثرت ظهور آن بر خودشان مانند این است که محسوس به حواسّ ظاهری است، و عدم ادراک آنها بر آن با ظهور آن از عدم التفات آنان و شعور آنان است مثل کسی که چشمانش بر مرئی (دیده شده) واقع می‌شود لکن برای شدّت اشتغال نفس به امر آخر (دیگر) به ادراک آن شعور نمی‌ورزد}

در قلوب آنها مرضی هست و خداوند به مرضشان بیفزود [یا بیافزاید، زیرا ازدیاد مرض با زیاد کردن بُعد آنها از خصائل و تمکّن آنها در رذائل است] و آنها به (خاطر) آنچه که تکذیب می‌کردند عذابی دردناک دارند {کذب مانند صِدق بیشتر در اقوال استعمال می‌شود لکن اختصاص به آن ندارد بلکه هر فعل یا حال یا خُلق یا شأنی که از انسان صادر می‌شود بر آنچه که حقیقت انسانی آن را اقتضاء می‌کند مطابق باشد پس آن صِدق است، و هر چه این‌چنین نباشد پس آن کذب است}

و وقتی که به آنها گفته شود که در زمین فساد نکنید {افساد تغییر شیء است از آنچه که آن بر آن است، یا منع آن است از کمالی که آن را اقتضاء می‌کند، و مراد از ارض اعمّ از زمین عالم کبیر یا صغیر است و خروج از طاعت عقل و امام، افساد در عالم صغیر است و منجر به افساد در کبیر و به افساد کبیر می‌شود که آن استهزاء امام و قتل او است} [با نظائرشان از منافقین] می‌گویند جز این نیست که ما اصلاح کننده‌ایم [زیرا منکران توحید یا رسالت یا ولایت در فعل خود گمان خیر و صلاح می‌کنند نه شرّ و فساد، زیرا هر ذی شعوری با فعل خود خیر خود و صلاح خود را قصد می‌کند]

آگاه باشید که آنها همان افسادگران هستند و لکن نمی‌فهمند

و وقتی که به آنها گفته شود که ایمان بیاورید همانطور که مردم [با بیعت با محمّد (ص) یا با علی (ع) با همراهی قلب و عزم بر وفاء به آنچه که از شروط و پیمان‌ها از آنان اخذ شده است] ایمان آوردند، [با نظائر خود از منافقین] می‌گویند آیا همانطور که سفیهان ایمان آورده‌اند ایمان بیاوریم؟! {«سفیه» غیر رشید است و او همان محجورٌ علیه است که احتیاج به قیّم دارد، و بر خفیف العقل (سبک سر) اطلاق می‌شود که افعالش بر آنچه که بسزد نمی‌باشد، و بر آنچه که دارد آن‌چنان که شاید (سزد) مبذّر و نه منمیّ (نمو دهنده) نمی‌باشد، و بر کسی که حقّ را نمی‌شناسد و تحت انقیاد حکم حاکم الهی قرار نمی‌گیرد اطلاق می‌شود، و در آیات و اخبار در این معنی بسیار استعمال می‌شود، و چون مؤمنین را بر حالتی دیدند که عقول شیطانی آنها به آن راضی نمی‌شد با انقیاد ظاهری و باطنی آنها بر محمّد (ص) یا علی (ع) و به زعم آنها عدم قدرت آن دو بر محافظت اتباع خود از دشمنانشان، آنها را سفهاء نامیدند} آگاه باشید که آنها خود سفیه هستند و لکن نمی‌دانند

و وقتی که با کسانی که ایمان آورده‌اند ملاقات کنند ‌گویند ایمان آورده‌ایم و وقتی که با شیاطینشان خلوت ‌کنند ‌گویند ما [در دین و اعتقاد] با شما هستیم [و] جز این نیست که ما استهزاء کنندهٔ [آنها] هستیم {شیطان نامیدن انسان یا برای مظهری برای شیطان گردیدن او و مسخّر تحت حکم وی شدن او است یا برای مشاکله و مشابهه است}

[حال آنکه] خداوند آنها را استهزاء (مجازات) می‌کند و آنها را در طغیانشان نگه می‌دارد [یعنی به قوای آنها کمک می‌کند و آنها را تقویت می‌کند و در آنها می‌افزاید، یا برای آنها در عمرشان کش می‌دهد و به آنها مهلت می‌دهد] که سرگردان شوند {طغیان تجاوز شیء از حدّ خود است هر شیئی که باشد و حدّ انسان انقیاد او تحت حکم عقل است که نبّی وقتش آن را بیان کرده پس کسی که از این حدّ تجاوز کند طاغى (طغیان کننده) است}

آنان کسانی هستند که گمراهی را به جای هدایت [به طریق مستقیم انسانی] خریده‌اند و تجارتشان سود نمی‌دهد و هدایت شده نیستند

مَثَل آنان [در قبول نور اسلام و طلب روشن شدن به آن] مانند مَثل کسانی است که آتشی افروخته‌اند و هنگامی که [آتش] آنچه که اطرافش است را روشن کرد خداوند نورشان را بِبَرد و آنها را در تاریکی‌هایی فرو گذارد که نمی‌بینند {و مراد از «ظلمات» شؤن متراکمهٔ نفس است، و انسان هر چه دوری‌اش از نور اسلام زیادتر شود توغّل (فرو رفتن، عمیق شدن) در شؤن مظلمۀ نفس زیادتر می‌شود}

کر و گنگ و کور هستند و [لذا] آنها [از گمراهی به هدایت] باز نمی‌گردند {سمع و بصر برای هر کدام از آن دو، روزنی به سوی خارج هست و از جهت باطن دو روزن به عالم ملائکه و عالم جنّ، و دو روزن به عالم ملائکهٔ ذاتیّه و دو روزن به عالم جنّ عرَضیّه هست و مُهر نهادن بر آن دو عبارت است از سدّ دو روزن به عالم ملائکه، و کری و کوری عبارت از سدّ دو روزنی است که آن دو به سوی عالم ملائکه هستند به حیثی که از مسموعات جهت حقّانی آن را که به عالم ملائکه رهنمون می‌شود نمی‌شنود و از عالم ملائکه و نه از ملک زاجر نمی‌شنود و از دیدنی‌ها جهت حقّانی آنها را نمی‌بیند}

یا مانند رگباری از آسمان است که در آن تاریکی و رعد و برق هست [و در آن حال] از [صدای] صاعقه‌ها انگشتانشان را از ترس مرگ در گوش‌هایشان قرار می‌دهند [یعنی این حال منافقان است که در کوبش کلمات تهدیدآمیز که در آن رحمت هست گوششان را می‌بندند که نشنوند] و (حال آنکه) خداوند به [آن] کافران محیط است

نزدیک است که برق، چشمانشان را در رباید، هرگاه [اطراف را] برای آنان روشن کند در آن گام بر می‌دارند و وقتی که بر آنان تاریک می‌کند می‌ایستند و اگر خداوند می‌خواست البتّه گوششان و چشمانشان را می‌بُرد، همانا خداوند بر هر چیزی بسیار توانا است

ای مردم پروردگارتان را که شما و کسان قبل از شما را آفرید بندگی کنید تا شما تقوا [پیشه] کنید

کسی که زمین را برای شما به عنوان بستر و آسمان را به عنوان بناء (سقف) قرار داد و از آسمان (از جهت بالا) آبی فرو فرستاد و با آن میوه‌هایی را به جهت روزی برای شما بیرون آورد، پس برای خداوند همتایانی [در وجوب یا آلهت و تربیت یا عبادت یا طاعت یا استعانت یا وجود] قرار ندهید و (حال آنکه) شما [ای دارندگان علم و شعور] می‌دانید

و اگر از آنچه که بر بندهٔ خود نازل کردیم در تردید می‌باشید پس اگر [در ادّعای ریب (شکّ)، یا در انکار توحید، یا انکار تنزیل قرآن از آسمان، یا در انکار رسالت، و انکار کتاب مُنزَل (نازل شده) بر او و اینکه محمّد (ص) آن را از تلقاء نفسش (از پیش خودش) گفته یا از بشری مثل خود تعلیم گرفته] راستگو می‌باشید سوره‌ای مثل آن [مثل محمّد (ص) یا مثل آنچه که نازل کردیم] بیاورید و حاضران خود را [برای استعانت یا تصدیق] غیر از [اولیاء] خداوند بخوانید

و اگر هنوز انجام نداده‌اید که هرگز انجام نخواهید داد [و چون صدق قرآن و صدق آورندهٔ آن را دانستید] پس از [آن] آتش مهیّا شده برای کافران بهراسید که آتشگیر (هیزم) آن مردم و سنگ‌ها است

و به کسانی که [به قرآن اقرار کردند و به آن اذعان نموده‌اند یا با ایمان عامّ یا با ایمان خاصّ به خداوند] ایمان آوردند و عمل صالح کردند بشارت بده به اینکه برای آنان بهشت‌هایی هست که از زیر [درختان یا عمارات یا قِطَع (قطعه‌ها)] آنها جویبارها جاری می‌شود هرگاه میوه‌ای از آنها روزیِ آنان می‌شود گویند که این همان است که از قبل [در دنیا] به ما روزی داده شده [بود] و [حالا] مشابه آن را آورده‌اند و در آنجا برای آنها زوج‌هایی پاک [از مادّه و نقائص آن] هست و آنها در آن جاویدانند

البتّه که خداوند حیاء نمی‌کند که به پشه و آنچه که [در کوچکی یا بزرگی] بالاتر از آن است مثال بزند و امّا کسانی که [با ایمان عامّ یا خاصّ] ایمان آورده‌اند [و به رسالت رسول و نزول وحی و تنزیل کتاب اقرار نمودند] البتّه می‌دانند که آن [مَثلی] حقّ [نازل شده] از پروردگارشان است، و امّا کسانی که کفر ورزیده‌اند پس می‌گویند خداوند با [زدن] این مَثلی که بسیاری را با آن گمراه می‌کند چه اراده کرده؟ و (حال آنکه) بسیاری را با آن هدایت می‌کند و با آن جز فاسقان را گمراه نمی‌کند

کسانی که پیمان خداوند [در بیعت عامّه یا خاصّه] را بعد از میثاق (عهد بستن) آن می‌شکنند (نقض می‌کنند) و آنچه که خداوند امر کرده که به آن بپیوندند را قطع می‌کنند {و اصل آنچه که خداوند به وصل آن امر کرده ولایت تکلیفی است که همان ظهور ولایت تکوینی است و سایر اعمال شرعیّهٔ قالبیّه و اعمال قلبیّه و قرابات روحانی و جسمانی از شعب آن هستند، و اصل همه علی (ع) است} و در زمین فساد می‌کنند {افساد در زمین عبارت از افناء (از بین بردن) موالید آن یا افناء کمالات آن یا منع آن از رسیدن به کمالات مترقّبه‌ای که دارد یا تحریف کلمات تکوینی آن یا تدوینی آن از مواضع آنها است} آنان همان زیانکاران هستند [که بضاعتشان که همان لطیفهٔ سیّارهٔ (سیر کننده) انسانی آنها و استعداد آن برای عروج به عالم آن است را هلاک کرده‌اند]

چگونه به خداوند کفر می‌ورزید و (حال آنکه) شما مردگانی بودید {موت عدم حیات است از آنچه که از شأن آن این است که زنده باشد، و حیات با اضافت به هر چیزی معنایی بحسب آن دارد} پس شما را [با حیات حیوانی یا انسانی] زنده کرد سپس شما را [از حیات حیوانی دنیوی یا انسانی دنیوی] می‌میراند، سپس شما را [به حیات اُخروی مَلَکی] زنده می‌کند سپس [به مابعد برزخ و اعراف] به سوی او بازگردانده می‌شوید

او کسی است که جمیع آنچه که در زمین هست {هرگاه زمین و آسمان ذکر شده پس نظر اوّلاً به عالم صغیر است و آنچه که در عالم صغیر شناخته نشود در عالم کبیر شناخته نمی‌شود، برای اینکه آن نسخهٔ موجز از کبیر است، که به مطالعت (مطالعه کردن) آن، مطالعهٔ آنچه که در کبیر است ممکن می‌شود} را برای [ایجاد شما و خلق] شما خلق کرد {هر آنچه که در زمین هست تقدّمی (ارمغانی) برای خلقت انسان است بلکه همهٔ ماسوی الله مقدّمه برای خلق انسان هستند، زیرا آخر الانواع و آخر الفعل اشرف (شریفتر) است برای اینکه او غایت آن و او غایت غایات و نهایت نهایات است، بلکه چون غرض زائد بر ذات حقّ تعالی برای لزوم (لازم شدن) استکمال او منتفی از فعل او می‌باشد و آن محال است، پس انسان را غایت و غرض قرار دادن، دلیل بر آن است که او به ذات حقّ منتهی می‌شود و آنچه که به ذات او منتهی شود پس آن بعد او تعالی از هر شریفی اشرف است} سپس قصد [خلقت] آسمان کرد و آنها را در هفت آسمان استوار نمود [یعنی آنها را تامّه (به تمامی) مصون از عِوَج (کجی) و فطور (شکاف‌ها) خلق کرد] و او به هر چیزی دانا است [یعنی او به کفر شما عالم است و شما را بر آن مؤاخذه می‌کند] {و علم او به اشیاء عین وجود اشیاء است و آن علم حضوری است مانند علم ما به صور حاضر در نفوس ما، زیرا وجود آنها، علم برای ما و معلوم است}

و [به یاد آور یا به یاد آنها آور، تا بدانی که همه برای انسان خلق شدند یا آن را به یاد آنها آور تا بدانند زیرا در قصّهٔ خلقت آدم و سجود ملائکه دلیلی برای آن هست بر اینکه خلقت همه به خاطر او است] آنوقتی را که پروردگارت به ملائکه گفت من [همواره] قرار دهندهٔ [یا خلق کنندهٔ] یک خلیفه (جانشین) [از خودم] در زمین هستم [که به امر من امر می‌کند و به نهی من نهی می‌کند و به عدل من عدل می‌ورزد، به صورت ایراد] گفتند آیا در آن کسی را قرار می‌دهی که در آن فساد کند و خون‌ها بریزد [چنانکه این فعل شیاطین و جنّ می‌باشد و از ما خلیفه قرار ندادی که در زمین عدل کند و فساد را رفع نماید و خون‌ها را حفظ کند و ما را مثل این محکومان مطیع بر او قرار می‌دهی] و (حال آنکه) ما تو را با ستایش کردن تو تسبیح می‌کنیم و تقدیس می‌نماییم {مراد از تسبیح، تطهیر از قبائح و نقائص است نه با شرط کردن عدم اوصاف و اضافات بلکه با بقاء اوصاف و اضافات و کثرات، و مراد از تقدیس تطهیر از نسب (نسبت‌ها) و اضافات و رفع کثرات است، یا مراد از تقدیس معنایی اعمّ از تنزیه از قبایح و نسب و ثبوت کثرات اراده می‌شود} [خداوند در جواب شگفتزدگی آنها] فرمود که من آنچه که شما نمی‌دانید را می‌دانم

و به آدم همهٔ اسم‌ها را تعلیم داد سپس آنها (اسم‌ها) را بر ملائکه عرضه کرد و فرمود اگر [در انکار خلافت آدم (ع) و استحقاق خلافت خود] راستگو می‌باشید از اسم‌های اینان به من خبر دهید [یعنی نمونهٔ هر کدام از این حقایق متکثّر موجود شدهٔ متضاد از وجودتان را به من خبر دهید تا به خلافت در متضادّات و حکومت بین متفاسدات با سنخیّت بین خود و متضادّات استحقاق یابید زیرا خلیفه باید با خلافت شوندگان سنخیّت داشته باشد]

گفتند تو [از نقص و عبث و اینکه از آنچه که انجام دهی سؤال شوی] منزّهی! ما علمی نداریم [یعنی اسمى از اسماء در وجود ما نیست] جز آنچه (اسمی) که تو [آن را] به ما تعلیم داده‌ای (عطاء کرده‌ای) همانا تو دانا و حکیم هستی

[خداوند تعالی بعد ظهور عجز آنها و عدم استحقاق آنها به خلافت] فرمود: ای آدم اسم‌های آنها را به آنها خبر بده [تا فضل تو بر آنها و استحقاق تو به خلافت ظاهر شود]، و چون اسم‌های آنها را به آنها خبر داد [و دیدند که او به وجود جمعی خود جامع همهٔ اسماء است و نمونهٔ هر کدام را در او دیدند، بلکه دیدند که حقیقت همهٔ اشیاء امکانیّه به وجهی همان «آدم» (ع) است، و اینکه به وجهی کل حقایق در او منطوی (گرد آمده) است و همهٔ رقایق را دارد و شناختند که آدم (ع) همان کسی است که استحقاق خلافت در زمین و بر جمیع ملائکه را دارد، خداوند] فرمود: آیا به شما نگفتم که من غیب آسمان‌ها و زمین [و ملکوت آن دو یا غایب از آن دو است، و از جملهٔ آن جامعیّت انسان بر آنچه که آن علامت امکان دارد] را می‌دانم و آنچه [از علوم ظاهریتان] که آشکار می‌کنید و آنچه [از نقائصی که به آنها شعور ندارید] که پنهان می‌کردید را می‌دانم

و [به یاد آور یا یادآوری کن] آنوقتی را که به ملائکه گفتیم بر آدم سجده کنید {سجده غایت خضوع و تذلّل و انقیاد نسبت به مسجود است} و [همه] سجده کردند جز ابلیس که اباء کرد و استکبار ورزید و از کافران بود [یعنی که فطرت او فطرت کفر و اباء و ترک طاعت بود]

و گفتیم ای آدم، تو و (همراه با) جفتت در جنّت [که آن از جنان دنیا است نه از جنان آخرت که آن برای انسان بعد از خلاصی او از بنیان عنصری است] سکونت کن و [شما] هر دو هر جایی [یا زمانی] که خواستید از رزق فراوان آن بخورید و [لیکن] به این درخت نزدیک نشوید (از آن نخورید) که [در نتیجه] از ستمکاران می‌شوید

پس شیطان آن دو را از آن لغزاند پس آن دو را از آن [جنّتی یا مقامی] که در آن بودند اخراج کرد و (به آنها) گفتیم فرود آیید که بعضی از شما برای بعضی دیگر دشمن هستید و در زمین برای شما تا مدّتی جایگاهی و متاعی هست

پس کلماتی [از لطایف وجودی همان توحید و نبوّت و ولایت] از پروردگارش به آدم القاء کرد و [خداوند] بر او توبه (التفات) کرد که او بسیار توبه (التفات) کننده و مهربان است

گفتیم همگی از آن فرود آیید پس اگر هدایتی (هادیی) از من به سوی شما آمد پس [آن] کسی که از هدای من پیروی کند پس خوفی بر آنها نیست و آنها اندوهگین نمی‌شوند

و کسانی که کفر ورزیدند و آیات ما را تکذیب کردند آنان اصحاب آتش هستند، آنها در آن ماندگارند

ای فرزندان اسرائیل {اسرائیل لقب یعقوب (ع) به معنی عبد الله است} نعمت مرا که [با خلق پدرتان آدم (ع) و تفضیل (فضل بخشیدن به) او بر سایر موجودات، و تسخیر او بر هر چه در زمین هست، و سجود ملائکه بر او، و هبوط او به زمین برای کثرت نسل او و خدم او] {زیرا آن نعمت بر آدم و ذریّهٔ او است، و با بعث (فرستادن) او رسولان را در میان شما و اخذ کردن آنها عهد مرا بر شما با بیعت کردن با بیعت عامّهٔ نبویّه با شما و با ابقاء شرایع رسولان با خلفای آنان و اخذ کردن ایشان عهد خاصّ مرا بر شما با بیعت خاصّهٔ ولویّه و خصوصاً بعثت خاتم انبیاء (ص) و خلیفهٔ او خاتم خلفاء} به شما إنعام (عطاء) کردم به یاد آورید و به عهد من [که نبیّ شما یا خلیفهٔ او بر شما در بیعت عامّه و قبول دعوت ظاهره یا بیعت خاصّه و قبول دعوت باطنه آن را اخذ کرد] وفا کنید تا به عهد شما [که وفای به آن بر من است از ادخال شما در جنّت بازاء قبول دعوت در بیعت و فتح برکات آسمانی و زمینی بازاء اتّباع شما از شروط عهد و خودداری کردن شما از مخالفت با آن و اقامهٔ شما بر اوامر عهد که همان اوامر شرع هستند] وفا کنم و از من و تنها از من بهراسید {«رهبت» ترس ناشی از درک عظمت است، و اخلاص، جز به حصر طاعت و رغبت و خوف و رهبت در او تمام نمی‌شود} {این آیه تعریض به امّت محمّد (ص) و به عهدى است که محمّد (ص) آن را با بیعت عامّه به قبول احکام نبوّت اخذ کرد و به عهدى است که محمّد (ص) آن را در غدیر خم برای علی (ع) به خلافت با بیعت عامّه بر دست علی (ع) اخذ کرد}

و به آنچه که نازل کردم [بر محمّد (ص) از کتاب و شریعت ناسخ هر کتاب و شریعتی، و ایمان به آنها مستلزم ایمان به نبوّت محمّد (ص) و ولایت علی (ع) است یا مراد از آنچه که نازل کرد ابتداءً نبوّت محمّد (ص) و ولایت علی (ع) است] ایمان آورید که تصدیق کننده است بر آنچه که با شما است {و مراد از آنچه که با آنان است تورات و انجیل و احکام فرعیّهٔ شرعیّه و عقاید اصلیّهٔ دینی و منجمله، نبوّت محمّد (ص) و خلافت وصیّ او است و مقصود اوّلاً و بالذّات نبوّت محمّد (ص) و خلافت علی (ع) است زیرا این دو در کتب آنان و در صدورشان دو ثابت بودند به حیثی که آن دو از خاطرشان منفک نمی‌شد} و اوّل کافر به او نباشید و آیات مرا به بهایی اندک مفروشید [یعنی استبدال (طلب تبدیل کردن) نکنید] {و مراد از ثمن قلیل (بهای اندک) اعراض دنیوی است، برای اینکه آن و اگرچه در أنفس خود زیاد باشد در جنب آخرت قلیل است} و از من و تنها از من بهراسید

و حقّ را [که همان ایمان و عقاید دینی و فروع شرعیّهٔ مأخوذه از طریق ظاهر با تعلّم و تعلیم یا از طریق باطن با الهام و وجدان است یا حقّى که آن ولایت علی (ع) است یا حقّى که آن اعمّ از ولایت و عقاید دینیّه و فروع شرعیّه است را] با باطل [که آن کفر و ضدّ عقاید دینی و ضدّ فروع شرعی است یا باطلى که آن ولایت غیر علی (ع) است یا باطلى که آن اعمّ است، یا مخلوط نکنید اعمال الهیّه را با اغراض نفسانیّه، یا حقّ را که آن نبوّت محمّد (ص) و ولایت علی (ع) است که او در کتب شما ثابت است با تحریفات باطل خود ملبّس (پوشیده، مشتبه) نکنید، یا حقّ که همان اوصاف محمّد (ص) و علی (ع) است را با باطل که در کتبتان آن را حدیث کرده‌اید] ملبّس (مخلوط) نکنید و حقّ را کتمان [ن]کنید و (حال آنکه) شما [آن را] می‌دانید [یعنی و در حالی که شما علمائید یا و در حالی که شما حقّ را و لبس آن را و اخفای آن را می‌دانید]

و نماز را برپا دارید و زکات بدهید و با رکوع کنندگان رکوع کنید

آیا مردم را به نیکی امر می‌کنید و خودتان را فراموش می‌کنید و (حال آنکه) شما کتاب [آسمانی از تورات و انجیل و غیر آن دو از صحف غیر آنها] را می‌خوانید پس آیا [به قبح آن و عقوبت قبیح بعد از آن] تعقّل نمی‌کنید؟

و با صبر کردن [یعنی حبس نفس از هیجان هنگام غضب، و از سبکسری هنگام شهوت، و از جزع هنگام ورود ناپسندها] و نماز [که در حقیقت ولایت او از ولیّ امر است و برای غیر او قبول ولایت ولیّ امر است] یاری جویید و آن البتّه بزرگ (گران) است [و میسور نمی‌شود] مگر بر خاشعان

که امید دارند که ایشان پروردگارشان را [در حیات دنیا] ملاقات کنند و همانا ایشان [بعد لقاء (دیدار) او در حیات دنیا یا بعد بعثشان و دیدن حساب خود در آخرت] به سوی او رجعت کننده‌اند

ای بنو اسرائیل [حقیقی] به یاد آورید نعمت مرا که [با بعثت انبیاء در بین شما و دلالت آنها برای شما به بعثت محمّد (ص) و خلافت وصّی او] بر شما إنعام کردم و همانا من شما را بر عالمیان [موجود با اسلاف آنها] برتری دادم [نه اهل کلّ عالم]

و بهراسید از آنروزی که [یعنی روز مرگ که آن وقت] کسی به جای کسی به چیزی جزاء داده نمی‌شود و [در رفع مرگ یا تأخیر آن] از او شفاعتی قبول نمی‌شود و عوضی (فدیه‌ای) [به عنوان بدل از تحمّل موت] از او گرفته نمی‌شود و آنان یاری نمی‌شوند

و [به یاد آورید] آنوقتی را که [اسلاف] شما را از آل فرعون نجات دادیم که با بد عذابی شما را رنج می‌دادند، [ذکور از] فرزندانتان را [به طلب قتل کسی که کاهنان و منجّمان خبر داده بودند که خراب ملک فرعون به دست او است] ذبح می‌کردند و زنان (دختران) شما را [برای استرقاق (به رقّیت و بردگی گرفتن)، یا حیاى زنانتان را یعنی فرج‌های آنان را مانند کنیزان برای تجسّس عیب یا برای تجسّس حمل تفتیش می‌نمودند] زنده (باقی) می‌گذاشتند و در آن بلای بزرگی از پروردگارتان بود

و آنوقتی را که دریا را برای شما شکافتیم و [از لشکریان فرعون و از غرق شدن] نجاتتان دادیم و آل فرعون (فرعون و قومش) را غرق کردیم و شما [آنها را] نظاره می‌کردید

و آنوقتی را که به موسی چهل شب وعده کردیم و سپس شما ستمکاران بعد از [رفتن] او [به میقات] گوساله‌ای را اتّخاذ کردید

سپس از شما درگذشتیم با ترقّب به اینکه بعد از آن شما شکر کنید

و [یاد کنید] آنوقتی را که به موسی کتاب و فرقان [یعنی آنچه که با آن بین حقّ و باطل و محقّ و مبطل فرق داده می‌شود] دادیم راقب به اینکه شما [به مقامات انبیاء و رُسُل و مراتب وجود و مراحل سلوک و عالی‌ترین عوالم] هدایت شوید

و آنوقتی را که موسی به قومش گفت ای قوم من! همانا شما با اتّخاذ گوساله [به عنوان خدا] به خودتان ظلم کردید پس [از ظلمتان و ضلالتتان با آنچه که شما را برئ (پاک) می‌کند] توبه (بازگشت) کنید به سوی آفریدگارتان و انفستان [که شما را مقتضی انصراف از بارئ (آفریننده) به سوی مبروء (آفریده شده) کرد] را بکشید [که آن غایت حماقت است؛ پس مراد از أنفس، أنفسى است که در مقابل عقول هستند، یا بکشید و فناء کنید انانیّات خود را که شما را با آراء کاسده مقتضی استقلال نمود یا خودتان را با قتل بعض شما بعضی را] که آن (قتل) نزد آفریدگارتان برای شما بهتر است پس بر شما توبه (التفات) کرد و او بسیار توبه (التفات) کننده و مهربان است

و [به یاد آورید] آنوقتی را که گفتید ای موسی هرگز به تو ایمان نخواهیم آورد (اذعان نخواهیم کرد) تا آنکه خداوند را آشکارا ببینیم، پس [به سبب جرأت شما بر پیامبرتان و بر پروردگارتان و سوء ادب شما] صاعقه شما را در گرفت و شما [در آن حال صاعقه را] نظاره می‌کردید [که به شما نازل می‌شد و مُردید]

سپس بعد از مرگتان شما را برمی‌انگیزانیم مترقّب به اینکه شکر کنید

و [حین سرگردان بودن شما در صحرا] ابر را بر شما سایه‌بان کردیم و مَنّ (ترنجبین) و سَلْوا (عسل) بر شما نازل کردیم، از آنچه روزی پاک که به شما دادیم بخورید، و [با کفران نعمتِ جایگزین ادنی با آنچه که آن بهتر است یا با اعتراض کردن بر موسی (ع) و عدم مراعات ارج نهادن او و بزرگ داشتن او] به ما ستم نکردند و لکن به خودشان ستم می‌کردند

و [به یاد آورید] آنوقتی را که [از بیابان خارج می‌شدید به شما] گفتیم در این قریه (بیت المقدس یا اریحا از بلاد شام) داخل شوید و هر چه می‌خواهید با آسایش (بدون رنج) از آنجا بخورید و از باب [قریه یا باب قبّه‌ای که در بیت المقدس به آن نماز می‌گزاردند] سجده‌کنان [بر خداوند یا خاضعِ متواضع برای شکر کردن برای خروجتان از بیابان] داخل شوید و بگوئید [آمرزش را بر ذنوب ما] فرو بریز تا خطاهای شما را بر شما [که خطاء کنندهٔ بدون قصد می‌باشد] بیامرزیم و بزودی به نیکوکاران [از شما] فزونی خواهیم داد

پس کسانی [از آنها] که ظلم کردند سخن را به غیر آنچه که به آنها گفته شده بود تبدیل کردند پس به [سزای] آن فسقی که می‌کردند [یعنی از امر خداوند و از طاعت او خارج می‌شدند] از آسمان رِجزی (مشمئز کننده‌ای) را بر کسانی که ظلم کرده بودند نازل کردیم

و [به یاد آورید] آنوقتی را که [آنها در بیابان تشنه شدند و به موسی التجاء نمودند و] موسی برای قومش آب خواست پس گفتیم که با عصایت به سنگ [مخصوصی] بزن آنگاه از آن دوازده چشمه جاری شد، همهٔ مردم [از اسباط دوازده‌گانه از اولاد یعقوب] آبشخورشان را دانستند، [و به آنها گفته شد] از رزق خداوند بخورید و بیاشامید و در زمین افساد نکنید [و حال آنکه] فساد کننده‌اید

و [به یاد آورید] آنوقتی را که گفتید [یعنی اسلافتان گفتند] ای موسی! هرگز بر طعامی واحد [یعنی منّ و سلوا] شکیبایی نخواهیم ورزید و از پروردگارت برای ما بخواه تا از آنچه که زمین می‌رویاند از بقولات (تره بار) آن و خیارش و گندم [یا سیر] آن و عدسش و پیاز آن بیرون آورد، [خدای تعالی یا موسی (ع)] گفت: آیا به [جای] آنچه که آن بهتر است طلب تبدیل آنچه که آن پست‌تر است را می‌کنید؟! [از این تیه] فرود آیید به شهر [مصر یا به شهری از شهرها] پس همانا آنچه که خواسته‌اید [از بقول (سبزی‌ها، روئیدنی‌ها) و خیار و سیر و غیر آن در آنجا] برای شما هست و ذلّت (هوان، خواری) و مسکنت (بیچارگی) بر آنها زده شد [و این عذاب آنان در حیات دنیا است و این است که یهود از حرص و طمع منفک نمی‌شوند]، و به غضبی از خداوند گرفتار گشتند، آن برای این بود که آنها به آیات خداوند [یعنی آیات صغری و آیات کبری که انبیاء (ع) و اولیاء (ع) هستند] کفر می‌ورزیدند و پیامبران (مخبرین از خداوند را چه انبیاء باشند یا جانشینان آنها یا پیامبران مخصوصی که آنها غیر از اوصیاء هستند) را به ناحقّ می‌کشتند، [و] آن [کفر به آیات و قتل] به (سبب) آنچه بود که [به خداوند و خلفای او] عصیان ورزیدند و [بر خلفاء یا از امر خداوند] تعدّی (تجاوز) می‌کردند

همانا کسانی که [با ایمان عامّ حاصل از بیعت عامّه، و مراد از این ایمان همان معنی اسلام است] ایمان آورده‌اند و کسانی که یهودی شدند و نصارا و صابئین (عبادت کنندگان کواکب) {به آن نامیده شده‌اند برای اینکه آنها صَب (دلباخته) شدند یعنی متمایل شدند به دین خدا یا از دین خدا، یا برای اینکه آنها از دین خدا صِبأ (اشتیاق به کودکی کردن) کردند یا به دین خدا صَبأ (از دینی به دین دیگر گرویدن) کردند یعنی خارج شدند} کسی [از آنان] که به خداوند و روز آخر ایمان بیاورد و به صالح [یعنی به اعمال مأخوذه بر او در بیعتش] عمل کند پس پاداش خود (اجر شایسته برای آنان) را نزد پروردگارشان دارند {و مقصود آن است که اسلام و یهودیّت و نصرانیّت و صابئیّت وقتی که هر کدام از آنها به ولایت و قبول دعوت باطنه و دخول ایمان در قلب منتهی شوند در ثبوت اجر عظیم متساویند} و خوفی بر آنها نیست و آنان محزون نمی‌شوند

و [به یاد آورید] آنوقتی را که [بر دستان پیامبرانتان یا خلفای آنها] از شما پیمان (بیعت) گرفتیم و طور (کوه) را بر فراز شما بالا بردیم که آنچه [از احکام قالبی یا قلبی] که به شما دادیم را با قوّت [از قلوبتان و ابدانتان] بگیرید و آنچه که در آن [میثاق از شروط یا از احکام قالبی یا قلبی، یا از ثواب موافق و عقاب مخالف] هست را به یاد آورید [آنچه را که به شما امر کردیم] با ترقّب به اینکه [از مخالفت کردن] پرهیز کنید

سپس بعد از آن [از ذکر یا از اخذ یا از میثاق یا از وفاء به شروط میثاق] روی گرداندید و اگر فضل (رسالت) خداوند و رحمت (ولایت) او بر شما نمی‌بود حتماً از زیانکاران (ضایع کنندگان بضاعتتان) می‌شدید

و هرآینه کسانی از شما که در شنبه تعدّی کردند را دانسته‌اید، پس [با امر تکوینی] به آنها گفتیم بوزینگانی رانده شده (دور از هر خیری یا زبون) شوید

و آن (مسخ یا عقوبتی که آنها را به آن خوار کردیم) را به عنوان درس عبرت برای حاضران آنها و آیندگان آنها و موعظه‌ای برای پرهیزگاران قرار دادیم [زیرا غیر آنان متنبّه نمی‌شوند و وعظ نمی‌پذیرند و نفع نمی‌برند]

و [به یاد آورید] آنوقتی را که موسی [برای احیاء مقتول و اِخبار او به قاتلش] به قومش گفت همانا خداوند به شما امر می‌کند که ماده گاوی را بکشید [و با قسمتی از آن به مقتول بزنید]، گفتند [ای موسی] آیا ما را به سُخره (تَمَسخُر) می‌گیری، [موسی (ع)] گفت: به خداوند پناه می‌برم اگر از جاهلان باشم

گفتند: از پروردگارت برای ما بخواه تا برای ما آشکار کند که آن [ماده گاو] چگونه است (چه وصفی دارد)، [موسی (ع)] گفت همانا او می‌فرماید که همانا آن گاوی نه پیر است و نه جوان، میانسالی بین آن دو است، پس آنچه که [به آن] امر می‌شوید را انجام دهید [و زیاد از آن سؤال نکنید تا آنکه بر شما سخت شود]

گفتند: از پروردگارت برای ما بخواه تا برای ما واضح کند که رنگ آن چگونه است، [موسی (ع)] گفت: همانا او می‌فرماید که همانا آن ماده گاوی زرد است که رنگ آن فاقع (زرد پُررنگ) است که بینندگان را شاد می‌نماید

گفتند از پروردگارت برای ما بخواه تا [زیاده بر آنچه که وصف کردی] برای ما واضح نماید که آن چگونه است زیرا که [آن] گاو بر ما مشتبه شده و هرآینه اگر خداوند بخواهد [البتّه به بیان تو] راه یابنده خواهیم بود

[موسی (ع)] گفت همانا او می‌فرماید که همانا آن ماده گاوی است که نه رام است که زمین را شخم زند و نه کشتزار را آبیاری کند، سالم [از عیوب] است، هیچ لکه‌ای (رنگ غیر زردی) در آن نیست، گفتند اکنون [از اوصاف گاو] حقّ را آوردی [و همانا آن را شناختیم که آن گاوِ فلانی است]، پس آن [گاو] را ذبح کردند و (حال آنکه) نزدیک بود که [برای گران شدن قیمت آن] انجام ندهند

و [به یاد آورید] آنوقتی را که نفسی را کشتید و در آن [با هم] کشمکش کردید و خداوند خارج کنندهٔ آنچه که پنهان می‌داشتید است

پس گفتیم با قسمتی از آن [گاو] او (مقتول) را بزنید [پس به او زدند و او زنده شد و خداوند فرمود] که این‌چنین خداوند مردگان را زنده می‌کند و آیاتش را [مثل نشان دادن این آیت عجیب از احیاء میّت با التقاء (برخورد دادن) مرده‌ای دیگر سایر آیات نفسانیّهٔ عجیب و خارجی غریب را] به شما نشان می‌دهد به این ترقّب که شما تعقّل کنید [یعنی جایز بودن معاد و رجعت را درک کنید، یا صحّت نبوّت موسی (ع) و صحّت قول او در تفضیل (برتر بودن) محمّد (ص) و علی (ع) و خاندان آن دو (ع) را درک کنید یا تا شاید شما عاقل خارج شوندگان از مقام جهل به مقام عقل گردید]

سپس بعد از آن [یعنی آنچه را که آن را به عنوان سبب برای رقّت قلوب شما قرار دادیم، سببی برای قساوت آن گشت] قلب‌های شما سخت شد [که با رحمت و خیر نرم نمی‌شود] پس همانند سنگ [گشتند] بلکه از لحاظ قساوت شدیدتر و (حال آنکه) البتّه از سنگ‌ها از میان آنها جویبارها می‌جوشند و اینکه [بعضی] از آنها [مثل چشمه‌های کم آب] چون شکافته می‌شوند آنگاه آب از آنها خارج می‌شود و اینکه بعضی از آنها از خشیت خداوند پائین می‌افتند (نهر می‌شوند)، و خداوند از آنچه که عمل می‌کنید غافل نیست [و فرمود:]

آیا پس [بعد آنچه از احوال اسلاف آنها که در شؤن موافق با آنها بودند را که شنیدید هنوز] طمع دارید که [این موجودین مشابه به آنان] به شما ایمان بیاورند و البتّه گروهی از [اسلاف] آنها کلام خداوند را می‌شنیدند سپس بعد از آنکه به آن تعقّل (فکر) می‌کردند آن را تحریف می‌کردند و (حال آنکه) آنها می‌دانستند [که آنها آن را تحریف می‌کنند یا آنها علماء هستند و از شأن عالم و خصوصاً وقتی که امری را عقل کند این است که آن را تحریف نکند پس برای آنان عذابی شدیدتر از دیگران است حیثی که با مقتضای علمشان و عقلشان مخالفت کرده‌اند]

و وقتی که با کسانی که ایمان آورده‌اند ملاقات کنند [به جهت اظهار موافقت بر مؤمنین] می‌گویند ایمان آورده‌ایم و وقتی که بعض آنان با بعضی خلوت کنند [یعنی بعض آنها به دیگران] می‌گویند: آیا از آنچه که خداوند [از صفات محمّد (ص) و شریعت او و موطن او و مهاجرت او] بر شما گشوده است با آنها سخن می‌گویید تا با آن نزد پروردگارتان [بگویند که شما حقّیّت دین ما و پیامبر ما را می‌دانستید و ایمان نیاوردید و با ما دشمنی ورزیدید و] بر زیان شما حجّت آورند آیا پس تعقّل نمی‌کنید [که دربارهٔ آنچه که خبر می‌دهید، حجّت علیکم (بر زیان شما) است]

آیا [اینان که به برادرانشان گفتند: آیا به آنها خبر می‌دهید] نمی‌دانند که خداوند آنچه که پنهان می‌دارند و آنچه که علنی (ظاهر) می‌کنند را می‌داند

و از [جملهٔ] آنها امّی‌هایی هستند [که حقّ را از باطل نمی‌دانند و در مقام کودکی و تابعیّت بر مادر هستند که چیزی از انسانیّت که تمیز بین حقّ و باطل و اختیار حقّ و طرد باطل را اقتضاء می‌کند نیفزوده‌اند] که کتاب (احکام نبوّت) را جز [برای وصول به] تمنّاهایشان نمی‌دانند، و اینکه آنها فقط گمان می‌کنند [و اصلاً علم ندارند] {مانند اینکه گفته است: آیا طمع دارید که آنان به شما ایمان بیاورند؟ و (حال آنکه) از آنها علمائى هستند که کلام خدا را می‌شنوند سپس آن را تحریف می‌کنند، و از آنها اُمّیون (امّی‌هایی) هستند که حقّ را از باطل نمی‌دانند و ابتداء از کتاب و شریعت را درک نمی‌کنند مگر أمانیّ (آمالی، تمنّاهایی) که علماى آنها کتاب را بعد تعقّل مقصود الیها تحریف نموده‌اند، یعنی اینکه فریقی (گروهی) از آنها مقصود را از کتاب می‌شناسند لکن آنها آن را به آنچه که انفسشان آن را اقتضاء می‌کند تحریف می‌کنند و فریقی از آنها از کتاب جز آنچه که موافق با اهویهٔ آنها است را نمی‌شناسند}

پس وای [بدا] بر کسانی که کتاب را با دستان خود می‌نویسند سپس [با افتراء بستن] می‌گویند: این از نزد خداوند است تا آن را به بهایی اندک [از اعراض دنیوی و اعتباری و اغراض نفسانی از تبسّط و جاه و تحبّب (دوستی جستن) و غیر آن] بفروشند پس وای بر آنها از آنچه که دستانشان نوشته و وای بر آنها از آنچه که کسب می‌کنند [زیرا آن حرامتر از هر حرامی است، برای اینکه آنان با آلات دین به اغراض نفسانی توسّل جسته‌اند و آلت دین را به عنوان شرک برای دنیا قرار داده‌اند]

و گفتند جز روزهای معدودی هرگز آتش ما را در نخواهد یافت، بگو: آیا از نزد خداوند عهدی گرفته‌اید؟! پس خداوند هرگز از عهدش تخلّف نخواهد کرد، یا آنچه که نمی‌دانید را نسبت به خداوند می‌گوئید

بلی [آن] کس که بدی کسب کند و خطاهایش او را احاطه کند پس آنان اهل آتش [مصاحب و مجانس بر آن] هستند، [و] آنها در آن ماندگارند

و کسانی که ایمان آورده‌اند و عمل صالح کرده‌اند آنان اصحاب جنّت هستند، [و] آنها در آن ماندگارند

و [به یاد آور یا یادآوری کن] آنوقتی را که از بنی اسرائیل [بر دستان پیامبرانشان در ضمن بیعت عامّه یا خاصّه] پیمان گرفتیم که جز خدای را نپرستید و به والدین احسان کنید و [همچنین] به نزدیکان و یتیمان و مساکین و با مردم به نیکی [سخن] بگویید و نماز را بپا دارید و زکات بدهید سپس شما اِعراض کنندگان روی گردانیدید مگر اندکی از شما

و [به یاد آورید] آنوقتی را که از [اسلاف] شما [بر دستان پیامبرانتان و خلفاء انبیاء‌تان] پیمان گرفتیم که خون خود را نریزید و [اشخاصی از] خودتان را از دیارتان اخراج نکنید [یعنی مرتکب فعلی نشوید که به قتل انفس شما و اخراج او از دیارش بیانجامد] سپس [به میثاق] اقرار کردید و خودتان [هم] گواهی می‌دهید

سپس شما [یا] همینان (احمقان) هستید که خودتان را می‌کشید و گروهی از خودتان را [با غضب کردن بر آنها] از دیارشان اخراج می‌کنید [و] به زیان آنان به گناه و دشمنی از هم پشتیبانی می‌کنید [و با هم تعاون می‌کنید بر قتل مقتولین و اخراج اخراج شدگان و حال آنکه شما مأمور به تظاهر (پشتیبانی، به هم کمک کردن) بر اساس نیکی و تقوا هستید و از تظاهر بر اساس گناه و دشمنی نهی شده‌اید] و اگر [این مقتولان یا اخراج شدگان] به عنوان اسیر شده نزد شما بیآیند آنها را با فدیه گرفتن آزاد می‌کنید [یعنی قتل کردن شما و اخراج کردن آنها بوسیلهٔ شما از غیرت دینی و امر الهی نیست، بلکه از اهویهٔ نفسانی و اغراض فاسده است] و (حال آنکه) اخراج آنان بر شما حرام است آیا پس به بخشی از کتاب ایمان می‌آورید (اذعان می‌کنید) و به بخشی [از آن] کفر می‌ورزید [یعنی که شما به کتاب بی توجّهید و از هواهای خود تبعیّت می‌کنید] پس جزای کسانی از شما [ای معاشر (جماعت) یهود یا ای امّت محمّد (ص)] که آن را انجام می‌دهد جز خواری در حیات دنیا و [در] روز قیامت نیست که به سوی شدیدترین عذاب ردّ می‌شوند و خداوند به آنچه که عمل می‌کنید غافل نیست

آنان کسانی هستند که زندگانی دنیا را به [جای] آخرت خریده‌اند و عذاب از آنها خفیف (تخفیف داده) نمی‌شود [برای اینکه برای آنان مقام و موطنی در دار راحت باقی نمانده تا در آن استراحت کنند] و آنها یاری نمی‌شوند

و همانا هرآینه کتاب را به موسی دادیم [پس شگفتی در داده شدن کتاب به محمّد (ص) نیست] {و مراد از کتاب، نبوّت یا رسالت است و تورات صورت آن است} و بعد از او رسولان را پشت سر هم (هر رسول را به دنبال رسول قبل) فرستادیم و به عیسی پسر مریم بیّنه‌هایی دادیم و با روح القدس مؤیّدش کردیم {روح بر روح حیوانیّه که از قلب منبعث می‌شود و بر روح نفسانیّه که از دماغ به اعصاب منبعث می‌شود، و بر قوّهٔ محرّکهٔ حیوانیّه، و بر قوّهٔ شهویّه، و بر قوّهٔ غضبیّه، و بر لطیفهٔ ایمانی اطلاق می‌شود، و بر روح مجرّد از مادّه و از تعلّق به آن و از تقدّر و همان است که روح القدس نامیده می‌شود} آیا پس هر بار رسولی نزد شما می‌آید به آنچه که انفستان [از انجام دادن طاعات و ترک شهوات] نمی‌پسندد [از انقیاد رسول و اتّباع او مثل آنچه که سابقاً کردید] استکبار می‌ورزید و عدّه‌ای را تکذیب می‌کنید و عدّه‌ای را می‌کشید

و گفتند: قلب‌های ما [از آنچه که ما را به آن دعوت می‌کنید] غلاف‌دار (در زیر پرده) است [که گفتار تو و نصیحتت به آن نمی‌رسد] بلکه خداوند آنها را به (سبب) کفرشان [به محمّد (ص)] لعن (دور) کرده [و لذا تأثیر نمی‌پذیرند و آنچه که محمّد (ص) را تصدیق می‌کند را درک نمی‌کنند] و [آنان] که ایمان می‌آورند چه کم هستند

و چون کتاب (قرآن) را از نزد خداوند به نزد آنان (یهود) آورد که تصدیق کنندهٔ آنچه است که [از تورات] با آنها است [که در آن نَعْت (خصلت) محمّد (ص) و علی (ع) و خاندان آن دو و مبعث او و مهاجرت او هست] و [این یهود] قبلاً [هم] بر کسانی که [به محمّد (ص) یا به نبوّت انبیاء یا به نبوّت موسی (ع) و دین او] کفر ورزیده بودند [به محمّد (ص) و علی (ع) و آل آن دو] استفتاح (طلب گشایش) می‌کردند [و با استفتاح (طلب فتح) و استنصار (یاری طلبی) آنها بر دشمنان کافرشان ظفر می‌یافتند، و قصص (داستان‌های) استفتاح آنها در مطوّلات و غیره مسطور است] و چون آنچه [از قرآن یا محمّد (ص) یا علی (ع) و نعوت (خصائل) آن دو] که می‌شناختند را به نزد آنان آورد به آن کفر ورزیدند پس لعنت (دوری) خداوند بر کافران است

چه بد خودشان را به آن فروختند (بد چیزی است آنچه که خودشان را به آن فروختند) [و مقصود این است که آنها انانیّت را که آن بالاصاله حقّ شیطان است به جای لطیفهٔ الهی خریدند] که با بغی (حسد) از اینکه خداوند [بعضی] از فضلش [را] بر کسی از بندگانش [یعنی محمّد (ص)] که می‌خواهد نازل می‌کند به آنچه (یا آن) که خداوند نازل کرده کفر ورزیدند و با خشم بر خشم بازگشتند و برای کافران عذابی خوار کننده هست

و وقتی که به آنان گفته شود که به آنچه [از قرآن یا به انبیاء از کتب آسمانی و وحی الهی] که خداوند [بر محمّد (ص)] نازل کرده ایمان بیاورید می‌گویند: به آنچه [از تورات] که بر ما نازل شده ایمان می‌آوریم و به آنچه که ورای آن است کفر می‌ورزند [و حال آنکه اگر به تورات ایمان می‌داشتند، به قرآن و نه به سایر کتب کفر نمی‌ورزیدند برای اینکه در تورات اثبات حقّیت قرآن و سایر کتب آسمانی هست] و (حال آنکه) آن (قرآن) حقّ است [و] تصدیق کننده است بر آنچه [از تورات] که با آنها است، [از جهت ردّ بر ادّعای باطل آنها از ایمان داشتن به تورات که اگر به تورات مؤمن می‌باشید پس وجوب تعظیم انبیاء و حرمت قتل آنها در آن هست] بگو: پس چرا پیامبران خداوند را می‌کشید؟! اگر از قبل [به تورات] مؤمن بودید [و حال آنکه مخالفت با آن دلالت بر عدم ایمان به آن می‌کند]

و [بگو:] هرآینه موسی بیّناتی (معجزاتی دالّ بر صدق او و حقّ بودن نبوّتش) را به نزد شما آورد [و به او ایمان نیاوردید] سپس شما ظالمان (وضع کنندگان باطل در موضع حقّ) بعد از او گوساله را [به عنوان خدا] اتّخاذ کردید

و [به یاد آورید] آنوقتی را که از شما پیمان گرفتیم و طور را فوق [سر] شما بالا بردیم [در حالی که بر زبان موسی (ع) می‌گفتیم] آنچه را که به شما داده‌ایم به قوّت بگیرید و بشنوید، گفتند: شنیدیم و [بلکه] عصیان [را اراده] کردیم و به (سبب) کفرشان [وَبال عبادت یا حبّ] گوساله را در قلب‌هایشان نوشیدند (داخل کردند)، بگو ایمانتان شما را چه بد به آن (قتل پیامبران یا خدا گرفتن گوساله یا کفرتان به من) امر می‌کند اگر [به موسی و تورات] مؤمن می‌باشید

[و چون زعم یهود این بود که دینشان حقّ است و ماسوای دین آنها باطل است و اینکه آنان اولیاء الله هستند نه غیر آنها و اینکه دار آخرت خالص برای آنان است خداوند فرمود: ای محمّد به آنان] بگو: اگر نزد خداوند سرای آخرت خالص برای شما می‌باشد، نه برای [دیگر] مردمان، پس اگر [در دعوی خود] راستگو می‌باشید آرزوی مرگ کنید [زیرا کسی که ولیّ خدا باشد ملاقات او را طلب می‌کند و کسی که متیقّن به آخرت و نعیم آن می‌باشد وصول به آن را تعجیل می‌دارد]

و (حال آنکه) به (سبب) آنچه که دستانشان [از رشوه بر احکام و حکم بر غیر مستحّق با رشوه دهی و شفاعات و تحریم محلّلات و تحلیل محرّمات از اموال و فروج و خون‌ها، و تحریف کتاب و کفر به آنچه که آن را می‌شناسند] پیش آورده هرگز ابداً آن را تمنّا نخواهند کرد و خداوند به ستمکاران دانا است

و مسلّماً آنها را حریص‌ترین مردم به زندگی [حقیر دانی] می‌یابی [تا آنکه بشناسی، و این دلیل بر این است که آنها مُقبل (روی آورنده) به دنیا و مُدبر (پشت کننده، روگردان) از آخرت و نعیم آن هستند و آن را نمی‌خواهند پس چگونه آن را تمنّا کنند] و از کسانی که شرک ورزیدند هر کدام از آنها دوست دارد که هزار سالی عمر کند و (حال آنکه) اگر [هم] عمر بکند آن (عمر دراز) دور کنندهٔ او از عذاب نیست و خداوند به آنچه که عمل می‌کنند بینا است

[ای محمّد به آنان] بگو کسی که با جبرئیل دشمن باشد پس [البتّه با خداوند دشمنی می‌کند] همانا او (جبرئیل) آن [یعنی قرآن] را در حالی که تصدیق کننده است بر آنچه [از کتب خداوند و منجمله تورات] که بین دستانش است و هدایت کننده و بشارت دهنده برای مؤمنان است را با اجازهٔ خداوند بر قلب تو نازل نمود [و کسی که با رسول دشمنی کند، پس همانا با مرسل (فرستنده) دشمنی ورزیده]

کسی که با خداوند و ملائکهٔ او و فرستادگان او و جبرئیل و میکائیل دشمن باشد [پس باید حذر کند] زیرا خداوند با کافران دشمن است

و همانا آیات [معجزات یا احکام بحسب قالب و قلب یا آیاتى از قرآن یا آیاتى از آیات انفسی یا آیات آفاقی ظاهره در نفس تو] را بطور واضح [دلالت کننده بر صدق تو و رسالت تو و امامت علی (ع) وصّی تو] به تو نازل کردیم و جز فاسقان به آن کفر نمی‌ورزند

[و] آیا [چنین نیست که این یهود باز نمی‌ایستند که رسالت محمّد (ص) و خلافت علی (ع) را بعد آیات واضح دالّ بر رسالت و امامت انکار می‌کنند و] هرگاه با بستن عهدی [با رسول به حکمیت یکی از آنها مثل عبد الله بن سلام مثلاً، یا این نصّاب هر آنچه که به مبایعت با محمّد (ص) مثل بیعت رضوان به تسلیم در جمیع اوامر او و ترک ردّ بر او و ترک مخالفت با او و مثل بیعت با محمّد (ص) در غدیر خمّ به خلافت علی (ع) و با علی به خلافت او، و هرگاه بدون بیعت عهد بستند که با محمّد (ص) مخالفت نکنند و اینکه تسلیم علی (ع) شوند] عهد کردند گروهی از آنها آن را دور افکندند؟ بلکه [در واقع] بیشتر آنها ایمان نمی‌آورند [و این عادت قدیم و جدید آنها است که از آنها منفک نمی‌شود]

و [چون این شیوهٔ آنان می‌باشد بر آن استمرار دارند] چون رسولی از خداوند به عنوان تصدیق کننده بر آنچه [از تورات] که با آنها (یهود) است نزد آنها آید گروهی از آنان که کتاب داده شده‌اند کتاب خدا را [یعنی آنچه که در وصف محمّد (ص) و علی (ع) در تورات و قرآن نازل شده یا جملهٔ تورات و قرآن را] در ورای پشتشان به دور می‌افکنند {و آنها یهود و منافقین امّت هستند، زیرا احکام رسالت و کتاب تدوینی که همان تورات و قرآن است به آنان داده شده} که گوئی [یهود و نواصب امّت] آنها نمی‌دانند [که کتاب یا محمّد (ص) و نبوّت او یا علی (ع) و امامت او حقّ از سوی خداوند است، با اینکه آنها آن را می‌دانستند پس آنها شدیدتر از کسی هستند که بدون علم مخالفت کننده است یا مانند این است که علم و ادراک ندارند تا با علمشان تمیز دهند که او حقّ است یا باطل]

[و از حقّ اعراض کردند] و از آنچه که شیاطین بر ملک سلیمان تلاوت می‌کردند پیروی کردند {اکثر قصص سلیمان از مرموزات اوایل (پیشینیان) می‌باشد و متأخرین آن را به طریق اسمار (افسانه‌ها) گرفته‌اند و از آنها ظاهر آنها را گرفته‌اند که لایق شأن پیامبران نیست و از معصومین (ع) تقریر آنچه که آن را از جهت افسانه گرفته‌اند نظر به آنچه که پیشینیان آنها را رمز نموده‌اند وارد شده}، و (حال آنکه) سلیمان کفر نورزید [و سِحر استعمال نکرد چنانکه این کافران گفتند] و لکن شیاطین کفر ورزیدند [در حالی که آنان] سِحر و آنچه که بر دو ملک در بابل [به نام‌های] هاروت و ماروت نازل شد را به مردم تعلیم می‌دادند و (حال آنکه) آن دو [این سحر و ابطال آن را] به احدی تعلیم نمی‌دادند حتّی می‌گفتند که جز این نیست که ما به عنوان امتحان [برای خلق] هستیم [تا خداوند بداند چه کسی در راه او مجاهده می‌کند و آنچه که به دینش ضرر می‌رساند را نیاموزد یا آنچه که آن را از کسی که مجاهده نمی‌کند تعلیم گرفته از آنچه که ضرر می‌رساند را استعمال (طلب عمل کردن، به کار بستن) نکند] پس [با ترک مجاهده و تعلّم آنچه که به تو ضرر می‌رساند یا با استعمال آن و با ادّعای انانیّت برای نفست و نسبت دادن آنچه که آن را آموخته‌ای به آن (نفس)، با اینکه آن عاریتی از خداوند به آن (نفس) است] کفر نورز، پس [با ترک کردن نصیحت کردن به آن دو] از آن دو آنچه [از اعمال و اقوال و افسون‌ها] که با آن بین مرد و زوجه‌اش جدایی می‌افکنند را تعلیم می‌گیرند [و نصایح دو ملک را ترک می‌کنند و به بندگان خدا ضرر می‌رسانند]، و آنها (تعلیم گرفتگان) با آن [با آنچه که بین مرد و زوجه‌اش تفرقه اندازند یا با آنچه که آن را می‌آموزند] به احدی ضرر رسان نیستند مگر به اذن خداوند، و [از آن دو ملک یا از دو صنف سحر و آنچه که بر دو ملک نازل می‌شود] آنچه را تعلیم می‌دهند که به آنها ضرر می‌رساند و به آنها نفع نمی‌رساند، و همانا دانسته بودند که کسی که آن [چیزی که شیاطین از کتاب خدا تلاوت می‌کنند] را بخرد در آخرت بهره‌ای (نصیبی) ندارد، و چه بد است آنچه که خودشان [کتاب خدا] را به آن فروختند، اگر می‌دانستند [حتماً دست می‌کشیدند]

و اگر آنها ایمان می‌آوردند [و اگر اینکه یهود و کسانی از نواصب که از آنها پیروی می‌کنند، با ایمان عامّ یا با ایمان خاصّ ایمان بیاورند، یا به کتابی که آن را پشت سرشان انداخته‌اند، اقرار کنند و اذعان نمایند] و [از مخالفت با کسی که با او بیعت کرده‌اند یا از اتّباع آنچه که شیاطین تلاوت می‌کنند] تقوا پیشه می‌کردند قطعاً پاداشی که [برای آنها] در نزد خداوند است بهتر است اگر می‌دانستند

ای کسانی که [با ایمان عام و بیعت عامّه] ایمان آورده‌اید نگویید «راعِنا» (رعایت ما را بکن، در لغت یهود ناسزا و به معنی گوش کن، نمی‌شنوی!؟ بوده) و بگویید: «انظُرنا» (به ما نظر کن) و [وقتی که رسول خدا (ص) به شما سخن می‌گوید] گوش کنید [و اطاعت کنید] و برای کافران [یعنی یهود شاتم (دشنام دهنده)] عذابی دردناک هست

کسانی از اهل کتاب (یهود و نصاری) که کفر ورزیده‌اند و نه از مشرکان [که نواصب و منافقان به محمّد (ص) و علی (ع) از آنها هستند یا منافقان امّت داخل شده در اهل کتاب] دوست ندارند که [از آیات مزید در شرف محمّد (ص) و علی (ع) و خاندان پاک آن دو (ع)، یا از نعمتی از نعم دنیا، یا از غلبه کردن و غنیمت گرفتن از دشمن] خیری از پروردگار شما بر شما نازل شود و (حال آنکه) خداوند کسی [از بندگانش] را که بخواهد به رحمت خود [یعنی ولایت علی (ع) زیرا او رحمت او تعالی است یا نبوّت او یا تصدیق پیامبر او یا ولایت او و امامتش] خاص (متمایز) می‌کند [چه آن را دوست بدارند یا کراهت بورزند] و خداوند [بر کسی که او را با رحمت خود خاصّ می‌گرداند] دارای فضل عظیم است

هر آیه‌ای را نسخ کنیم {نسخ شرعاً رفع حکم ثابت در شریعت بعد عمل به آن است چه ناسخ و منسوخ از دو شریعت باشند یا از شریعتی واحد، و چه نسبت به عامّهٔ خلق باشد یا نسبت به اشخاصی مخصوص، یا نسبت به شخصی واحد بحسب احوال مختلف وی} یا آن را به فراموشی بسپاریم {انساء یا فرآموشی عبارت از محو آن از قلوب با بقای آن در واقع، یا محو آثار آن از قلوب با بقای آن یا بقای حکم آن در واقع است} بهتر از آن یا مثل آن را می‌آوریم، آیا ندانستی که خداوند بر هر چیزی توانا است {در اخبار رسول (ص) مثل قرآن ناسخ و منسوخ و عامّ و خاصّ و محکم و متشابه هست و قلیل است کسی که ناسخ را از منسوخ و عامّ را از خاصّ و موارد ورود خاصّ و محکم را از متشابه و تأویل متشابه، و موارد تعلّق ناسخ و موارد ارتفاع (رفع شدن) منسوخ را بشناسد، و این جز برای کسی که به مراتب رجال و اختلاف احوال آنها و اقتضای حالات آنها با احکام لایق آنها بصیرت داشته باشد نیست، و در اخبار دالّ بر تفویض امر عباد به رسول خدا (ص) سپس به آنها اِشعار (آگاهی دادن) به این هست که ایشان به احوال بندگان نظر می‌کنند سپس بحسب حالاتشان به آنان امر می‌کنند، و در نسبت ایقاع (واقع شدن) اختلاف بین اتباع آنها با خود آنها دلالت بر آن هست}

آیا ندانستی که خداوند، مُلک (مملکت، پادشاهی) آسمان‌ها و زمین را دارد [پس بنابر آنچه که حکمتش آن را اقتضاء می‌کند در آن دو تصرّف می‌نماید] و شما [بنفسه بحسب نفس الامر و به توسّط خلفائش بحسب ظاهر الامر، یا غیر ذات او بحسب تکوین و غیر از خلفائش بحسب تکلیف، یا در مظاهر عالیه و دانیه‌اش از جهت تکوین و از جهت تکلیف] غیر از خداوند ولیّی و نه یاوری ندارید {ولیّ همان کسی است که نسبت به جذب آنچه که مولّی علیه را در بقاء ذات او و حصول کمالات او نفع می‌رساند مربّی باشد، و نصیر همان کسی است که آنچه را که به او ضرر می‌رساند از او دافع باشد، و به وجه دیگر، ولیّ کسی است که داخل در ملک او می‌باشد، و نصیر کسی است که خارجاً حامی می‌باشد}

[و] آیا می‌خواهید که از رسولتان بپرسید [و عالماً و عامداً با او محاجّه کنید] چنانکه قبلاً از موسی [برای رؤیت خداوند] سؤال شد [پس سؤال کنندگان را صاعقه درگرفت و هلاک شدند]، و کسی که ایمان را به کفر تبدیل کند پس، از راه سواء (راست) گمراه شده

بسیاری از اهل کتاب بعد از آنکه [با دلایل معلوم شده بر آنها از کتبشان و اخبارشان و با معجزات مشهوده از محمّد (ص) بر آنها] حقّ بر آنها آشکار شد دوست (آرزو) داشتند که به (سبب) حسادت درونی خودشان [با القاء شبهات و تحریف کلمات و تعییر (سرزنش کردن، ریشخند زدن، متلک انداختن) ضعفاء و تثریب (تقبیح کردن) معجزات] شما را بعد از ایمانتان به کفر بر گردانند پس عفو کنید و [از حسد ورزی متقابل] در گذرید {عفو ترک انتقام از جانی است، و صفح تطهیر قلب از حقد (کینهٔ پنهان در دل) وی است} تا آنکه خداوند امر خود را [دربارهٔ آنها] بیاورد همانا خداوند بر هر چیزی بسیار توانمند است [و بر همگی آنها قدرت دارد]

و نماز را بپا دارید و زکات بدهید و هرآنچه از خیر که برای خودتان مقدّم کرده‌اید آن را نزد خداوند می‌یابید همانا خداوند به آنچه که عمل می‌کنید همواره بینا است [و چیزی از او شاذ (متفرّد) نمی‌شود که نزد او ذخیره نشود]

و [اهل کتاب از یهود و نصاری] گفتند هرگز داخل جنّت نخواهد شد مگر کسی که یهودی یا ترسا (نصارا) باشد، این آرزوهای آنها است، [ای محمّد (ص)] بگو: اگر [در دعوی خود] راستگو می‌باشید برهانتان را [بر دعوی خود] بیاورید

آری کسی که وجهش را برای خداوند تسلیم (خالص) کند و (در حالی که) او [در افعالش یا به خَلقِ او] محسن است پس نزد پروردگارش اجر خود (لایق به آن) را دارد و ترسی بر آنان نیست و نه آنها محزون می‌شوند

و یهود گفتند که ترسایان بر چیزی [از دین] نیستند و ترسایان گفتند: یهودیان بر چیزی [از دین] نیستند، و (حال آنکه) آنها کتاب را می‌خوانند [یعنی آنها علماء تابع شرایع هستند، یا علمای قاری کتب الهی هستند و عالم دعوی بلاحجّت ابراز نمی‌کند و در کتب الهیّه تأدیبات و تعلیماتی بر چگونگی اظهار دعوی هست، پس عاقلِ عالم قاری کتاب تابع شرایع است که بدون حجّت اظهار دعوی نمی‌کند]، [خداوند فرمود:] این چنین [یعنی مثل قول آنها را] کسانی که نمی‌دانند [یعنی که علم ندارند] مثل قول آنها را گفتند [یعنی که تشبّه به جهّال جُسته‌اند یعنی اینکه اتّباع آنها بر شرایع و قرائت آنها بر کتب مورث علم برای آنها نبوده است، بلکه آن ایضاً محض تقلید و اعتیاد می‌باشد، وگرنه چیزی که شبیه قول جهّال می‌شود را نمی‌گفتند] و خداوند در روز قیامت در آنچه که [بدون حجّت و علم] در آن اختلاف می‌کردند بین آنها [یعنی بین دو جماعت یا بین اختلاف کنندگان از یهود و نصارى و کسانی که در این قول به راه خود می‌روند] حکم می‌کند

و چه کسی ظالم‌تر از آن کسی است که از مساجد خداوند که اسم او در آنها ذکر می‌شود [یعنی از اسلام و از مساجد صوریّ آنها و از مساجد حقیقی آنها که همان رسول و خلفای او هستند] منع می‌کند {ظلم قرار دادن چیزی در غیر جایی که باید گذارده شود و منع آن از جایی که باید گذاشته شود است} و سعی در خراب کردن آنها ‌کند [یعنی خراب کردن سقف‌های آن و دیوارهای آن یا منع اهل آن از رجوع به آن و خراب کردن آن با تعطیل کردن آن از ذکر خدا و اقامهٔ نماز]، برای آنان [شایسته] نباشد که داخل آن شوند مگر [در حالی که] ترسان هستند [چه رسد از اینکه بر تخریب آنها یا منع مؤمنان از آنها جرأت کنند] و برای آنها در دنیا خواری [قتل و غارت و اسارت و اِجلاء و جزیه] هست و آنها در آخرت عذابی عظیم دارند

و مشرق و مغرب برای خداوند است {مقصود افادهٔ این است که مشرکین یا مطلق کفّار از مساجد خدا منع کردند، و گویی که فرموده است آنان از مساجد خدا منع کردند، و آنها با آن به مؤمنان ضرر رساننده نیستند زیرا مشرق و مغرب یعنی وجه الارض همگی برای خداوند است} پس [ای مؤمنین] به هر کجا [در هر بقعه‌ای از بقاع زمین] که روی کنید پس وجه خداوند در آنجا هست [و اختصاص به بقعه‌ای خاصّ ندارد، پس عبادت و توجّه به معبود فی نفسها اختصاص به بقعه‌ای غیر بقعه‌ای دیگر ندارد، لکن گاهی برای بعضی به سبب امور خارجی امتیاز از دیگری عارض می‌شود] همانا خداوند دارای وسعت [است، مکانی و مقام چیزی و سایه‌ای از او خالی نمی‌شود] و دانا است [که می‌داند آنچه که شما آن را انجام می‌دهید، چگونه انجام می‌دهید، و در کدام مکان انجام می‌دهید، پس بر شما است به تصحیح اعمال نه تعیین محل و جهت برای آن]

و [یهود و نصاری و مشرکین حینی که گفتند: عُزیر پسر خدا است و مسیح پسر خدا است و ملائکه دختران خدا هستند] گفتند: خداوند فرزندی گرفته!، او [از این نسبت داده شدن] منزّه است، بلکه [از حیث اینکه او مصدر کلّ و منتهای آن و مالک آن است] آنچه که در آسمان‌ها و زمین است برای او است [پس چیزی در آن دو فرزند او نمی‌باشد]، همه فرمانبردار او هستند

ایجاد کنندهٔ آسمان‌ها و زمین [بدون مثال سابق و نه مادّه و نه زمان و نه آلت و نه اسباب] است و زمانی که به امری حکم کند پس جز این نیست که به آن می‌گوید: بباش، پس می‌باشد [و شأن او شأن ناقصین در توالد نیست که محتاج به زوج و حرکات و انفصال مادّه و انقضاء مدّت هستند، و نه شأن ناقصین در افعال، محتاج به مثال و مادّه و مدّت و آلات و اسباب در فعلشان]

و کسانی [از مشرکین و همچنین از یهود و نصاری] که نمی‌دانند [که خلق، طاقت شنیدن کلام خدای تعالی را نمی‌آورند و اگر بشنوند مادام که نفوسشان از رین مادّه صاف نشده البتّه هلاک می‌شوند] گفتند: چرا خداوند با ما سخن نمی‌گوید [تا کلامش را بشنویم و به او ایمان بیاوریم] یا برای ما نشانه‌ای نمی‌آورد [تا آن را مشاهده کنیم و به سبب آن ایمان بیاوریم]، همچنین کسانی که قبل از آنها بودند مثل قول آنها را گفتند [چنانکه امّت موسی (ع) به او گفتند: خدا را آشکارا به ما نشان بده و چنانکه امّت عیسی (ع) گفتند: آیا پروردگار تو می‌تواند مائده‌ای از آسمان بر ما نازل کند؟]، قلب‌هایشان [در جهل و کوری از آنچه که به آنان نفع می‌رساند و عناد و لجاج] متشابه است، همانا آیات را برای قومی که یقین دارند بیان کرده‌ایم [و آنها را بدون بیّنه ترک نکرده‌ایم، لکن آنها اهل شکّ و رِیبه هستند و اهل عقل و ایقان نیستند تا به آنچه که از شأن او است که به آن یقین آورند یقین کنند و اگر ما هر آیت مقترحه (درخواستی، پیشنهادی) یا غیر مقترحه‌ای را برای آنها بیاوریم، البته یقین نمی‌کنند و قبول نمی‌نمایند]

همانا ما تو را به حقّ به عنوان بشارت دهنده و بیم دهنده فرستادیم [یعنی شأن تو بشارت دادن و انذار کردن است، قبول کنند یا ردّ کنند، یقین نمایند یا شکّ کنند، و از شکّ آنها و ردّ آنها وبالی و عقوبتی بر تو نیست] و دربارهٔ اهل دوزخ سؤال نمی‌شوی

و هرگز یهود و نصارا از تو راضی نخواهند شد تا [مگر] آنکه از ملّت (آئین) آنها تبعیّت کنی، [به مؤمنان] بگو همانا هدایت خداوند، [فقط] آن، هدایت است [نه استرضاء (طلب رضایت) یهود و نصارى و رضایت آنها، یا به یهود و نصارى بگو: که هدایت خداوند، آن، هدایت است، نه آنچه که شما از ملّت (آئین) مأخوذه از پدران مهویّه (شیری) خود به سبب اعتیاد آن به آن عادت کرده‌اید] و اگر از هواهای [یعنی از آراء انفس آنان بدون مداخلهٔ عقل، یا از مهویّات (دل خواسته‌ها، محبوبات)] آنان تبعیّت کنی بعد از آنکه دربارهٔ آن علم [به حقّانیّت ملّت خود و بطلان ملّت آنها و آراء آنها] به تو آمد [آنگاه] ولیّی و نه نصیری از خداوند نخواهی داشت

کسانی که ما به آنها کتاب دادیم [نه کسانی که کتاب داده شده‌اند] آن را شایستهٔ تلاوت کردنِ آن تلاوت می‌کنند، آنان به آن [کتاب یا محمّد (ص) یا خداوند] ایمان می‌آورند، و کسی که به آن کفر بورزد پس آنها همان زیانکارانند

ای فرزندان اسرائیل به یاد آورید نعمت مرا که به شما نعمت دادم و من شما را بر جهانیان برتری دادم

و بهراسید از روزی که نفسی (کسی) به جای نفسی (کسی) دیگر به چیزی جزاء داده نمی‌شود و از او عوضی (جبرانی) پذیرفته نمی‌شود و شفاعتی به آن (نفس) نفع نمی‌رساند و آنها یاری نمی‌شوند

و آنوقت که ابراهیم را پروردگارش به کلماتی ابتلا کرد (آنها را به او عرضه کرد) {مراد از کلمات مراتب وجودات است که همان شئون انسانیّت انسان است که مستلزم کمالات انسانی نفسیّه و اضافیّه از اخلاق و نبوّات و رسالات و امامات است و مراد از ابتلاء به آنها عرضه داشتن آنها بر او است با ایداع (ودیعت نهادن و ودیعت پذیرفتن) انموذجی (نمونه‌ای) از هر کدام در وجود او به حیثی که مستشعر و ملتذّ به آنها شود و به اصل آن مشتاق شود و به شوق آن جولان کند تا به حقیقت آن برسد و به آن تمکّن و تحقّق یابد} پس آنها را تمام کرد، [خداوند] فرمود: که من تو را برای مردم امام قرار دادم {این امامت غیر امامت امام قوم است چه در ضلالت باشد یا در رشد، و غیر از امامت امام جماعت و جمعه است حقّ باشد یا باطل، و غیر از امامت حقّهٔ جزئیّه‌ای است که مشایخ اجازه در روایت یا در هدایت به آن متّصف هستند، و غیر از امامت حقّهٔ جزئیّه‌ای است که هر نبّی و وصّی به آن متّصف است، بلکه آن فوق همهٔ مراتب انسانیّت و آن مقام تفویض کلّی حاصل بعد ولایت کلّیّه و رسالت کلّیّه است}، [ابراهیم] گفت: و [بعضی] از ذرّیّهٔ من [چطور]؟ [خداوند] فرمود: عهد من به ستمکاران نمی‌رسد {مراد از عهد مذکور امامت سابق الذکر است}

و آنوقت که [این] خانه (کعبه) را به عنوان جایگاه (محلّ ثواب و جزاء و محلّ رجوع) برای مردم و امن قرار دادیم [که صید آن را نبایست شکار کرد و به جانی پناهنده به آن نبایست درشتی نمود، و بلد طیب و حرم است، و حکم بیت به مسجد و حرم به مجاورت آن دو به آن سرایت می‌کند، و همچنین است حال نفس و صدر، و مظهریّت بیت برای قلب و مناسبت بین مناسک کعبه و مناسک قلب، و فرمود: به آن امید بدارید] و از مقام ابراهیم {سنگی که اثر قدم ابراهیم (ع) بر آن است} مصلّایی [به عنوان محلّی برای دعاء یا برای نماز که همان فریضهٔ حجّ است، یا برای نماز نافله] اتّخاذ کنید و به ابراهیم و اسماعیل عهد (توصیه) کردیم که خانه‌ام را برای طواف کنندگان و اقامت کنندگان و رکوع کنندگان و سجده کنندگان پاک بدارید {و به فطانت تعمیم بیت و تطهیر و طائف و عاکف و راکع و ساجد دریافت می‌شود} [پس بر بنده شایسته است که داخل نشود، مگر آنکه او طاهر (پاک) است عرق و أذی (پلیدی) را از خود غسل (شستن) کرده و تطهّر (پاک کردن) کرده است]

و آنوقت که ابراهیم گفت پروردگارا اینجا (مکّه یا صدر) را شهری امن قرار بده [از غلبه کردن غلبه کنندگان به محض اراده و از قصاص جانی ملتجئ (پناه آورنده) به آن و از شکار صید آن به مواضعهٔ (قرار و مدار) تکلیفی و از شرّ شیاطین از انس و جن، و از استراق سمع با نگهبانی تو وقتی که از بلد همان صدر منشرح اراده شود] و به اهل آن [بلد (مکّه)] به کسی از آنها که به خداوند و روز آخر ایمان آورد از میوه‌ها روزی بده، [خداوند] فرمود: و کسی که کفر بورزد پس به [مقداری] اندک برخوردارش می‌کنم، سپس او را به عذاب آتش مضطر (ناچار) می‌کنم و چه بد سرانجامی است

و آنوقت که ابراهیم و اسماعیل پایه‌های خانه را بالا بردند [می‌گفتند ای] پروردگار ما [بنای خانه را که به امر خودت برای طلب رضای تو بود] از ما قبول نما همانا تو [بر دعای ما] شنوا و [به اعمال و نیّات ما] دانا هستی

و [ای] پروردگار ما، ما را تسلیم (خالص از آفات نفس و شرور آن) بر خودت و از ذرّیّهٔ [جسمانی و روحانی] ما امّتی تسلیم بر تو قرار بده و مناسک ما را [محالّ (محل‌ها) اعمال ما را برای حجّ یا محالّ عبادات ما را یا عبادات ما را یا عبادت یا اعمال مخصوص حجّ] ما را به ما نشان (تعلیم) بده و بر ما توبه (التفات) کن که همانا تو بسیار توبه (التفات) کننده و مهربان هستی

[ای] پروردگار ما! رسولی را از آنها در [میان] آنها مبعوث کن که آیات [تدوینی] تو را برای آنها تلاوت کند و کتاب و حکمت را به آنها تعلیم دهد {مراد از کتاب احکام رسالت و نبوّت از عقاید دینی و علم اخلاق نفسیّه و علم اعمال بدنیّه است، و حکمت گاه در کمال قوّهٔ نظریّه و گاه در کمال قوّهٔ عملیّه استعمال می‌شود، و مراد از آن در اینجا کمال قوّهٔ عمّاله است و معنی می‌دهد به آنان علومى تعلیم دهد که تعلّم آنها شایسته است و اعمال دقیق متقنه که تعلّم گرفته نمی‌شود مگر به کثرت مواظبت و ممارست بر آنها} و آنها را تزکیه نماید {و این دلالت می‌کند بر اینکه سزاوار است که سالک تحت ارادهٔ شیخ باشد، زیرا خلاص شدن از رذایل و آفات نفس و شیطان جز با امداد شیخ و اعانت او نمی‌باشد برای اینکه انسان علیل (بیمار) هر چه علّتی (بیماریی) را از خودش زائل کند، علّت دیگری در نفسش زیاد می‌شود، و هرگاه او گمان کند که مقوّی بر صحّت خود است سببی برای زیادت مرض او یا بر حدوث آن می‌گردد} که تو عزیز [هستی که مانعی تو را از آنچه که اراده کنی منع نمی‌کند] و حکیم [عالم به دقایق معلومات قادر بر دقایق مصنوعات] هستی {و گویی به عجز خود از درک مصالح مسؤل خود اقرار کرد و تعلیق بر سؤال بنابر اقتضای حکمت است مانند اینکه گفته شده: و اگر حکمت تو اقتضاء می‌کند در میان آنها رسولى این‌چنین برانگیز؛ و این غایت ادب در سؤال است}

و چه کسی از ملّت (آئین) ابراهیم روی می‌گرداند؟ [آیا او] جز کسی است که نفس خود را سفیه کرده! و البتّه [ما] او (ابراهیم) را در دنیا برگزیده‌ایم و همانا او (ابراهیم) در آخرت البتّه از صالحان می‌باشد

آنوقت که پروردگارش به او (ابراهیم) فرمود تسلیم شو، گفت تسلیم شدم بر پروردگار عالمیان

و ابراهیم و یعقوب به فرزندان خود به آن توصیه کردند، که ای فرزندان من، همانا خداوند برای شما [این] دین را برگزیده پس هرگز نمیرید مگر آنکه شما مسلمان (تسلیم شده) باشید {یعنی شایسته است که اسلام شما ثابت راسخ باشد تا هنگام مرگ زایل نشود؛ و این آیه تعریض است به انکار تهوّد و تنصّر و اینکه ابراهیم به یهودیّت و نه به نصرانیّت امر نکرد بلکه به اسلام امر کرد و او و یعقوب فرزندان خود را به اسلام وصّیت کردند نه به تهوّد و تنصّر}

آیا شما گواه بودید؟ {و مقصود اظهار این است که بنی یعقوب از جهت تعریض به یهود و نصاری در عبادت کردن عُزیر و مسیح به عبادت خداوند و توحید او اقرار کردند، و از جهت تعریض به نفی تهوّد و تنصّر به اسلام اقرار کردند} آنوقت که مرگ بر یعقوب حاضر شد، آنوقت که به پسرانش گفت (سؤال کرد): بعد از من چه کسی را بندگی می‌کنید؟ گفتند خدای تو را و خدای پدران تو ابراهیم و اسماعیل و اسحاق را، خدای واحد را بندگی می‌کنیم و ما تسلیم او هستیم

اینها (ابراهیم و یعقوب و فرزندان آن دو) امّتی بودند که درگذشته‌اند، آنچه که [آنها] کسب کرده‌اند برای آنها است و آنچه که [شما] کسب کرده‌اید برای شما است و شما از آنچه که آنها عمل می‌کردند سؤال نمی‌شوید [یعنی همانا انتساب شما به آنها با آن نفعی به حسنات آنها نمی‌رسانید و با آن ضرری به سیئات آنها نمی‌زنید، پس به اعمال خودتان نظر کنید نه به انسابتان و پدرانتان]

[ابراهیم (ع) و یعقوب (ع) گفتند: مسلمان باشید] و (حال آنکه) [یهود] گفتند: یهودی [باشید] یا (و) نصارا [گفتند نصرانی باشید] تا هدایت شوید، [ای محمّد به آنها] بگو بلکه [مسلمان باشید و] از ملّت (دین) ابراهیم حنیف (حقگرا، راستین، مستقیم، مایل (کج شده) از ادیان معوّج (کژ)) [تبعیت کنید و اهل ملّت ابراهیم یا بر ملّت ابراهیم باشید] و [او] از مشرکین نبود {تعریض به مشرکان است، زیرا مشرکان اکثر آنان به رسالت ابراهیم (ع) مقرّ هستند}

بگویید ایمان آوردیم به خداوند و به آنچه [از احکام و قرآن] که به ما نازل شده و آنچه که به ابراهیم و اسماعیل و اسحاق و یعقوب و سبط‌ها (اولادِ اولادِ یعقوب) نازل شد و آنچه که به موسی و عیسی داده شد و آنچه که به پیامبران از پروردگارشان داده شد، بین احدی از آنان فرق نمی‌گذاریم و ما بر او [برای خداوند] مُسلم (تسلیم شده) هستیم

پس اگر ایمان آورند به مثل آنچه که به آن ایمان آوردید [و معنی می‌دهد پس اگر با ایمانى یا به سبب ایمانى مثل ایمانى که شما با آن ایمان آورده‌اید متّصف به ایمان شوند، یا پس اگر مصاحبین به ایمانى مثل ایمانى که شما با آن ایمان آوردید ایمان آورند، یا پس اگر ایمان آورند به طریقی مثل طریقی که شما به آن ایمان آوردید، یا پس اگر ایمان آورند به مثل آنچه که شما دربارهٔ خداوند به آن ایمان آورده‌اید] پس هرآینه هدایت شده‌اند و اگر روی گردانند [پس آن را غریب نشمارید] جز این نیست که آنان در شقاق (مخالفت، عداوت) [بر شما] هستند پس خداوند تو را از (در برابر) آنها کفایت خواهد کرد و او [بر آنچه که گفتید و گفتند] شنوا و [به شما و به اعمال شما و نیّات شما، و به آنان و به اعمال آنان و نیّات آنان] دانا است

خداوند [ما را] جلاء داد [جلاء دادنی] و چه کسی بهتر از خداوند جلاء می‌دهد و ما بر او عبادت کننده‌ایم [و مثل شما در عبادت او مشرک نیستیم]

بگو آیا [با علمتان به اینکه دین ما حقّ است و اینکه دین شما منسوخ است یا با جهلتان به حقّانیت دین ما و بطلان آن] با ما دربارهٔ خداوند احتجاج می‌کنید (خصومت می‌ورزید) [یعنی محاجّه کردن شما محض غلبه کردن بر ما بدون اعتبار حقّ بودن آنچه که به آن احتجاج می‌کنید یا بطلان آن می‌باشد] و (حال آنکه) او پروردگار ما و پروردگار شما است [یعنی توافق و تسلیم بر امر او سزاوار ما و شما است نه محاجّه کردن دربارهٔ امر او] و اعمال ما برای ما و اعمال شما برای شما است [یعنی اگر دربارهٔ خدا با ما محاجّه می‌کنید پس او پروردگار شما است کما اینکه او پروردگار ما است، و اگر با ما برای انکارتان به اعمال ما بر ما محاجّه می‌کنید، پس ضرری از اعمال ما بر شما نیست تا آنکه شما با ما تخاصم نمایید، بلکه نفع آن برای ما و ضرر آن برای ما است و از اعمال شما چیزی نقص نمی‌کند تا برای آن با ما محاجّه کنید] و ما بر او اخلاص کننده‌ایم [و اقتضای اخلاص این است که احدی به عمل ما متضرّر نمی‌شود و اینکه کسی که به او تعالی منتسب است با ما مخاصمه نکند]

یا می‌گویید قطعاً ابراهیم و اسماعیل و اسحاق و یعقوب و سبط‌ها یهودی یا نصرانی بوده‌اند [یعنی به آن اعتقاد دارید و به سبب آن بر دینتان ثابت هستید و ماورای آن را انکار می‌کنید و دربارهٔ آن با ما احتجاج می‌کنید]، بگو آیا شما داناتر هستید یا خداوند [و حال آنکه خداوند به ما خبر داده به اینکه ابراهیم نه یهودى بود و نه نصرانى]، و [به جهت تعریض به آنها و به کتمانشان شهادت خداوند بر محمّد (ص) را که در کتب آنها ثبت است و اسلافشان (گذشتگانشان) آن را به آنها خبر داده‌اند، بگو:] چه کسی ظالم‌تر از آن کسی است که شهادتی که از خداوند نزد او هست را کتمان می‌کند [یعنی از کسی که شهادت ثابت شده‌ای از خداوند را که مودعه (ودیعت شده) نزد وی است کتمان کند] و [بگو:] خداوند از آنچه که عمل می‌کنید غافل نیست

این امّتی است که درگذشته است، آنچه که آنها کسب کرده‌اند برای آنها است و آنچه که شما کسب کنید برای شما است و از آنچه که آنان عمل می‌کردند سؤال نمی‌شوید