جزء شمارهٔ ۱۰

و بدانید که از آنچه که از چیزی فایده بردید [یا غنیمت گرفتید] پس همانا خُمس آن برای خداوند و برای رسول و برای خویشان و یتیمان و مساکین و در راه ماندگان است اگر به خداوند و به آنچه [از احکام عبادات مالی و بدنی] که بر بندهٔ خود نازل کردیم ایمان آورده باشید در روز فرقان [در روز بدر، برای ظهور حقّ از باطل و فرق بین آن دو در آن] روز روبرو شدن دو جمع با یکدیگر، و خداوند بر [امداد و نصرت گروه قلیل بر گروه کثیر قادر است، پس، از کثرت دشمن و قلّت خود نترسید و بر] هر چیزی بسیار توانا است [پس از کمی آنچه که در دست است و انفاق کردن نترسید زیرا او بر اعطاء به شما قادر است]

وقتی که شما در کنارهٔ نزدیکتر [به مدینه] بودید و آنها در کنارهٔ دورتر [از آن] بودند و کاروان (قافلهٔ قریش) پایین‌تر از شما بود و [حال آنکه شما بر غایت ضعفتان و قوّت دشمنانتان] اگرچه [برای جنگیدن] با آنها وعده می‌گذاشتید البتّه در وعده‌گاه اختلاف می‌کردید و لکن [شما را بر جنگ بر این حال ثابت نمود و شما را وا نگذاشت تا فرار کنید] البتّه خداوند است که امری انجام شده (مُحقّ به انجام) را قضاء (حکم، اجرا) می‌نماید تا هلاک نماید کسی را که هلاک کرد به (سبب) بیّنه‌ای (دلیلی روشن) و زنده می‌دارد کسی را که زنده است به (سبب) بیّنه‌ای و همانا خداوند البتّه [به استغاثهٔ (طلب یاری کردن) شما] شنوا است و [شما را اجابت می‌کند و به سینه‌های شما و خفیّات آن از خوف و اضطراب و آنچه که آن را اصلاح می‌کند از تثبیت و امداد] دانا است

آنوقتی را که خداوند در خوابت آنان را به تو اندک نشان داد [تا اصحابت را به اندک بودن آنها خبر بدهی تا بر جنگ جرأت کنند] و اگر آنها را [با تعداد] بسیار، نشانت می‌داد [آنگاه که به اصحابت خبر می‌دادی] البتّه سست می‌شدید و البتّه در این امر (جنگ) با هم منازعه می‌کردید و لکن خداوند [نفوس شما را از فشل (جُبن، ضعف قلب) و تنازع (با هم منازعه کردن)] سالم (حفظ) کرد که او به ذات سینه‌ها [یعنی به خفیّاتی که در سینه‌ها همراه دارید] دانا است [و امر شما را از روی علم به آنچه که نمی‌دانید تدبیر می‌کند]

و آنوقتی را که با یکدیگر روبرو شدید آنوقتی که آنها را در چشم شما به شما اندک نشان داد و شما را در چشم آنان اندک نمود [تا مبادا از جنگ فرار کنند] تا خداوند امری که انجام شده (مُحقّ به انجام) می‌باشد را قضاء نماید و امور به خداوند بر گردانده می‌شود

ای کسانی که ایمان آورده‌اید وقتی که با سپاهی [از مشرکین و کفّار برای جنگ] رویارو می‌شوید پس ثبات ورزید و خدای را [از جهت ثقت (اعتماد) به نصر او و استظهار (پشت گرمی داشتن، یاری خواستن) با ذکر او] زیاد یاد کنید راقب به اینکه شما [با پیروزی بر دشمنان] رستگار شوید

و اطاعت کنید از خداوند و از رسول او [در آنچه که به آن در امر جنگ و غیر آن به شما امر می‌کند] و [با اختلاف آراء] منازعه نکنید که [از جنگ کردن] سست شوید و بادتان [هیبتتان در نظر دشمنان] برَود و [بر جهاد] صبر کنید همانا خداوند با صابران است

و مانند [قریش] کسانی مباشید که با سرمستی و نشان دادن [شجاعت خود] به مردم از دیارشان خارج شدند و راه خدا را صدّ (مانع شدن، اعراض کردن) می‌کنند و خداوند به آنچه که عمل می‌کنند محیط است [پس اعمالتان و نه نیّات شما بر او مخفی نمی‌شود]

و آنوقتی را که شیطان اعمال آنها را بر آنها زینت داد و گفت امروز از مردم غلبه کننده‌ای بر شما نیست و من به شما پناه دهنده [یا مجاور] هستم پس چون دو سپاه همدیگر را دیدند جا زد (به قهقرا برگشت، عقبگرد کرد) و گفت همانا من از شما بیزارم، همانا من آنچه [از ملائکه] که شما نمی‌بینید را می‌بینم همانا من از خداوند ترسان هستم و خداوند شدید (سخت) عقوبت دهنده است

آنوقتی را که منافقین و کسانی که در قلوب آنها مرضی هست [از کسانی که ظاهراً اسلام آورده بودند] گفتند دینشان اینان را فریب داده و کسی که بر خداوند توکّل کند [عزّت یابد و غلبه نماید] پس همانا خداوند عزیز است [و کسی که بر او توکّل می‌کند مغلوب نمی‌شود] و حکیم است [آنچه که آن به صلاح بندگانش است را به حکمت خود انجام می‌دهد تا حقّ بودن دین آنها را ظاهر سازد]

و اگر ببینی آنوقتی را که ملائکه کسانی که کفر ورزیده‌اند را می‌میرانند [در حالی که] بر پیش آنها و پس آنها می‌زنند و [می‌گویند:] عذاب سوزان را [سوحتن را در دنیا یا آخرت] بچشید

آن به (سبب) آنچه است که با دستان خود مقدّم داشتید (از پیش فرستادید) و همانا خداوند به ظلم کردن بر بندگانش نیست

[آنچه که آنان از کفر و معاصی بر آن هستند] همانند رویهٔ خاندان فرعون [مستتبع (خواستار پیروی) بر عقوبت است] و کسانی که قبل از آنها بودند که به آیات خداوند کفر ورزیدند و خداوند آنان را به گناهانشان گرفت، که همانا خداوند نیرومند و شدید عقوبت دهنده است

آن به (سبب) این است که خداوند تغییر دهندهٔ نعمتی که آن را به قومی انعام کرده نمی‌باشد تا آنکه [خود] آنچه را که به خودشان است تغییر دهند و همانا خداوند [به گفتار بد آنان] شنوا و [به تغییر حسن احوالشان] دانا است

مانند رویهٔ خاندان فرعون و کسانی که قبل از آنها بودند آیات پروردگارشان را دروغ شمردند پس آنها را به گناهانشان هلاک کردیم و آل فرعون را غرق کردیم، و همگی ستمکار بودند

همانا بدترین عادتمندان نزد خداوند کسانی هستند که کفر ورزیدند پس آنها ایمان نمی‌آورند

کسانی که از ایشان پیمان گرفتی {مراد از معاهده، عهد متارکه است}، سپس در هر بار عهد خود را می‌شکنند و (حال آنکه) آنها [از سخط خداوند یا از بأس (سختیگیری) تو و از بأس مؤمنین] نمی‌ترسند

پس اگر آنان را در جنگ گرفتی پس [با قتل آنها و جراحت در آنها] آنها را پراکنده ساز که کسانی [از سایر کفّار] که پشت آنها (جنگجویان) هستند [شدّت بأس تو به قتل جنگجویان را بشنوند پس در جنگ کردن با تو طمع نکنند] راقب به اینکه آنها (کسانی که پشت جنگجویان هستند) [به صدق نبوّت تو و به شدّت سختگیری تو] متذکّر شوند

و اگر از خیانت کردن گروهی (معاهدان) می‌ترسی پس [عهد آنها را] به سوی آنها بینداز [و آن را مراعات نکن] بنابر یکسان بودن [بر حال آنان در نقض عهد] همانا خداوند خائنین را دوست ندارد

و آنان که کفر ورزیده‌اند نباید بپندارند که [از ما] سبقت گرفته‌اند زیرا آنها [از ما] پیشی نمی‌گیرند

و آنچه از نیرو که توانایی دارید و از اسبان آماده برای [مقابله با] آنها مهیّا کنید که با آن دشمن خداوند و دشمن خود [یعنی کسانی را که از خیانت کردن آنها خوف دارید] و دیگران غیر از آنها را بترسانید، آنها (خائنان) را نمی‌شناسید [مانند منافقان امّت که اسلام را ظاهر کردند و نفاق را مخفی کردند، لکن] خداوند آنها را می‌شناسد، و آنچه از چیزی که در راه خدا انفاق (هزینه) می‌کنید تماماً به شما بازگردانده می‌شود و شما ستم نمی‌شوید

و اگر به [صلح و دخول در] اسلام [یا دخول در ایمان] گرایش داشتند پس از آن استقبال کن [زیرا جنگیدن تو جز مقدّمهٔ این صلح نیست] و بر خداوند توکّل کن همانا او [به هر چه دربارهٔ تو گفته‌اند] شنوا و [به نیّات آنان و عاقبت امر تو و امر آنها] دانا است

و اگر بخواهند که [با صلح کردن] به تو خدعه (نیرنگ) کنند [به اینکه بخواهند نائرهٔ (آتش) جنگ را با صلح خاموش کنند تا برای جنگ آماده شوند و اصحاب تو اسلحهٔ جنگ را بگذارند آنگاه شما را غافلگیر کنند پس نترس] پس همانا خداوند همان کسی که تو را با نصرت خود و با مؤمنین تأیید کرد تو را بس است

و قلوب آنها (مؤمنین) را به هم پیوند داد که اگر تو آنچه که در زمین هست را جمیعاً انفاق (هزینه) می‌کردی قلوب آنها را به هم پیوند نمی‌دادی و لکن خداوند آنها را به هم پیوند داد، همانا او غالب است [که چیزی او را از مرادش منع نمی‌کند] و حکیم است [که به حکمت خود آنچه را که در آن صلاح بندگانش است انجام می‌دهد]

ای پیامبر، خداوند برای تو و کسانی از مؤمنان که از تو تبعیّت می‌کنند بس است

ای پیامبر مؤمنان را بر جنگ کردن برانگیزان که اگر از شما بیست [تن] صابر باشند [به سبب نصرت خداوند] بر دویست [تن] غلبه می‌کنند و اگر از شما صد [تن] باشند بر هزار [تن] از کسانی که کفر ورزیده‌اند غلبه می‌کنند به [علّت] اینکه آنها قومی هستند که نمی‌فهمند [و مثل ثبات کسی که به خداوند ایمان دارد ثبات نمی‌ورزند]

اکنون خداوند از [بار] شما کاست و دانست که در [قلوب] شما ضعف هست پس اگر صد [تن] از شما صابر باشند به اجازهٔ خداوند بر دویست [تن] غلبه می‌کنند و اگر از شما هزار [تن] باشند بر دو هزار [تن] غلبه می‌کنند و خداوند با صبر کنندگان است

بر پیامبر نباشد که تا در زمین خون ریخته می‌شود اسیر داشته باشد {جواب اصحاب او (ص) است حینی که از او درخواست کردند که اسیران را نکشد و از آنها فداء بگیرد} [با اخذ فداء] عَرض دنیا را می‌خواهید و (حال آنکه) خداوند آخرت را [برای شما] می‌خواهد [به اینکه جهاد شما مشوب (آلوده) به اغراض دنیویّه نباشد بلکه خالص برای آخرت باشد] و خداوند غالبی [است که از ذلّت پیامبرش بر فرض اخذ فداء از اسیران خائف نمی‌شود] حکیم [که برای مصالحی که آنها را می‌داند امر به قتل می‌کند]

اگر پیشتر از خداوند مقرّر نشده بود البتّه در آنچه [از فدیه] که گرفتید [یا در آنچه که از اصرار بر گرفتن فدیه انجام دادید] عذابی بزرگ را مسّ (به دست خود لمس) می‌کردید {و آن تهدید و ردع (جلوگیری) است از تکرار مثل آنچه که در بدر در باب اخذ فداء از اسراء انجام دادند، و بر آن با انکار رسول (ص) اصرار نمودند تا آنکه به قتل (کشته شدن) مؤمنین در سال قابل (جنگ اُحد) به عدد اسراء و کسانی که فدیه از او گرفته شده بود راضی شدند}

پس به عنوان حلال و پاک از آنچه [از فداء] که غنیمت گرفته‌اید بخورید و [در سرف (اسراف کردن) در آن، یا در خیانت در آن، یا در مخالفت با او (ص) در آن] از خداوند بهراسید همانا خداوند بسیار آمرزنده است [آنوقت که تجّری شما را بر اصرار در فدیه آمرزید] و مهربان است [آنوقت که با اباحهٔ غنیمت و فدیه به شما رحم کرد]

ای پیامبر به کسانی از اسراء که در دستان شما هستند بگو اگر خداوند بداند که در قلوب شما خوبی (رغبت و میل به ایمان) هست بهتر از آنچه که از شما گرفته شده را [از غنیمت در جنگ و از فداء بعد اسارت] به شما می‌دهد و بر شما می‌آمرزد و خداوند بسیار آمرزنده [و آنچه که از معادات (دشمنی ورزیدن) با رسول (ص) از شما صادر شده است را بر شما می‌آمرزد] و مهربان است [پس بهتر از آنچه که از شما گرفته شده را به شما می‌دهد]

و اگر بخواهند که به تو خیانت کنند [پس تعجّبی نیست] و قبل از این [نیز] به خداوند خیانت کرده‌اند و در برابر آنها امکان [سلطه] می‌دهد و خداوند [به ارادۀ هر اراده کننده‌ای] بسیار دانا و حکیم است [که امر تو و امر خائنان را بر وفق حکمتش تدبیر می‌کند]

همانا کسانی که [با ایمان عامّ با قبول دعوت ظاهره و بیعت عامّه] ایمان آورده‌اند و [از دار الشّرک به مدینهٔ رسول (ص)] هجرت کردند و با [بذل] اموالشان و جان‌هایشان در [حفظ] راه خدا [با اعداء رسول (ص)] جهاد کردند و کسانی که مأوا (جا و پناه) دادند و یاری کردند بعضی آنان اولیاء (دوستان) بعضی هستند و کسانی که [با بیعت عامّه یا با بیعت خاصّه] ایمان آورده‌اند و [از دار الشّرک صوری یا از دار الشّرک نفسانی] مهاجرت نکرده‌اند از ولایت (دوستی) آنها چیزی برای شما نیست تا آنکه هجرت کنند و اگر از شما در دین [و نه در امور دنیوی] یاری خواستند پس یاری کردن [به آنان] بر [عهدهٔ] شما است [برای اینکه وصلت صوری آنها حرمت دارد و به آن بر شما حقّ دارند] مگر بر قومی که بین شما و ایشان پیمانی هست {زیرا میثاق و اگرچه حقّ آن و حرمت آن ادون (پست‌تر) از بیعت و اسلام است، لکن آن نیز به نحوی وصلت است و حرمت دارد و وصلت اسلامی بدون اقتران آن به وصلت معنوی به حیثی که به این وصلت تفوّق آورد قوّت ندارد} و خداوند به آنچه که عمل می‌کنید [از موالات (دوستی کردن) با کسی که به موالات با او أمر شده‌اید و ترک موالات با کسی که به ترک موالات با او امر شده‌اید] بینا است

و کسانی که [با ترک بیعت نبویّه یا ولویّه] کفر ورزیده‌اند بعضی آنها [به حکم سنخیّت و مجانست (همجنس بودن)] اولیاء (دوستان) بعضی هستند اگر آن را انجام ندهید فتنه و [برای تجرّی کفّار بر شما به سبب اختلاف آراء شما و اطّلاع آنها به موالات با شما بر آنچه که با آن غلبهٔ آنها بر شما را ممکن می‌سازد] فسادی بزرگ در زمین می‌باشد

و کسانی که ایمان آورده‌اند و هجرت کردند و در راه خدا مجاهده کردند و کسانی که پناه دادند و یاری کردند آنها حقاً همان مؤمنان هستند برای آنها آمرزش و روزی کریمانه [عِلوی] هست

و کسانی که بعد از این (بعد از ایمان شما و هجرت شما) ایمان آوردند و با شما هجرت کردند و جهاد کردند پس آنها از شما هستند [و دوستی با آنان مانند دوستی با شما واجب می‌شود] و خویشاوندان، در کتاب [در مکتوبه‌ای در لوح] خداوند بعضی آنها به بعضی اولی هستند همانا خداوند به هر چیزی دانا است [و برای مصلحتی که آن را می‌داند گاهی به توارث به هجرت و گاهی به رَحِم (خویشی) حکم می‌کند و ایضاً بنابر مصلحتی شما را به موالات با خودتان و ترک موالات با کفّار امر می‌کند]

خداوند و رسولش با بیزاری از مشرکانی که با آنها پیمان بستید برائت جستند

پس چهار ماه در زمین گردش کنید و بدانید که شما عاجز کنندهٔ خداوند نیستید و همانا خداوند خوار کنندهٔ کافران است

و اعلامی از خداوند و رسولش به مردم در روز حجّ اکبر (روز نحر) است که خداوند و رسولش از مشرکان بیزار هستند پس اگر توبه کنید پس آن برایتان بهتر است و اگر روی برگردانید پس بدانید که شما عاجز کنندهٔ خداوند نیستید و کسانی که کفر ورزیده‌اند را به عذابی دردناک بشارت بده

مگر کسانی از مشرکان که با آنها پیمان بسته‌اید سپس چیزی از [شروط عهد] با شما را نقص نکرده‌اند و از احدی علیکم (بر زیان شما) پشتیبانی نکرده‌اند پس عهدشان را تا [پایان] مدّتشان تمام کنید همانا خداوند خودداری کنندگان [از نقض عهد بدون سبب] را دوست می‌دارد

پس وقتی که ماه‌های حرام [همان ماه‌های سیاحت که خداوند آنها را به عنوان حرم برای امان مشرکین قرار داد] سپری شد پس مشرکان را در هر جا [از حلّ (بیرون از حرم) و حرم] که یافتید بکشید و آنها را [به اسارت] بگیرید و آنها را [از مسجد الحرام] حصر (منع) کنید و در هر کمینگاهی بر [کمین] آنها بنشینید [تا مبادا در بلاد بسط یابند] پس اگر [با توبهٔ نبوی] توبه کردند و [با انقیاد به احکام اسلام] نماز گزاردند و زکات دادند پس راه آنها را خالی کنید [برای اینکه آنها در این هنگام امثال شما می‌باشند و آنچه را که دارید دارند و آنچه که بر شما است بر آنها است] همانا خداوند بسیار آمرزنده است [آنچه که از آنها صادر شده است را با توبه می‌آمرزد] و [با رحم کردن به آنها با اسلام و اقامهٔ احکام آن] مهربان است

و اگر یکی از مشرکین [از شرّ مؤمنین یا از غیر آنها برای طلب امان در دنیا] به تو پناه آورد پس به او پناه بده تا کلام خداوند را بشنود [زیرا در شنیدن کلام خدا کسر (شکستن) سَورت (تندی) عناد آنان و استمالت (دلجویی) بر آنها به سوی حقّ هست و جنگیدن تو هم جز برای آن نیست] سپس او را به مکان امنش برسان آن به (سبب) این است که آنها قومی هستند که [برای اشتداد جهلشان] نمی‌دانند

چگونه عهدی نزد خداوند و نزد رسول او برای مشرکین باشد؟! مگر کسانی که نزد مسجد الحرام با آنها عهد بسته‌اید پس تا بر [عهد با] شما استقامت (پایبندی) کردند پس بر [عهد با] آنها استقامت کنید همانا خداوند پرهیز کنندگان [از نقض عهد] را دوست می‌دارد

چگونه [عهدی بسته‌اند] و (حال آنکه) بر (زیان) شما پشتیبانی می‌کنند [نه خویشاوندی و نه سوگندی] و نه عهدی را دربارهٔ شما رعایت نمی‌کنند با دهان‌هایشان شما را راضی می‌سازند و (حال آنکه) قلوبشان اباء می‌کند و اکثر آنها فاسق (خارج از حکومت عقل و حکومت خلیفهٔ خدا) هستند

آیات خداوند را به بهایی اندک [از اعراض دنیوی و اغراض فاسده و تمتّعات فانی] فروختند و [مردم را یا خود را] از راه او صدّ (منع یا اعراض) نمودند همانا آنها چه بد است آنچه که عمل می‌کردند

دربارهٔ مؤمنی نه خویشاوندی و نه تعهّدی را رعایت نمی‌کنند و آنان همان تجاوزکاران [کامل در اعتداء (دشمنی)] هستند

پس اگر توبه کردند و نماز به پای داشتند و زکات دادند پس در دین، برادران شما هستند و آیات [تکوینیّه] را [با آیات تدوینیّه] برای گروهی که می‌دانند تفصیل می‌دهیم

و اگر ایمان (عهد، سوگند)هایشان را بعد از عهد بستنشان شکستند و در دین شما طعنه زدند پس با پیشوایان کفر بجنگید همانا آنان عهدی ندارند به ترقّب اینکه آنها [از کفر و غدر (پیمان شکنی) در ایمان (عهد)] باز ایستند {زیرا هر کسی که با محمّد (ص) بیعت کند بر او اخذ شده که با قول او مخالفت نکند و هر کسی که با قول او دربارهٔ علی (ع) مخالفت کند عهدش و یمینش (سوگندش) را شکسته است مانند اصحاب سامری و گوساله‌اش و مانند اصحاب صفّین و هر کس که با علی (ع) بیعت نمود سپس با او مخالفت کرد مانند اصحاب جَمَل و نهروان پس عهدش و یمینش را نقض کرده است لکن جنگ جز با اصحاب جَمَل و صفّین و نهروان واقع نشد}

آیا با قومی که عهدهایشان را شکستند و به اخراج رسول [قبل از عهد] همّت (عهد) کردند نمی‌جنگید؟ و (حال آنکه) آنها اوّل بار [جنگ] با شما را آغاز کردند [و مقابله یا جنگ کردن با بادی (ابتداء کننده) جزای عملش می‌باشد نه تعدّی در آن] آیا از آنها بیم دارید؟ و خداوند سزاوارتر است که از او بترسید اگر مؤمن می‌باشید

با آنها بجنگید تا خداوند آنها را با دستان شما عذاب کند و آنها را خوار کند و به شما علیهم (بر زیان آنها) یاری کند و سینه‌های گروه مؤمنان را شفاء دهد

و غیظ [خشم شدید] را از قلب‌های شما بِبَرد و خداوند بر کسی که بخواهد توبه (التفات) می‌کند و خداوند [به غایات مترتّبه بر جنگ] بسیار دانا و حکیم است [به شما جز به آنچه که صلاح شما و صلاح دشمنان شما در آن است امر نمی‌کند]

آیا پنداشتید که [بر فراغت خود] ترک می‌شوید و [به جنگ کردن امر نمی‌شوید؟ و] خداوند هنوز ندانسته که چه کسانی از شما جهاد کردند و [چه کسانی] غیر از خداوند و نه رسول او و نه مؤمنین همرازی نگرفته‌اند؟! {«ولیجه» جماعتی است که شخص با آنها مراوده کننده و مستظهر (پشتیبان، تکیه کننده) به آنها می‌باشد و خاصّهٔ تو از رجال و کسی از غیر اهل تو که او را به عنوان معتمدٌ علیه گرفته‌ای و لصیق (چسبیدن، آویزان) به شخص است که از او جدا نمی‌شود، و در اخبار به بطانت (محرم راز) و به کسی که دون ولیّ امر می‌ایستد تفسیر شده} و (حال آنکه) خداوند آگاه است به آنچه که عمل می‌کنید [و مجاهد، و همرازگیری رسول (ص) و مؤمنین را می‌شناسد، و قاعد (نشسته) را می‌شناسد، و همراز گیرندهٔ غیر از خداوند و رسولش و مؤمنین را می‌شناسد]

مشرکین را نباشد که مساجد خداوند را عمارت کنند [در حالی که حالاً حیثی که اعمال کفر انجام می‌دهند و قالاً حیثی که آنچه که کفر را لازم می‌آید می‌گویند از عدم اعتقاد به بعث و حساب و به ارسال رسول و انزال کتاب و غیر آن از آنچه که مستلزم کفر و عدم معرفت به خداوند می‌شود] شاهد به کفر بر خودشان هستند آنان اعمالشان تباه شده است و همانا آنها در آتش ماندگارند

و جز این نیست که مساجد خداوند را کسانی که به خداوند و روز آخر ایمان دارند و نماز برپا می‌دارند و زکات می‌دهند عمارت می‌نمایند [نه غیر آنان] و جز از خداوند نمی‌ترسند و چه بسا که آنان از هدایت شدگان باشند

آیا آب دادن به حجّاج و ساختن مسجد الحرام را مانند کسی قرار داده‌اید که به خداوند و روز آخِر ایمان آورده و در راه خدا جهاد کرده است؟! [حال آنکه بحسب علم و عمل یا حالتی که آنان بر آن هستند] نزد خداوند متساوی نمی‌شوند و خداوند گروه ستمکاران را هدایت نمی‌کند

کسانی که ایمان آورده‌اند و هجرت کردند و با اموالشان و انفسشان در راه خدا مجاهده کردند نزد خداوند درجه بزرگتری دارند و آنان [یعنی موصوفان به این اوصاف عظیم] همان رستگارانند [نه غیر آنان]

پروردگارشان آنها را به رحمتی از خود و رضوان (خشنودی) مژده می‌دهد {رحمت در اینجا محمّد (ص) و نبوّت او است برای اینکه آن صورت ولایت است که همان رحمت است، و رضوان، علیّ (ع) و ولایت او است} و جنّت‌هایی برای آنان هست که در آنها متنعّم و مقیم هستند

در آنها تا ابد ماندگارند همانا خداوند است که پاداش بزرگ تنها نزد او است

ای کسانی که [با ایمان عامّ] ایمان آورده‌اید پدرانتان و برادرانتان را اگر کفر را بر ایمان ترجیح می‌دهند به عنوان دوست نگیرید و کسانی از شما که آنها را ولیّ خود می‌سازند پس آنان همان ظالمان هستند [حیث وضع کردن ولایت او در غیر موضع آن و با صرف (روی گردانیدن) از جهت ایمان به جهت کفر به خودشان ظلم کرده‌اند]

بگو اگر پدرانتان و پسرانتان و برادرانتان و زنانتان و خویشاوندانتان و اموالی که آنها را کسب کرده‌اید و تجارتی که از کساد آن بیمناک هستید و مسکن‌هایی که به آن خوشنودید نزد شما از خداوند و رسولش و جهاد در راه او دوست داشتنی‌تر هستند پس منتظر باشید تا خداوند امر خود [از ازهاق (برون آوردن) روح و حضور مرگ] را بیاورد {زیرا در این هنگام است که برای او کشف می‌شود که او در جهنّام نفس بوده و سبیل او به سوی سجّین است} و خداوند مردمان فاسق را هدایت نمی‌کند

همانا خداوند در موطن‌های بسیاری به شما یاری کرده و در روز [جنگ] حُنین آنوقت که زیادی شما، شما را شگفت‌زده کرد پس شما را از چیزی بی‌نیاز نکرد و زمین [حین مغلوب شدنتان و هزیمت (شکست خوردن، پراکندگی لشکر)تان] به آن گستردگی بر شما تنگ شد سپس برگشتید [در حالی که] پشت کننده [بودید]

سپس [بعد آنکه مغلوب گشتید و دانستید که کثرت و تهیّهٔ اسباب بی‌نیاز نمی‌کند و سبب برای غلبه کردن نمی‌گردد] خداوند سکینه‌اش را بر رسولش و بر مؤمنین نازل کرد و لشکریانی را نازل کرد که آنها را نمی‌دیدید و کسانی که کفر ورزیدند را [با قتل و اسارت و نهب (غارت) اموال] عذاب کرد و آن جزای کافران بود

سپس خداوند بعد از آن (تعذیب) بر کسی که می‌خواهد توبه (التفات) می‌کند و خداوند بسیار آمرزنده و مهربان است [گاهی بندگانش را برای اصلاح آنها مؤاخذه می‌کند]

ای کسانی که ایمان آورده‌اید جز این نیست که مشرکان نجس هستند پس آنها بعد از امسال نباید نزدیک مسجد الحرام شوند و اگر [برای منع مشرکان از تردّد به شهرتان به سبب کم شدن تجارتتان] از تنگدستی بیم دارید [پس به خداوند ثقت (اعتماد) کنید و به فضل او امید بدارید] پس خداوند اگر بخواهد شما را از فضل خود غنی خواهد کرد که خداوند [به عواقب اوامر و نواهی خود] دانا است و حکیم [جز برای مصلحت و حکمت امر نمی‌کند و نهی نمی‌نماید]

با کسانی که به خداوند و نه به روز آخِر ایمان نمی‌آورند و آنچه که خداوند و رسولش حرام کرده‌اند را حرام نمی‌دارند و به دین حقّ نمی‌گروند از کسانی که کتاب داده شده‌اند بجنگید تا آنکه از دست [یعنی از خوف شما] جزیه بدهند و (در حالی که) آنها خوار (ذلیل) شده‌اند

و یهود گفتند عُزیر پسر خدا است و نصارا گفتند مسیح پسر خدا است {قائلان «عزیر پسر خدا است» و «مسیح پسر خدا است» و «ما پسران خداییم»، به این کلمه آنچه که بحسب ظاهر از آن فهمیده می‌شود از تولید و تجسیم و اثبات زوج برای خداوند را اراده نکرده‌اند، بلکه با این کلمه بیان نسبت روحانیّت را اراده کرده‌اند و گفته‌اند: کسی که برای او قرب به خداوند حاصل شود به حیثی که احکام و آداب را بلاواسطهٔ بشری از او تعالی می‌گیرد پس او «ابن الله» (پسر خدا) است، و همچنین است کسی که بواسطهٔ اتّصال به نبیّ یا ولیّ منتسب به خداوند است پس او به عنوان بیان شدّت قرب یا صحّت انتساب «ابن الله» است، و در صحّت این معنی شکّ نیست، و لکن آن برای ایهام آن معنی ظاهری آن و تجسیم و تولید را چنانکه اتباع این کلمه را بر ظاهر آن حمل کرده‌اند و آن را به معنی ظاهری آن گفته‌اند در حقّ او تعالی ممنوع است، و شکّی نیست که معنی ظاهری آن، کفر و فریه (بهتان) است} آن قول آنها که بر زبانشان است [اعتقاد به آن ندارند به هر معنی که باشد زیرا اعتقاد به این معنی اقتضای عمل بر مقتضای آن را می‌کند و آن عدم تخلّف از قول کسی است که او را به نبوّت به خداوند نسبت می‌دهند] با قول کسانی که قبلاً کفر ورزیده‌اند همانندی می‌کنند [یا قول خود را مشابه قول کسانی که کفر ورزیده‌اند می‌کنند] خداوند آنها را ستیز (لعن، دور) کرده است که چرا [از حقّ] روی گردان می‌شوند

احبارشان (علمای ملّت) و رهبانشان (علمای دین و طریقت) را و مسیح پسر مریم را به عنوان پروردگارانی غیر از خداوند [ربّ در عبادت] گرفتند {ربّ اطلاق می‌شود بر مطاع و آن ربّ در طاعت است، و بر معبود و آن ربّ در عبادت است، و بر مدبّر در وجود و آن ربّ در وجود و بقای او است، و بر خالق و آن ربّ در ایجاد است، و مقصود از ربّ در اینجا همان ربّ در طاعت است حیثی که به آنها گفتند: این حلال است و آن حرام، و این از تورات و انجیل است، و مردم بدون حجّت از آنها گوش (قبول) کردند، و مردم غیر از علمای الهی از آنها برای عدم بصیرتشان به امر دینشان و به امر دنیایشان بنابر وجهی که در عقبایشان به آنها ضرر نرساند ناگزیر از داشتن ربّى بشری هستند که طاعت او را بکنند و آن ربّ مطاع یا منصوب از خداوند است و قول او قول از خداوند و قول خداوند است، و طاعت او طاعت خداوند است، و ربوبیّت او ربوبیّت خداوند است، و یا غیر منصوب از خداوند است پس او غیر خداوند است و او ناشی از غیر خداوند است و طاعت او غیر طاعت خداوند است} و (حال آنکه) جز این امر نشده‌اند که خدای واحد [غیر مرکّب در ذاتش و غیر متعدّد در وجود] را بندگی کنند [و طاعت رسولان که از حیثی باشد که آنها رسولان خداوند هستند طاعت خداوند است و طاعت آنها نه از این حیثیت طاعت خداوند نیست]، خدایی جز او نیست او از هر شریکی که [در طاعت و ولایت] می‌آورند [مانند اشراک احبار ورهبان یا در طاعت و عبادت و آلهت جمیعاً مانند اشراک مسیح] منزّه است

می‌خواهند که نور خداوند را با دهان‌هایشان خاموش کنند و خداوند اباء می‌کند مگر آنکه نور خود را تمام نماید و اگرچه کافران کراهت دارند {و مراد از اطفاء به أفواه القاء شبهات و احادیث موضوعه (وضع شده، جعلی) و تحریف در کتاب برای تدلیس بر جهّال، آن به فوت کردن در چراغ تشبیه شده}

او کسی است که رسولش را به [آنچه که] هدایت [با آن است، یعنی اسلام] و دین حقّ [همان طریق حقّ و همان ولایت و ایمان خاصّ حاصل با بیعت باطنهٔ ولویّ و همان ایمان] فرستاد تا آن را، همگی آن را، بر دین ظاهر سازد و اگرچه مشرکان [به خداوند یا به رسالت یا به ولایت] از آن کراهت داشته باشند

ای کسانی که ایمان آورده‌اید همانا بسیاری از حِبرها و راهب‌ها البتّه اموال مردم را به باطل می‌خورند و از راه خدا [از نبیّ (ص) یا از ولیّ (ع)] باز می‌دارند {و مقصود تعریض است به امّت محمّد (ص) و کسانی که بعد او به صورت احبار و رهبان می‌آیند منجمله نامیده شدگان به علماء و فقهاء و به صوفیّه و عرفاء که سوای آنچه که به آن اعراض و اغراض حاصل می‌شود فقه ندارند و سوای دلق و حلق نه معرفت دارند و نه تصوّف} و کسانی هستند که زر و سیم می‌اندوزند و آنها را در راه خدا انفاق نمی‌کنند پس به آنان به عذابی دردناک بشارت بده

در روزی که در آتش جهنّم بر آنها (طلا و نقره) آتش افروخته می‌شود و پیشانی‌هایشان و پهلوهایشان و پشت آنها با آنها داغ می‌شود، این [که به آن داغ می‌شوید] به (سبب) آنچه است که برای خودتان اندوخته بودید پس بچشید [وبال] آنچه را که ذخیره می‌کردید

همانا تعداد ماه‌ها نزد خداوند از روزی که آسمان‌ها و زمین را [قبل از استقرار آنها نزد شما] خلق کرد در کتاب خداوند [یعنی مکتوب خداوند یا کتاب مبین که همان عقل یا لوح محفوظ است] دوازده ماه است چهار از آنها (ذیقعده و ذیحجّه و محرّم و رجب) حرام هستند آن، دین استوار است [که عوَج (کجی) در آن نیست یعنی اعتقاد به حرمت آنها و تصدیق آنها همان طریق قویم است که انبیاء بر آن می‌باشند و کسی که از آن عدول کند از طریق انبیاء خارج می‌باشد] پس در آنها به خودتان ظلم نکنید [به اینکه بعضی از شما با بعضی بجنگد و نهب (غارت) کند و اسیر نماید، یا پس در آنها با اعتداء (تجاوز کردن) در آنها به خودتان ظلم نکنید با هتک حرمت آنها با جنگیدن در آنها و ارتکاب سایر آنچه که نمی‌سزد] و [در غیر این ماه‌ها] با همگی مشرکین بجنگید همانطور که با همگی شما جنگ می‌کنند [و از هتک حرمت این ماه‌ها بپرهیزید] و بدانید که خداوند با پرهیزکاران است

همانا نسیء (به تأخیر افکندن حرمت ماه حرام به ماه دیگر و تحلیل جنگ در آن) جز زیادت در کفر نیست که کسانی که کفر ورزیده‌اند با آن گمراه می‌شوند [حیثی که از طریق قویم مستقیم با خروج از آن خارج می‌شوند] یک سال آن را [یعنی نسیء یا ماه حرام منسیّ (جابجا شده) را] حلال می‌کنند و یک سال آن را حرام می‌کنند تا [آن را] با تعداد (عدد) آنچه که خداوند [از ماه‌ها] حرام کرده است مطابق (موافق) کنند و [با نسیء] حلال می‌کنند آنچه را که خداوند حرام کرده است، بدی اعمالشان برای آنان زینت داده شده، و خداوند مردمان کافر را [به طریق قویم] هدایت نمی‌کند [و لذا آنچه را که خداوند حرام کرده را حلال و آنچه را که حلال کرده را حرام کردند و قبایح بر آنها زینت داده شد]

{این آیات دربارهٔ غزوهٔ تبوک است} ای کسانی که [با ایمان عامّ یا با ایمان خاصّ] ایمان آورده‌اید شما را چه شده! وقتی که به شما گفته می‌شود که در راه خدا [یعنی به جهاد صوری یا در طلب ولایت یا در طریق قلب با جهاد باطنی و ذکر و فکر و رفض (رها نمودن) هوی و ترک مأمول (آرزو شده) نفس] حرکت کنید به زمین [خاکی یا زمین طبع یا زمین نفس] سنگینی می‌کنید آیا به جای آخرت به زندگانی دنیا راضی شده‌اید پس متاع زندگانی دنیا در مقابل آخِرت جز اندکی نیست

اگر حرکت نکنید شما را به عذابی دردناک عذاب می‌کند و [بعد اهلاک شما] قومی غیر از شما را جایگزین می‌کند و [با هلاک شدن شما یا به نشستنتان یا به مکرتان] چیزی به او ضرر نمی‌رسانید و خداوند بر هر چیزی [بر نصرت رسولش بدون امداد شما و بر اهلاک شما و بر جایگزین کردن قومی غیر از شما] بسیار توانا است

اگر او را یاری نکنید البتّه خداوند او [یعنی محمد (ص)] را یاری کرده است آنوقتی که کسانی که کفر ورزیدند [حینی که در امر او (ص) در دار النّدوه به اجلاء (تبعید) و حبس و قتل مشاوره کردند] او را اخراج کردند دوّمی (ابوبکر) از آن دو [دیگری با وی (ص) نبود] آنوقت که آن دو در غار [ثور] بودند آنوقت [محمد (ص)] به همراهش (ابوبکر) گفت که محزون مباش که خداوند با ما است [و کسی که خداوند با او باشد مغلوب نمی‌شود] پس خداوند سکینهٔ خود را بر وی نازل کرد {سکینه بنابر آنچه که صوفیّه آن را تحقیق کرده‌اند صورت ملکوتیّهٔ ملکیّهٔ الهیّه است که به صورت محبوبترین اشیاء بر صدر سالک الی الله ظاهر می‌شود و محبوبترین چیزها نزد سالک همان شیخ مرشد و ولیّ قائد او هستند، و نزد آنان سکینه و فکر و حضور نامیده می‌شود و همان سلطان نصیر و طمأنینه است} و با سپاهیانی که آنها را نمی‌دیدید [یعنی قوّت بر دیدن آنها ندارید] او را تأیید کرد و کلمهٔ کسانی که کفر ورزیده‌اند را پایین قرار داد و کلمهٔ خداوند آن بالا است {کلمه شامل کلمات لفظیّه و کلمات تکوینیّه از عقول و ارواح و عالم مثال و قوای بشری و حیوانی و نباتی و اخلاق و احوال و افعال در عالم صغیر است، و آن اگر منتسب به ولایت باشد که همان کلمۀ حقیقی خداوند بلاواسطه باشد یا به کسی که منتسب به ولایت است پس آنها کلمات الله هستند، برای اینکه کلمۀ حقیقی خداوند همان مشیّت است که از آن به «حقّ مخلوقٌ به» و اضافهٔ اشراقیّه و حقیقت محمّدیّه و علویّت علی (ع) تعبیر می‌شود و همان ولایت مطلقه است، و هر آنچه که منتسب به آن باشد کلمهٔ الله می‌باشد، و هر آنچه که کلمهٔ الله باشد به علوّ خداوند علیا می‌باشد و علوّ ذاتی دارد نه عرضیِّ محتاج به جعل و تسبیب} و خداوند غالب است [هرگز مغلوب نمی‌شود تا سفلیّت برای کلمۀ او تصوّر شود] و حکیم است [خلل به آنچه که منتسب به او باشد راه نمی‌یابد تا طرّ (راندن) و سفلیّت بر کلمۀ او تصوّر شود]

چه سبک‌بار و چه سنگین‌بار حرکت کنید و با اموالتان و انفستان در راه خدا جهاد کنید که آن برای شما بهتر است اگر [امور را و عواقب آنها را] می‌دانستید

اگر عرَضی (غنیمتی) نزدیک (قریب الوصول) بود و سفری کوتاه البتّه از تو پیروی می‌کردند و لکن این مسافت دور بر آنها دشوار آمده و [بعد رجوع شما به آنها] به خداوند سوگند یاد خواهند کرد که اگر استطاعت می‌داشتیم حتماً با شما خارج می‌شدیم [با عذر کاذبشان] خودشان را هلاک می‌کنند و خداوند می‌داند که آنان البتّه [در عذر آوردن] دروغ می‌گویند

خداوند از تو بگذرد چرا به آنها (اجازه گیرندگان در قعود) اجازه دادی؟! تا آنکه کسانی که راست می‌گفتند بر تو آشکار شوند و دروغگویان [در اعتذار (عذر آوردن)] را بشناسی

کسانی که به خداوند و روز آخِر ایمان دارند از تو اجازه نمی‌گیرند [چه رسد به اینکه در تخلّف از این از تو اجازه بگیرند] که با اموالشان و انفسشان جهاد کنند و خداوند به پرهیزکاران دانا است [و عمل آنها از او عزب (پنهان) نمی‌شود]

جز این نیست که کسانی که به خداوند و روز آخِر ایمان نمی‌آورند و [در تصدیقشان به نبوّت تو] قلوب آنها در تردید است از تو اجازه می‌گیرند و آنها در تردیدشان تردّد می‌کنند (متحیّر می‌شوند و از سیر الی الله باز می‌ایستند)

اگر ارادهٔ خارج شدن می‌کردند حتماً توشه‌ای برای آن آماده می‌کردند [یعنی البتّه برای آنها تهیّهٔ عُدّهٔ (توشه) آن و مایحتاج آن ممکن بود، یا اسباب تهیّهٔ آن را برای خود مهیّا می‌کردند] و لکن خداوند از فرستادن (اعزام) آنان کراهت داشت پس آنها را بازداشت و گفته شد: با نشستگان بنشینید

اگر در میان شما خارج می‌شدند [با تجبین (ترسانیدن) و نمیمت (سخن چینی) و هرب (فرار) از زحف (سختی)] جز تباهی به شما نمی‌افزودند [حتّی با هربشان قلوب دشمنان شما را قوی می‌نمودند] و اگر میان شما جای می‌گرفتند برای شما فتنه می‌خواستند و در میان شما خبرچین دارند و خداوند به ستمکاران دانا است [اشاره به این است که اکراه او تعالی بر انبعاث (فرستادن، اعزام) آنها گزاف و بلاسبب نیست، جز این نیست که آن به سبب ظلم آنها است]

همانا از قبل [یعنی قبل از این غزوه، در غزوهٔ اُحد و از غزوات غیر آن از تجبین اصحاب تو و تدبیر فرار و تسلیم کردن تو به دشمنانت] فتنه جوئی کرده بودند و امور [جنگ] را برای تو وارونه جلوه می‌دادند تا آنکه [در هر آنچه که تدبیر کرده بودند] حقّ آمد [و آن تأیید تو و نصرت تو است بر وفق آنچه که امر کردی و تدبیر نمودی] و فرمان خداوند آشکار شد و (حال آنکه) آنها (وارونه جلوه دهندگان) کراهت‌دار هستند {حقّ مضاف همان مشیّت است که همان «حقّ مخلوقٌ به» است و هر حقّى به اتّصال به او حقّ و هر باطلی به انصراف از او باطل است، و اینکه «امر الله» همان عالم مجرّدات است که برای ضعف اثنینیّت (دوئیت) جز امر خداوند در آن نیست به حیثی که در آنجا امر و آمر و مأمور و ایتمار تصوّر نمی‌شود، و هر کس از افراد بشر که متّصل به این عالم متّحد با آن باشد آنگاه او ایضاً «امر الله» است و هر آنچه که از او از این حیثیّت صادر شود پس آن ایضاً امر خداوند است، و چون خلیفهٔ خدا، چه نبیّ باشد یا ولیّ، دارای دو وجه است، وجهی به خداوند و با آن از خداوند می‌گیرد، و وجهی به خلق و با آن آنچه را که از خداوند می‌گیرد به خلق می‌رساند، و از آن وجه او که به سوی خداوند است به حقّ و وحدت و ولایت، و از آن وجه او که به سوی خلق است به امر و کثرت و خلق و نبوّت و رسالت تعبیر می‌شود، و ولایت به معنی تدبیر خلق از جهت باطن است و خلافت به معنی تدبیر آنها از جهت ظاهر است پس ولایت به معنی اوّل روح ولایت به معنی دوّم است، و همچنین است روح نبوّت و رسالت و خلافت پس فرق بین حقّ و امر مانند فرق بین مطلق و مقیّد، و روح و جسد، و ولایت و نبوّت است، و حقّ همان ولایت در عالم کبیر است و مظهر اتمّ آن علی (ع) است و امر، نبوّت و مظهر اتمّ آن محمّد (ص) است و نبوّت، عالمی است که ولایت و اتّصال به وحدت بر آن غلبه دارد که غلبهٔ آن در عالم کبیر ظاهر نشده، پس آمدن حقّ یعنی غلبه کردن ولایت بر نبوّت سبب غلبه کردن نبوّت بر کثرات است و لذا معنی می‌دهد: تا آنکه ولایت آمد و وحدت غلبه کرد و نبوّت ظاهر شد و غلبه کرد}

و از میان آنها کسی که می‌گوید به من اجازه بده و مرا در فتنه [به معنی فساد و افتتان (در فتنه افتادن) واقع] نکن [یعنی مرا در فساد و افتتان (در فتنه افتادن) به زنان روم واقع مکن، یا پس مرا به ضایع شدن مال و عیال در فتنه نینداز، یا پس مرا با امر به خروج و تخلّف من از تو و مخالفت من با امر تو در فتنه مینداز، یا پس مرا با ضایع شدن بدن به سبب حرکت در گرما در فتنه نینداز]، آگاه باشید،! که در فتنه سقوط کردند و همانا جهنّم البتّه به کافران محیط است

اگر حسنه‌ای (غنیمتی و غلبه‌ای در این غزوه) به تو برسد به آنها ناگوار می‌آید {یعنی که حسد که آن از آثار سجّین و اشتعال آتش جحیم است به آنها احاطه می‌کند و احاطۀ آن دلیل احاطۀ جهنّم به آنها است} و اگر مصیبتی [چون قتل یا جرح یا انهزام (شکست خوردن)] به تو برسد می‌گویند ما امر خود را [در تخلّف از آنچه که در آن هلاک هست و اغترار (فریفته شدن) به آنچه از نصرت خداوند و ملائکه‌اش که حقیقتی ندارد] از قبل اتّخاذ کرده بودیم [یعنی امرى که آن لایق ما و به جودت (نیکویی) رأی ما است] و [از تو و از مؤمنین] روی بر می‌گردانند و (در حالی که) آنها [به اقتضای حسد به آن به آنچه که به تو اصابت کرده] شادمانند

[به قومت] بگو هرگز جز آنچه که خداوند بر ما مقرّر کرده است به ما اصابت نخواهد کرد [و جز آنچه که صلاح ما در آن است را مقرّر نکرده] او مولای ما است و مؤمنین تنها باید بر خداوند توکّل کنند

[به جهت تسلیت به قومت و به جهت ردع (منع کردن) متخلّفان شادمان] بگو آیا برای ما جز یکی از دو نیکی (ظفر و غنیمت، یا قتل و جنّت) را انتظار می‌کشید؟ و ما هم برای شما انتظار می‌کشیم که خداوند [با قتل و بلایای شدید بدون واسطهٔ بشر] عذابی را از نزد خود یا با دستان ما [با قتل و اسارت و تعذیب به دستان ما] به شما اصابت دهد پس منتظر بمانید همانا ما هم با شما منتظر می‌مانیم

بگو چه با میل یا به کراهت انفاق کنید هرگز از شما قبول نخواهد شد که شما قومی فاسق می‌باشید

و چه آنها را مانع شده که نفقات آنها از آنها قبول نشود جز آنکه آنها به خداوند و رسول او کفر ورزیدند و در نماز [قالبی به عنوان اظهار احکام اسلام] حاضر نمی‌شوند مگر و (در حالی که) آنها [برای عدم نشاطشان به اعمال اخرویّه به سبب کفرشان] کسل هستند و انفاق نمی‌کنند مگر و (در حالی که) آنها کراهت کننده‌اند

پس اموال آنها و نه اولادشان تو را شگفت‌زده نسازد جز این نیست که خداوند می‌خواهد تا آنها را در زندگانی دنیا با آن عذاب کند و جان آنها کنده شود و (در حالی که) آنها کافر هستند

و به خداوند سوگند می‌خورند که آنها البتّه از شما هستند و (در حالی که) آنها از شما نیستند و لکن آنها گروهی هستند که [از شما بر اموالشان و انفسشان] می‌ترسند

اگر پناهگاهی [قلعه‌ای که در آن متحصّن شوند یا سلطانی که به او تقویت شوند] می‌یافتند یا غارهایی [در کوه‌ها] یا گریزگاه‌هایی (سوراخ‌هائی در زمین) حتماً به آن رو می‌آوردند و (در حالی که) آنها [به آن] شتاب (سرعت) داشتند

و از آنان کسی هست که از تو در صدقات [در تقسیم آنها و جمع آنها و حفظ آنها برای ایصال به مستحقّ آنها] عیبجویی می‌کند [و بر تو عیب می‌گیرد] پس اگر از آن به آنها اعطاء شود راضی می‌شوند و اگر از آن به آنها اعطاء نشود آنوقت آنها خشمگین می‌شوند [برای اینکه اتّباع آنها بر تو به جهت اغراض فاسده و اعراض کاسده است نه برای امر دین و آخرت] {و تحقیق این است که هر کسی که حبّ او به دنیا بر حبّ او به آخرت غلبه کند، پس او از اهل این آیه است، و اغلب مردم حبّ آخرت ندارند و اغلب کسانی که حبّ آخرت دارند حبّشان به دنیا بر حبّشان به آخرت غالب است}

و اگر که آنها به آنچه [از غناء و فقر و اولاد و عقیم بودن و عزّت و ذلّت و صحّت و سٌقم و امن و خوف و غیر آنها از آنچه که به دست بنده نیست] که خداوند و [یا آنچه که خداوند از صدقات و غنایم بر دست] رسول او به آنها داد راضی می‌شدند و می‌گفتند: خداوند ما را کافی است که خداوند بزودی از فضل خویش و رسولش به ما خواهد داد همانا ما به خداوند راغب هستیم [مورث محبّت بر رسول (ص) و توجّه به او و اتّباع او می‌شد و در همهٔ اینها خیر دنیا و آخرت هست، زیرا رضا به قضاء خداوند وقتی که آنچه که ملایم نمی‌شود قضاء (حکم) شود امر او را آسان می‌کند و وقتی که به آنچه که ملایم است قضاء شود مورث شکر می‌شود و جلب مزید می‌کند]

همانا صدقات به عنوان فریضه (واجب) از سوی خداوند جز برای فقراء و مساکین و عاملان (کارگزاران) بر آن [به عنوان اجرت بر عملشان] و دلجویی قلوب آنها [زیرا آنها برای حفظ ثغور مسلمین آماده‌اند یا مستمالان (متمایل شدگان، مهربانی خواهان) بر استماع آیات قرآن و احکام مسلمین تا آنکه بشناسند که محمّد (ص) رسول خدا است] و در آزاد کردن بردگان [تحت فشار، یا مکاتب (برده‌ای که با خواجه خویش قرار بسته که خویش را بخرد) عاجز از اداء مال کتابت، یا آنچه که مسلمین را از کفّارات لازم می‌شود و قادر بر اداء آن نمی‌شوند] و بدهکاران (کسانی که در آنچه که خداوند به آن اذن نداده وامدار نشده‌اند) و در راه خدا [یا جهاد و حجّ یا هر راه خیر] و در راه ماندگان (مسافر در سفر مباح که بالفعل و نه بالقوّه ولو به قرض کردن بر خرجی سفر خود به وطنش قادر نمی‌شود) نیست و خداوند [به موارد صدقات] دانا و [در سنّت کردن آنها و تخصیص موارد آنها] حکیم است

و از آنها کسانی که پیامبر را اذیّت می‌کنند و می‌گویند او گوش (دهان‌بین) است [که هر آنچه که از هر گوینده‌ای که موافق است می‌شنود را قبول می‌کند] بگو گوش (دهان‌بین بودن) برای شما بهتر است [که می‌شنود هر آنچه را که صلاح شما در آن است و اگرچه نمی‌دانید که صلاح شما در آن است] که به خداوند ایمان می‌آورد و مؤمنان را باور می‌دارد و به عنوان رحمت برای کسانی از شما است که [با ایمان عامّ یا خاصّ] ایمان آورده‌اند، و کسانی که رسول خدا را می‌آزارند عذابی دردناک دارند

[اذیّت کنندگان رسول (ص)] برای شما به خداوند سوگند می‌خورند تا شما را راضی کنند و (حال آنکه) خداوند و رسولش سزاوارترند که او را خشنود سازند اگر مؤمن می‌باشند

آیا هنوز نمی‌دانند که کسی که با خداوند و رسولش تندی (مخاصمت) کند پس همانا آتش جهنّمی برای او هست که در آن ماندگار است و آن خواری بزرگی است

منافقان می‌ترسند که سوره‌ای علیهم (بر زیان آنها) نازل شود که آنچه که در قلوب آنها است را به آنها خبر دهد، بگو استهزاء کنید همانا خداوند آنچه را که حذر می‌کنید خارج کننده است

و اگر از آنها سؤال کنی حتماً می‌گویند جز این نیست که ما قایم می‌شدیم و [قایم باشک] بازی می‌کردیم بگو آیا خداوند و آیاتش و رسولش را استهزاء می‌کردید

عذر نیاورید که بعد از ایمانتان [با توبه کردن بر دست محمّد (ص) و بیعت کردن با او با بیعت عامّه] کفر ورزیده‌اید اگر [بعد توبه کردن آنها] گروهی از شما را عفو کنیم گروهی [دیگر] را [به خاطر توبه نکردن آنها یا برای انجرار (کشیده شدن) کفر ملّی آنها به کفر فطری که با آن توبه قبول نمی‌شود] به (سبب) اینکه آنها مجرم بودند عذاب می‌کنیم

[مردان] منافقان و [زنان] منافقات بعضی آنها از [جنس] بعضی هستند [چنانکه ادّعاء کرده‌اند از شما نیستند] که [قالاً و حالاً و وجوداً در عالم صغیر خود و در عالم کبیر] به منکَر امر می‌کنند {هر شخص متصوّر به صورت منکرى بر وفق صورت خود امر به منکر می‌کند، و اگرچه صورت امر او امر به معروف باشد} و از معروف نهی می‌کنند [برای اینکه آنها از معروف دوری می‌کنند و دوری کننده از چیزی که غیر متصوّر به آن است لامحاله از آن نهى می‌کند] و دستان [ظاهری] خود را [از انفاق از روی ابتغاء (طلب) رضای خداوند به خاطر حرص به مال، (در حالی که) معتقد به اجر و عوض از خداوند و از بیعت با نبیّ (ص) و ولیّ (ع) نیستند و دستان باطنیشان را از توسّل به ذیل نبوّت و ولایت، و از روی از دنیا گرداندن به سوی خداوند و تضرّع نزد او] قبض می‌کنند، خداوند را فراموش کرده‌اند پس [خداوند] آنها را [از افاضهٔ رحمتش] فراموش کرد [ترک کرد و از نظرش و افاضهٔ رحمتش اسقاط نمود (انداخت)] زیرا منافقین خود فاسق هستند

خداوند به منافقان و منافقات و به کفّار آتش جهنّم را وعده داده است که در آن مخلّد هستند همان [به عنوان عذاب و به عنوان ایلام (درد رساندن)] برای آنها کافی است و خداوند آنها را لعنت (دور) کرده است و برای آنها عذابی مقیم هست

مانند کسانی که قبل از شما از لحاظ قوّت شدیدتر و به لحاظ اموال و اولاد بیشتر از شما بودند و از نصیبشان [از شهوات] بهره جستند پس [شما هم مثل آنها] از نصیب خود متمتّع می‌شوید همانند کسانی که قبل از شما از نصیب خود بهره‌مند شدند و همانند کسانی که [در شهوات و ملاهی (لهوها)] فرو رفتند فرو رفتید، آنها اعمالشان در دنیا و آخرت تباه شده و آنان همان زیانکارانند

آیا خبر کسانی که قبل از آنها بودند به آنها نرسیده است؟ قوم نوح [با طوفان غرق شدند] و عاد [یعنی قوم هود (ع) جهت اختصار بر اسم آنها اقتصار شده که با باد هلاک شدند] و ثمود [یعنی قوم صالح (ع)] و قوم ابراهیم [با پشه هلاک شدند]، و اصحاب مدین [یعنی قوم شعیب (ع)، با آتش هلاک شدند] و مؤتفکات [یعنی قوم لوط، زیرورو شده‌ها] رسولانشان با بیّنات (احکام واضح از احکام رسالت یا با معجزات) نزد آنها آمدند و [هیچگاه] خداوند را نبوَد که [با اهلاک] به آنها ظلم کند و لکن آنها [همواره] به خودشان ستم می‌کردند

و مؤمنین و مؤمنات بعضی از آنها اولیای بعضی [دیگر] هستند که به معروف امر می‌کنند و از منکر نهی می‌نمایند و نماز بپا می‌دارند و زکات می‌دهند {و ایتاء زکات اعمّ از اعطاء از اموال و ابدان و قوای شهویّه و غضبیّه و محرّکه است} و از خداوند و رسولش اطاعت می‌کنند آنان هستند که خداوند بزودی به آنها رحمت خواهد کرد همانا خداوند غالب است [مانعی او را از وفا کردن به وعدهٔ او و وعید او عاجز نمی‌کند و مانع نمی‌شود] و حکیم است [وعده نمی‌دهد مگر بر وفق حکمت خود که اعطاء و منع بحسب قابلیّات را اقتضاء می‌کند]

خداوند به مؤمنان و مؤمنات به جنّت‌هایی وعده داد که از زیر آنها نهرها جاری می‌شود که در آنها ماندگارند و مسکن‌های پاکی در جنّات عدن و [برای آنها] رضوانی از خداوند اکبر هست که آن (رضوان) همان رستگاری بزرگ است [که همانا اعلی مقامات سالکین الی الله همان مقام رضا است]

ای پیامبر! [با جهاد صوری و با جنگ کردن با نفس خود] با کفّار و [با مظاهرت و اوصیائت] با منافقان جهاد کن {زیرا او (ص) با منافقان جنگ نکرد، یا با کفّار و منافقین در عالم کبیر و صغیر با نفس خود یا با اوصیاء خود یا با اتباع مؤمن خود جهاد کن، زیرا مؤمنین ایضاً مأمور به جهاد کردن با کفّار وجود خود و منافقین آن با جنگ کردن صوری و معنوی و با محاجّه کردن و مجادلهٔ نیکو و با مدارات و حسن عشرت و با ادخال آنها در تحت سلطنت تو و اخذ جزیه و الزام فرائض (واجبات) و حدود بر منافقین امّتت هستند} و بر آنان سخت بگیر و جایگاهشان جهنّم و بد سرانجامی است

به خداوند سوگند یاد می‌کنند که نگفتند و البتّه که کلمهٔ کفر را گفته‌اند و بعد از اسلامشان کفر ورزیدند و به آنچه که نرسیده‌اند همّت گماردند و [از آنان] انتقام نگرفتند [یعنی به عقوبت جزاء ندادند یا اکراه نداشتند یا انکار نکردند] جز برای اینکه خداوند آنها را و پیامبرش را از فضل خویش بی‌نیاز کرده، پس اگر [از نفاق و لوازم آن] توبه کنند (برگردند) برای آنها بهتر می‌باشد و اگر [از توبه کردن یا از رسول (ص)] روی گردانند خداوند آنها را در دنیا و آخرت با عذابی دردناک عذاب می‌کند و در زمین ولیی و نه نصیری ندارند {ولیّ همان نبیّ (ص) یا خلیفهٔ او یا مُجاز بلاواسطه یا باواسطه از او است از جهت تربیت قلب و تعلیم احکام آن، و نصیر هر کدام از آنها است از جهت رسالت و تربیت قالب}

و از آنها کسانی با خداوند عهد بستند که اگر از فضل خود به ما بدهد البتّه حتماً صدقه خواهیم داد و البتّه حتماً از صالحین خواهیم بود

و چون از فضل خویش به آنها داد به آن بخل ورزیدند و [از عهد خویش] روی گردانیدند و (در حالی که) آنها [از خداوند و رسولش (ص)] اعراض کننده بودند

و [بخل و روی گردانیدن] به عنوان نفاق در قلوبشان در پی آنها شد تا روزی که او را با آنچه که از خداوند در آنچه که با او وعده کرده بودند خلاف (سرپیچی) کردند و با آنچه که دروغ بستند ملاقات می‌کنند

آیا ندانستند که خداوند سرّ آنها [یعنی خفایای امورشان را از خطوراتشان و خیالاتشان و اخلاقشان و احوالشان] و نجوایشان (آنچه که بر زبان‌هایشان ظاهر می‌شود به حیثی که بر دیگران مخفی می‌شود) را می‌داند و همانا خداوند به غیب‌ها (پنهانی‌ها) بسیار دانا است

کسانی که از فرمانبرداران [به طوع، به میل، عطاء کنندگان صدقات، رسانند‌گان به بهترین گیرندگان آن] از مؤمنان در صدقات لُمَز (عیبجویی همراه با استهزاء با چشم و ابرو) می‌کنند و به کسانی که جز [با منتهای] تلاششان [یعنی مگر به قدر تعب (کوشش) خود در تحصیل و طلب] بدست نمی‌آورند [و صدقه می‌دهند] و آنان را مسخره می‌کنند، و (حال آنکه) خداوند آنها را مسخره کرده است و آنها عذابی دردناک دارند

چه برای آنها استغفار کنی یا برای آنها استغفار نکنی، اگر برای آنها هفتاد مرتبه استغفار کنی پس هرگز خداوند آنها را نخواهد آمرزید آن به خاطر این است که آنها به خداوند و رسولش کفر ورزیده‌اند و خداوند مردمان فاسق را هدایت نمی‌کند

تخلّف کنندگان (باز ماندگان) در مقعدشان (محلّ نشستنشان، خانه‌شان) بنابر مخالفت کردن با رسول خدا شادمان شدند و کراهت ورزیدند که با اموالشان و انفسشان در راه خدا جهاد کنند و گفتند در گرما راه نیفتید، بگو حرارت آتش جهنّم شدیدتر است اگر می‌فهمیدند {فقه همان ادراک اغراض و غایات است خصوصاً غایات الهیّه از اشیاء و اقوال نه ادراک مفاهیم از الفاظ فقط چنانکه گمان شده، و لذا تفسیر شده به اینکه آن طلب علم دینی است که با آن به علمی دیگر توسّل جوید، و به عبارت اخری فقه آن ادراکی است که انسان را از حضیض نفس خود به اوج عقل او و از دنیای خود به آخرتش حرکت می‌دهد و تفسیر آن به علم به مسائل دینیّهٔ فرعیّه از ادلّهٔ تفصیلیّهٔ آن محض مواضعهٔ (با هم قرار گذاشتن) اصطلاحی است، و امّا در شریعت پس آن بر معنای خود باقیست و عدم نامگذاری علم خداوند و ملائکه به فقه برای عدم تصوّر استعداد برای او تعالی است و نه برای ملائکه تا ترقّی تصوّر شود، بلکه کلّ ما کان در آنجا به امکان عامّ است و آن بالفعل است، و عدم نامگذاری علوم انبیاء به فقه برای تبدّل استعداد آنها به فعلیّت است نه چنانکه گفته‌اند از اینکه علوم آنها از روی ادلّۀ تفصیلیّهٔ آنها نیست و حاصل این است که اشتداد و تدرّج در طریق انسانیّت مأخوذ در مفهوم فقه است و هر آنچه که ادراک می‌باشد همچنین فقه می‌باشد و آنچه که این‌چنین نباشد فقه نباشد، پس اگر فرض است که نبیّ حالت اشتداد در علم خود داشته باشد علم او از این جهت فقه می‌باشد}

پس باید به عنوان جزاء به خاطر آنچه که کسب می‌کردند کم بخندند و زیاد گریه کنند

پس اگر خداوند تو را [از جنگ روم] نزد گروهی از آنها (متخلّفان بلاعذر) بازگرداند پس از تو درخواست اجازه برای خروج (اعزام به جنگی دیگر) می‌کنند پس بگو: هرگز با من خارج نخواهید شد و هرگز همراه من با دشمنی نخواهید جنگید که شما بار اوّل (قبل از آن هنگامِ غزوهٔ تبوک) به نشستن (خودداری کردن) راضی شدید پس [همچنان] با خالفین (بر جای ماندگان یعنی زنان و کودکان) بنشینید (خودداری کنید)

و ابداً بر مردهٔ احدی از آنها نماز مگزار [زیرا نماز تو برای آنها آرامش است و آنها استعداد نماز تو را ندارند] و [برای دعاء کردن بر او] بر قبر او نایست زیرا آنها به خداوند و رسولش کفر ورزیده‌اند و مُرده‌اند [در حالی که] آنها فاسق بودند

اموال آنان و اولاد آنان تو را متعجّب نکند جز این نیست که خداوند می‌خواهد با آنها، آنان را در دنیا عذاب دهد و جانشان را بکَنَد و (در حالی که) آنها کافر هستند

و وقتی که سوره‌ای نازل می‌شود که به خداوند ایمان بیاورید و همراه با رسول او جهاد کنید توانگران آنها از تو اجازه می‌گیرند و [برای عذر] می‌گویند ما را رها کن که با خانه‌نشینان باشیم

راضی شده‌اند به اینکه با بر جای ماندگان باشند و بر قلب‌هایشان مهر زده شده و آنها نمی‌فهمند

لکن رسول و کسانی که [توانگران حقیقی هستند که] با او ایمان آورده‌اند با اموال خود و انفس خود جهاد می‌کنند و آنها [بزرگانی] هستند که برای آنها [بطور خاصّ همه جور] خیرات هست و آنان همان رستگارانند

خداوند برای آنان جنّت‌هایی آماده کرده که از تحت آنها نهرها جاری می‌شود در آنها جاودانه‌اند و آن رستگاری بزرگ است

و عذر آورندگان از اعراب (بادیه نشینان) آمدند تا به آنها [در عقود (خانه نشستن)] اجازه داده شود و کسانی که به خداوند و پیامبرش [در بیعت اسلامیّه] دروغ گفته بودند هم [در خانه] نشستند بزودی به کسانی از آنها که کفر ورزیده‌اند عذابی دردناک اصابت خواهد کرد

بر ضعفا [در تخلّفشان از جنگ] حرجی نیست و نه بر بیماران و نه بر کسانی که چیزی نمی‌یابند که انفاق (هزینه) کنند آنوقت که بر خداوند و رسولش نصح (دوستی بی آلایش) می‌کنند (اخلاص می‌ورزند) بر نیکوکاران سبیلی (وزری، ذمّی) نیست و خداوند [بر کسی که بد کرده] بسیار آمرزنده است [پس چگونه است به کسی که نیکی کرده] و مهربان است [پس راهی بر آنها به عقوبت در آخرت نیست]

و نه بر کسانی که وقتی که نزد تو می‌آیند تا آنها را سوار کنی [حیثی که آنچه که انفاق (هزینه) کنند و در بدن‌هایشان قوی شوند را می‌یابند لکن طاقت پیاده رفتن با تو و نه بر توشه (زاد) قدرت ندارند و از تو درخواست توشه می‌کنند] گفتی آنچه که شما را بر آن سوار کنم نمی‌یابم برگشتند و از چشمان لبریز از اندوه‌شان اشک روان می‌شود که آنچه که [لازم دارند تا] انفاق (خرج) کنند را نمی‌یابند