جزء شمارهٔ ۳

این رسولان، بعضی را [در منقبتی (صفت پسندیده‌ای، هنری) غیر منقبت دیگری] بر بعضی دیگر برتری دادیم، خداوند با کسی از آنها سخن گفت و درجات بعضی از آنها را بالا برد، و به عیسی پسر مریم بیّنات (معجزات ظاهرهٔ مذکوره در کتاب) دادیم و او را [با تأییدى خاصّ غیر تأییدى که برای سایر انبیاء بود] با روح القدس تأیید کردیم [و مردم بعد آمدن رسولان اختلاف کردند و با هم جنگیدند] و اگر خداوند می‌خواست کسان بعد از آنها [یعنی کسانی که بعد آمدن آنها یا بعد وفات آنها موجود بودند] بعد از آنکه بیّنه‌هائی (معجزات یا دللایل واضح یا موضح) نزد ایشان آمد با هم جنگ نمی‌کردند و لکن اختلاف کردند و از آنان کسانی [با ایمان عام حاصل با بیعت عامّه] ایمان آوردند و از آنان کسانی کفر ورزیدند و اگر خداوند می‌خواست با هم جنگ نمی‌کردند و لکن خداوند [نه غیر او] آنچه که می‌خواهد را انجام می‌دهد

ای کسانی که ایمان آورده‌اید قبل از آنکه روزی (روز مرگ و نه روز قیامت) بیاید که داد و ستدی در آن نیست [نه مالی در آن است که با آن عذاب را افتداء (باز خرید) کنید] و نه دوستی (رفیقی) [نافع است] و نه شفاعتی، از آنچه که روزی شما کرده‌ایم [از اموال و قوا و اعراض و بالجمله هر آنچه که در انانیّت شما و حدود آن زیاد می‌کند] انفاق کنید و کافران همان ظالمان هستند

خداوندی نیست جز ذات یکتای حقّ که زنده و پایدار است، او را چُرت و خواب عارض نمی‌شود و همهٔ آسمان‌ها و زمین‌ها از اوست، کیست که شفاعت کند نزد او مگر با اذن و اجازهٔ خودش، می‌داند آنچه را در جلو آنها و آنچه پشت سر آنها است و هیچکدام به علم او احاطه ندارند مگر به همان اندازه که خودش بخواهد، کرسی و تخت عظمت او همهٔ آسمان‌ها و زمین را فرا گرفته {کرسى به مقام علم او که محیط به همهٔ موجودات است و عرش به مجموع خلق تفسیر شده است} و از نگاهداری آنها خسته نمی‌شود، او است که بسیار بلند و دارای عظمت است

هیچ اکراه و اجباری در دین نیست راه حقّ از گمراهی جدا شده [و معلوم] است، هر کس به طاغوت کافر شود {طاغوت به شیطان و کاهن و جادوگر و تمرّد کننده از جنّ و انس و همچنین به بت و هر چیزی که به غیر از خدا عبادت شود تفسیر شده و حقّ این است که طاغوت نفس امّارهٔ انسانی و هر چیزی که این نفس امّاره از آن پیروی کند از شیطان و بت‌ها و جنّ و کاهن‌ها و جادوان و رؤسای ضلالت را شامل می‌گردد} و [با ایمان خاصّ که حاصل نمی‌شود مگر با بیعت نمودن بر دست علی (ع) و جانشینان او (دوازده امام) زیرا ایمان همگانی که بواسطهٔ پیمان همگانی نبوی پیدا می‌شود، فقط ظاهر است و اثری از آن در دل داخل نمی‌شود] به خداوند ایمان بیاورد چنگ به [بند و] ریسمان محکم خدایی زده که پاره شدنی نیست {امر ولایت که عبارت است از بیعت ویژه و اختصاصی ولایتی و اتّصال به صاحب امر با بستن پیمان، بالاتر و بلندتر از این است که به شرح و بیان درآید زیرا صورت آن که همان پیمان بستن می‌باشد هر چند از اعمال جسمانی و محسوس است ولی اتّصال روحانی و معنوی که بر اثر آن پیدا می‌شود امری است غیبی و پنهانی که به دیده‌ها درک نمی‌شود و به مثال هم در واهمه نمی‌آید بلکه بالاتر از درک به عقول نیز می‌باشد زیرا حدّ و رسم و کیف و کمّی برای آن نیست} و خداوند شنوا و دانا است [یعنی گفته‌های او را می‌شنود و کارها و اعمال او را می‌داند و او را به آنها پاداش نیک می‌دهد]

خداوند است صاحب اختیار [و ولیّ] مؤمنین که آنها را از تاریکی‌ها به سوی روشنائی هدایت می‌کند [و می‌برد] و کسانی که کافر به خداوند هستند دوستان آنها طاغوت است که آنها را از نور به تاریکی‌ها می‌برد؛ آنانند که در دوزخ جای دارند [یعنی این کفّار یا این طاغوت‌ها یا همهٔ آنها یاران دوزخ و قرین آتش هستند] و همیشه در آن می‌باشند

آیا ندیدی کسی (نمرود) را که با ابراهیم دربارهٔ پروردگارش احتجاج کرد که خداوند مُلک را به او داد [بعد آنکه نمرود به او گفت: اِی ابراهیم پروردگار تو کیست؟] آنوقت ابراهیم گفت: پروردگارم کسی است که زنده می‌کند و می‌میراند، [نمرود با مغلطه (سخن غلط انداز) و تمویه (عوام فریبی)] گفت: منم که زنده می‌کنم [کسی که قتل بر او واجب است را نمی‌کُشم، و از حبس نجاتش می‌دهم] و [با کُشتن کسی که کُشتن او را بخواهم] می‌میرانم، {و این مغلطه از او در جواب از جهت تمویه عوام است برای اینکه ابقاء حیات حاصله از خداوند احیاء (زنده کردن) نیست و آن ابقاء حیات هم نیست، بلکه آن ترک فعلی است که یؤدی به ازهاق روح است؛ و همچنین حالتی دربارهٔ میرانیدن هست} ابراهیم [به نمرود] گفت: پس همانا خداوند است که خورشید را از مشرق می‌آورد پس [تو] آن را از مغرب بیاور، پس کسی (نمرود) که کفر می‌ورزید مبهوت (حجّت او منقطع و متحیّر) شد و [حال آنکه او معینی نداشت که به او کمک کند زیرا معین جز خداوند نیست] و خداوند گروه ستمکاران [به خودشان سپس به خلق سپس به خلفاء خداوند] را هدایت نمی‌کند

یا [آیا نگاه نکردی به کسی] مانند کسی که بر قریه‌ای گذشت و (در حالی که) آن بر سقف‌هایش ویران (خرابه) بود، گفت: خداوند بعد مرگ [اهل] آن، چگونه این را زنده می‌کند [یا این قریه را عمارت می‌کند]؟ پس خداوند صد سال او را میرانید سپس او را برانگیخت، فرمود: چقدر درنگ کردی؟ گفت: یک روز درنگ کردم یا قسمتی از روز، فرمود: بلکه صد سال درنگ کردی پس به طعامت و شرابت نظر کن که تغییر نکرده و به الاغت نظر کن [که با بقاء طعامت و شرابت، چگونه پوسیده گشته و استخوان‌هایش متفرّق شده‌اند] و [آن را نسبت به تو انجام دادیم] تا تو را به عنوان نشانه برای مردم قرار دهیم، و به استخوان‌ها [ی الاغت و بدنت] نگاه کن که چگونه آنها را بر می‌خیزانیم [یعنی بلند می‌کنیم و بعضی آنها را بر بعضی کار می‌گذاریم] سپس گوشت بر آن می‌پوشانیم پس چون برای او واضح شد گفت: می‌دانم [یا بدان] که خداوند بر هر چیزی [و منجمله زنده کردن بعد از میرانیدن] بسیار قادر است

و آنوقت که ابراهیم گفت: [که زنده کردن خداوند با ردّ کردن روح به بدن میّت است، پس نمرود گفت: و آیا تو آن را معاینه دا‌شتی؟ پس ابراهیم نتوانست که بگوید بلی، پس بعد از آن در خلوت از خداوند سؤال کرد و گفت:] پروردگار من نشانم بده که چگونه مرده را زنده می‌کنی؟ [تا با آن جواب نمرود را بدهم، خداوند] فرمود: آیا باور (اذعان) نداری؟ [به اینکه من بر آن قدرت دارم و در آخرت آن را انجام می‌دهم، ابراهیم] گفت: بلی [به آن اذعان دارم و به آن یقین دارم] و لکن تا [با عیان بعد از بیان] قلبم مطمئن شود، [خداوند] فرمود: [اگر آن را می‌خواهی] پس چهار پرنده را بگیر {گفنه شده که چهار پرنده: طاووس مظهر شیطنت مقتضای بر انانیّت باعث تجلّی هر آنْ (لحظه) به رنگی بر نفس خود و بر دیگری و داعیّه بر تعجیب (عُجب داشتن) نفس خود و غیره است، و خروس غضب، و کبوتر شهوت، و اُردک حرص هستند} و آنها را نزد خود جمع کن [تا بر تو ملتبس (مشتبه) نشود سپس آنها را بکُش و قطعه قطعه نما و ممزوج گردان و آنها را جزء جزء کن] سپس بر سر هر کوهی جزئی از آنها را قرار بده سپس آنها را فرا بخوان، ساعی (سعی کننده) نزد تو می‌آیند {و مقصود از طیور چهارگانه شیطنت و شهوت و غضب و حرص متولّد از آن دو، یا طول امل (آرزو) متولّد از آنها است زیرا آنها امّهات لشکریان نفس و جهل هستند، و مراد از قتل آنها میرانیدن آنها از حیات نفسانی است و مراد از احیاء آنها زنده کردن آنها به حیات عقلانی است تا از لشکریان عقل گردند} و بدان [یعنی تا بدانی بعد زنده کردن مردگان] همانا خداوند عزیز (غالب) [است که چیزی او را از مرادش منع نمی‌کند] و حکیم است [تا نگوئی: چرا امر به قتل حیوان و ایذای آن نمود]

[گوئی گفته شده: چگونه است برای کسی که پرنده که آن از لشکریان جهل است را می‌کشد مساوی احیاء آن به حیات عقل است؟ پس فرمود:] مَثل کسانی که اموال [حقیقی] خود را [که همان قوای آنان است] در راه خدا انفاق می‌کنند مانند مَثل دانه‌ای است که هفت خوشه برویاند [و] در هر خوشه صد دانه و خداوند برای کسی که بخواهد مضاعف می‌کند [یعنی حدّی برای او نیست و تفاضل در عوض انفاق و اجر او جز این نیست که آن دربارهٔ حال منفِق (انفاق کننده) و نیّت او و شأن او و مال منفَق (انفاق شده) و حال منفقٌ علیه (انفاق شده بر او) به تفاوت است] و خداوند دارای وسعت و [به انفاق شما و مقدار منفَق (انفاق شده) و نیّت منفِق (انفاق کننده) و حال منفقٌ علیه] دانا است

کسانی که اموالشان را در راه خدا انفاق می‌کنند سپس در پی آنچه که انفاق کرده‌اند منّتی [که به عنوان اعتناء کننده نظر کند] و نه آزاری [که بر او گردن فرازی و اظهار قدرت کند و او را تحقیر کند و طلب تقدّم (پیشی کردن، پیشکش کردن) او کند و از او با کلام خشن استقبال کند و احسان خود را بر او بشمارد] را متعاقب نمی‌کنند نزد پروردگارشان اجرشان را دارند و نه بیمی بر آنها است و نه آنها محزون می‌شوند

[پس فرمود:] گفتار نیک و آمرزش [یعنی اغماض مسئول از قبایح سائل و قبایح حاجت یا ستر (پوشاندن) بر سائل و سؤال او، یا ادراک مغفرت خداوند بازاء قول معروف] بهتر از صدقه‌ای است که آزاری در پِی آن است و خداوند [از صدقات شما] غنی و بُردبار است [و به عقوبت کردن کسی که در انفاقش منّت می‌گذارد و اذیّت می‌کند عجله نمی‌کند]

ای کسانی که ایمان آورده‌اید [یعنی با بیعت عامّه و قبول دعوت ظاهره اسلام آورده‌اید] صدقه‌های خود را با منّت گذاشتن و آزار دادن باطل نکنید مانند کسی که مال خود را برای نمایش به مردم انفاق می‌کند {عبادات وقتی که داعی الیهای آنها قرب عابد به خداوند باشد به این معنی که قرب مستلزم شدّت حبّ مستلزم خدمت محبوب سبب برای عبادت و قیام به خدمت معبود و امتثال امر محبوب گردد عبادت است، و وقتی داعی انتفاع نفس از خداوند ولو با قرب به خداوند باشد عبادت حقیقی نمی‌باشد، و وقتی که داعی انتفاع نفس از غیر است نه حقیقتاً و نه صورتاً عبادت نمی‌باشد بلکه حرام و وبال می‌باشد} و به خداوند و روز آخِر ایمان نمی‌آورد (اذعان نمی‌کند) پس مَثل او [یعنی منفق مرائى (انفاق کنندهٔ ریاکار)] مانند مَثل تخته سنگی است که بر روی آن خاکی [صالح برای زرع و نمو آن] هست پس رگبار به آن اصابت می‌کند پس آن را بور (طاس از خاک و بذر) رها می‌کند که بر چیزی از آنچه که کسب کرده‌اند قدرت ندارند و [سوای خداوند معین (کمک کننده) ندارند و حال آنکه] خداوند مردمان کافر را هدایت نمی‌کند

و مَثَل کسانی که اموال خویش را و از جهت تثبیت [شاکلهٔ طلب خشنودی خداوند] از انفس خویش به جهت طلب خشنودی خداوند انفاق می‌کنند مانند مَثل [درختکار] باغی است در محلّی مرتفع که باران زیاد به آن اصابت کند [نه سیل] و [میوهٔ] خوردنی‌اش را به دو برابر به بار آورد و اگر باران زیاد بر آن نبارد پس شبنم [به آن] برسد و خداوند به آنچه که عمل می‌کنید بینا است

آیا یکی از شما دوست دارد {تمثیل دیگری است برای کسی که انفاق کرده سپس بعد از آن انفاقش را به منّت و اذیت باطل نموده، انفاق کسی که او در جنّت قلب برای آخرت غرس می‌کند را به باغی این‌چنین تشبیه کرد و صاحب آن را به صاحب باغی که از اصابت سالخوردگی و از جهت معیل (عائله‌مند) بودن او و عیال او به جهت فرزندان ضعیف در حالت شدّت احتیاج است، و منّت او و اذیّت او را به آتشی که می‌آید و باغش را می‌سوزاند در حالی که او به غیر آن امیدی ندارد} که او باغی از خرما و انگور داشته باشد که از زیر آن نهرها جاری می‌شود و در آن از هر میوه‌ای دارد و سالخورده شده [حتّی از قیام به امر فرزندانش ضعیف می‌باشد و فرزندانش را از این باغ کفایت می‌کرده] و فرزندانی ضعیف (عاجز از کسب کردن) دارد پس گردبادی که در آن آتشی هست به آن برسد و [آن را] بسوزاند، خداوند این چنین آیات را برای شما بیان می‌کند به این ترقّب که شما فکر کنید [و از ظاهر امثال (مَثل‌ها) که همان آیات آفاقی است به ممثّل لها که همان آیات انفسی است منتقل شوید]

ای کسانی که ایمان آورده‌اید از پاک‌ها آنچه که کسب کرده‌اید [حلال آن و جیاد (خوب) آن] و از آنچه که از زمین برای شما خارج کرده‌ایم [از پاکیزه‌های حبوبتان و میوه‌هایتان و استخراج شده‌ها از معادنتان] را انفاق کنید و (در حالی که) انفاق می‌کنید قصد [انفاق کالای] پست از آن [از آنچه که کسب کرده‌اید یا از آنچه که برای شما اخراج کرده‌ایم را] نکنید و (حال آنکه) شما [خود] به گرفتن آن [راضی] نیستید مگر آنکه در آن اغماض کنید و بدانید که خداوند غنی است [یعنی که محتاج گاهی پست را برای حاجتش قبول می‌کند و خداوند غنیّ است که پَست را اصلاً قبول نمی‌کند] و ستوده است [یعنی غنی ذمیم (نکوهش شده) گاهی پست را قبول می‌کند به خلاف حمید]

شیطان به شما وعدهٔ فقر می‌دهد [و شما را با فقر می‌ترساند] و شما را به فحشاء (بُخل) امر می‌کند و خداوند به شما آمرزش از خود و فضل (فزونی، برتری، کرم) وعده می‌دهد و خداوند دارای وسعت است [که از ضیق (تنگی) و فقر نمی‌ترسد و در وعده‌اش خلاف نیست] و دانا [به مصالح شما] است

به کسی که بخواهد حکمت می‌دهد {حکمت نظری عبارت از ادراک دقایق مصنوع الهی و غایات مترتّبه بر آن است و حکمت عملی عبارت است از قدرت بر صنع مصنوع مشتمل بر دقایق صنع و غایات مترتّبه الی غایتی که آن اشرف غایات است نسبت به مقام صانع} و به کسی که حکمت داده شود پس خیر فراوان داده شده و [از حکمت یا با استلزام آن بر خیر کثیر] جز خردمندان پند نمی‌گیرند

و آنچه از نفقه [از آنچه که اسم نفقه بر آن اطلاق می‌شود کم باشد یا زیاد، در حقّ یا باطل، صحیح یا فاسد، مبطل یا مبقی، سرّی یا علنی] که انفاق کنید یا از نذری که نذر کنید [به مانند آن به آن جزاء داده می‌شوید] پس همانا خداوند آن را می‌داند [و بر جزا دادن قدرت دارد] و برای ظالمان [یعنی مانعان حقوق از اهالی آنها و معطی (دهنده) آن به غیر اهلش در انفاق و] یاورانی [که عقوبت خدا را از آنها دفع کنند] نیست

اگر صدقات را آشکار کنید پس آن خوب است و اگر آن را مخفی سازید و به فقراء بدهید پس آن (پنهان کردن) برای شما بهتر است و [خداوند] گناهانتان را از شما می‌پوشاند و خداوند به آنچه که عمل می‌کنید آگاه است

هدایت آنها بر [عهدهٔ] تو نیست و لکن خداوند کسی که بخواهد را هدایت می‌کند و آنچه از خیر (از مال حلال مکتسب) که انفاق کنید پس [آن نافع] برای خودتان است [پس چرا با آن بر غیر خود منّت می‌نهید یا کسی که بر او انفاق می‌کنید یا غیر او را اذیّت می‌کنید] و انفاق نکنید [یعنی برای شما شایسته نیست که انفاق کنید] مگر آنکه وجه خداوند را طلب کنید و آنچه که از خیر انفاق کنید [با اداء کردن تمام آنچه که شایسته است که اداء شود] به شما وفا (به تمامی اداء) می‌کند و [با نقص در آنچه که جزای انفاق شما به شما داده می‌شود] به شما ظلم نمی‌شود

برای فقرائی که در راه خدا محصور شده‌اند [یعنی خداوند آنها را در راه حبس کرده است به حیثی که سیر و ترقّی برای آنها ممکن نمی‌شود، یا خداوند آنها را با امراض بدنی و شؤن نفسانی از مکاسب حصر (حبس) کرده است، یا رسول (ص) یا خودشان آنها را از مکاسب بازداشته‌اند] که استطاعت زدن (راه افتادن) در زمین [برای سلوک به آخرت یا برای مکاسب] را ندارند جاهل، آنان را [به خاطر] عفت ورزیدن [از سؤال کردن] غنی می‌پندارد، آنها را از سیمایشان می‌شناسی، از مردم با اصرار درخواست (گدایی) نمی‌کنند و آنچه از خیر که [بر آنها] انفاق کنید پس همانا خداوند به آن دانا است [و جزای شما را بنابر آن می‌دهد]

کسانی که اموالشان را در شب و روز در نهان و آشکارا انفاق می‌کنند پس اجرشان را نزد پروردگارشان دارند و نه بیمی بر ایشان هست و نه آنها اندوهگین می‌شوند

کسانی که ربا (زیادت بر رأس المال) می‌خورند (می‌گیرند) [از قبرهایشان یا از نشستن یا به امور معاششان] بپا نمی‌شوند مگر مانند کسی که شیطان به خاطر مسّ کردن [او] به او انگول می‌کند (ور می‌رود، عقلش را فاسد می‌کند، او را فاسد می‌کند)، آن به (سبب) این است که آنها [ربا را با بیع (خرید و فروش) مقایسه کردند حیثی که جواز بیع را به اضعاف قیمت بازاری برای کالا دیدند و این بیع را در زیادت قیمت از قیمت کالا با بیع ربوی در زیادت عوض از اصل مال مقایسه کردند و] گفتند جز این نیست که بیع [با زیادت قیمت] مثل ربا است و (حال آنکه) [قیاس آنها را باطل کرد تعالی و فرمود] خداوند بیع را حلال کرده و ربا را حرام کرده است [یعنی همانا صحّت و فساد به تماثل در صورت نیست جز این نیست که آن دو به امر خداوند و نهی او است] پس کسی که موعظه‌ای از پروردگارش به او آمده {موعظه یادآوردی است به آنچه که قلب را لیّن (نرم) می‌کند و بازدارنده است از آنچه که قلب را قسی می‌نماید} سپس [از ربا] باز ایستاده (خودداری کرده) پس آنچه [از ربا] که گذشته (اخذ کرده) برای او است و امر او به خداوند است [نه به حکّام تا بر او به ردّ آنچه که قبل از موعظه آن را اخذ کرده حکم کنند] و کسی که [بعد از آنکه موعظه به او آمد به ربا] بر گردد پس آنان اصحاب آتشند [در حالی که] آنها در آن ماندگارند

خداوند ربا [یعنی مال حاصل از نفس ربا، یا مالی که در آن ربا هست] را محو می‌کند و صدقات را فزونی می‌بخشد [یعنی در آخرت، یا عوض آن را، در آنچه که از خود خارج کرده را فزونی می‌بخشد] و خداوند هیچ کافر [به امر و نهی خداوند] گناه پیشه‌ای (فرو رفته در ارتکاب مناهی او) را دوست ندارد

همانا کسانی که [با بیعت عامّه] ایمان آورده‌اند و [به سبب ایمان خاصّ حاصل به بیعت خاصّهٔ ولویّه] به صالحات عمل کرده‌اند و اقامهٔ نماز نموده‌اند و زکات داده‌اند اجرشان را نزد پروردگارشان دارند و نه ترسی بر آنها است و نه آنها اندوهگین می‌شوند

ای کسانی که ایمان آورده‌اید از [سخط] خداوند [در مخالفت با جمیع اوامر او و نواهی او خصوصاً در ربا] بهراسید و آنچه که از ربا باقی مانده را ترک کنید [یعنی آنچه از آن را که گرفته‌اید ردّ نکنید و لکن آنچه از آن که بر بدهکاران باقی مانده است پس آن را مطالبه نکنید] اگر مؤمن می‌باشید

پس اگر [آنچه که از ربا باقى مانده است را ترک] نکردید پس آگاه باشید (بدانید) به جنگ [بزرگی] با خداوند و رسولش برخاسته‌اید و اگر توبه کنید پس اصل اموالتان برای شما است [برای بدهکاران نیست که رئوس (اصل سرمایه‌ها) اموال را در آنچه که قبل از بیّن کردن ربا آن را گرفته‌اید محاسبه کنند]، نه [با اخذ زیادت بر اصل مال] ستم کنید و نه [با نقصان اصل مال] ستم شوید

و اگر تنگدستی [در بدهکاران خود] بود (یافتید) پس تا توانگر شدن [او به او] مهلت دهید و اگر [بر بدهکار چه توانگر باشد یا تنگدست، یا بر تنگدستی یا با برائت او از دِین] صدقه دهید برای شما بهتر است اگر می‌دانستید [که صدقه دادن برای شما بهتر است صدقه می‌دادید]

و از [موشکافی کردن در محاسبه و سخت گرفتن در مطالبه از] آنروزی که در آن به سوی خداوند بازگردانده می‌شوید بهراسید سپس هر نفسی به آنچه که کسب کرده وفا می‌شود و [با نقص کردن جزاء یا تضعیف عقاب] به آنها ظلم نمی‌شود

ای کسانی که [با ایمان عامّ و بیعت نبویّه و قبول دعوت ظاهره] ایمان آورده‌اید وقتی که به دِین [وام] تا سررسید معیّن قرض می‌دهید و می‌گیرید پس آن را بنویسید و کاتبی باید بین شما به عدالت بنویسد و نویسنده (یکی از نویسندگان) نباید اباء کند از اینکه بنویسد چنانکه خداوند [نوشتن را] به او آموخت، پس باید بنویسد و کسی که حقّ بر گردن او است باید املاء کند و باید [در تلقین آنچه که به صاحب حقّ ضرر می‌رساند] از الله پروردگارش بهراسد و نباید از آن (از حقّ یا از آنچه که املاء می‌کند) چیزی را کم کند (بکاهد)، و اگر کسی که حقّ بر او است سفیه (محجورٌ علیه) یا ضعیف (غیر محجورٌ علیه) باشد [لکن بین الفاظی که علیه و له وی است تمیز ندهد] یا توانائی ندارد که او املاء کند پس ولیّ او [که حقّ بر او است یا ولیّ حقّ] باید به عدالت املاء کند، و دو شاهد [بالغ مُسلمِ حرّ (آزاد)] از مردان خود را گواه بگیرید و اگر دو [شاهد] مرد نبودند پس باید یک مرد و دو زن [شاهد باشند] از کسانی از شهداء که رضایت می‌دهید [را گواه بگیرید]، اگر که یکی از آن دو [زن] گمراه شد پس آن [زن] دیگری باید به او یادآوری کند، و شهداء [یعنی کسانی که برای حمل شهادت اهل می‌باشند] وقتی که خوانده می‌شوند [تا آن را حمل کنند یا کسی که متحمّل می‌باشد] نباید اباء کنند و [ای متداینان (معامله کنندگان به دِین) و شاهدان و کتّاب (نویسنده‌ها)] نباید که ملول شوید از اینکه آن را می‌نویسید، [چه قدر حقّ] تا زمان [سررسید] آن کوچک باشد یا بزرگ، آن نزد خداوند [از افراط به اخذ وثیقه به چند برابر حقّ همراه با نوشتن] دادگرانه‌تر و [از تفریط به اهمال نوشتن و شاهد گرفتن دورتر] است و برای شهادت [از تذکّر دقایق آن و قدر (اندازهٔ) حقّ و مدّت آن و غیر ذلک] درست‌تر (کفایت کننده‌تر) است و به اینکه شکّ نکنید نزدیکتر است، مگر آنکه تجارتی حاضره (نقدی) باشد که آن را بین خود می‌گردانید (دست به دست می‌کنید، تحویل می‌دهید و تحویل می‌گیرید) پس بر شما گناهی نیست که آن را ننویسید، و وقتی که خرید و فروش می‌کنید شاهد بگیرید و نویسنده‌ای و نه شاهدی نباید زیان ببینند، و اگر [مضارّت (ضرر زدن) را] انجام دهید [عقوبت می‌شوید] پس همانا آن انحراف شما [از فرمان خداوند] است و [نسبت] به خداوند تقوا پیشه کنید تا خداوند به شما علم بیآموزد و خداوند به هر چیزی دانا است [و مضارّت و تقوا از شما را می‌داند]

و اگر [حین تداین، معامله غیر نقدی یا وام] در سفر بودید و نویسنده‌ای نیافتید [که برای شما بنویسد] پس رهینه (گرویی) گرفته شود و اگر بعضی از شما بعضی دیگر را امین می‌داند پس کسی که امین شده است باید امانت (دِین) او را اداء نماید و باید [در خیانت کردن و نیرنگ زدن] از الله پروردگارش بترسد و شهادت را کتمان نکنید و کسی که آن را [بدون انگیزهٔ شرعی مُبیح (مباح کننده) بر کتمان آن] کتمان کند پس همانا او قلبش گناهکار است و خداوند به آنچه که عمل می‌کنید [از اداء امانت و خیانت در آن و اداء شهادت و کتمان آن] دانا است

از خداوند است [و مملوک او است] آنچه در آسمان‌ها و آنچه در زمین می‌باشد و اگر ظاهر کنید آنچه را که در درونتان هست [از نیّات و خیالات] یا پنهان کنید، خداوند آنها را با شما حساب می‌کند، سپس می‌آمرزد برای هر کس بخواهد و عذاب [و عقاب] می‌کند هر که را بخواهد، خداوند بر هر چیزی قادر و توانا است

پیغمبر ایمان آورد به آنچه از طرف [خدای] پروردگار به سوی او نازل شده و مؤمنین هم همه به خداوند و ملائکهٔ او و کتاب‌هائی [که خداوند فرستاده] و به پیغمبران او ایمان آورده‌اند، [ما] بین پیغمبران او [در امر پیامبری و نمایندگی خدا] فرق نمی‌گذاریم، همه گفتند شنیدیم و اطاعت کردیم و درخواست آمرزش از تو می‌کنیم، خدایا برگشت ما به سوی تو است

خداوند به هیچکس زیادتر از حدّ توانائی او [دستوری نمی‌دهد و] تکلیف نمی‌کند، [هر کس] آنچه نیکی کرده به سود خودش و آنچه بد کرده به زیان خودش می‌باشد، [خداوندا] پروردگارا ما را مُؤاخذه منما اگر چیزی را فراموش کنیم یا به اشتباه برویم، خدایا بر ما بار سنگین تحمیل منما چنانکه بر امّت‌های گذشته بار کردی، خداوندا بر ما آنچه طاقت نداریم [و زیادتر از اندازهٔ توانائی ما است] تحمیل مکن و از ما عفو نما و ما را بیامرز و بر ما رحم فرما تو آقا [و صاحب اختیار] ما هستی و ما را بر قوم کافر نصرت [و یاری] ده!

«الم»

خداوندی نیست جز ذات یکتای حقّ که زنده و پایدار است

کتاب را به حقّ بر تو نازل کرد [در حالی که] تصدیق کننده است بر آنچه [از کتب و شرایع] که بین دستان (نزد) او است و تورات را نازل کرد و انجیل را

قبل از [قرآن یا قبل از این زمان]، به جهت هدایت برای مردم، و فرقان (قرآن) را نازل کرد، همانا کسانی که به آیات خداوند [از حیث آیات بودن آنها] کفر ورزیده‌اند {آیات اعمّ از آیات انفسی و آفاقی و تدوینی هستند زیرا شؤنات نفوس و واردات جسمانی و نفسانی آنها و موجودات عالم کبیر همگی آیات جمال او و جلال او تعالی هستند} برای آنها عذاب شدیدی هست و خداوند عزیز (چیره) و انتقام‌گیر است {معنی عزّت او تعالی این است که مانعی او را از مراد او منع نمی‌کند، و از شأن او انتقام از کسی است که با او مخالفت کند و به او عصیان ورزد}

همانا چیزی [از کفر آنها] از خداوند در زمین و نه در آسمان [یعنی در جملهٔ ماسوی الله] بر او مخفی نمی‌شود

او کسی است که شما را آنگونه که می‌خواهد در رحم‌ها صورت می‌دهد، خدایی جز او نیست، عزیز [است که مانعی او را از تصویر کردن آنچه که در رحم می‌خواهد منع نمی‌کند] و حکیم است [که آن را تصویر نمی‌کند مگر به صورتى که استعداد او آن را اقتضاء می‌کند و مصالح عائده (برگشته) به آن یا به عالم را استعقاب (عوض گرفتن، لغزش کسی را خواستن) می‌نماید]

او کسی است که کتاب را بر تو نازل کرد، از [جملهٔ] آنها، آیاتی محکمات هستند، آنها مادر (اصل) کتابند و [برخی] دیگر متشابهات هستند و کسانی که در قلوبشان انحراف [یعنی میل (متمایل شدن) از حقّ و انحراف از جهت قلب و آخرت] هست پس به (جهت) طلب فتنه [چه شاعر (شعور دار) به ابتغاء (طلب) باشند یا غیر شاعر] و با طلب تأویل آن [به آنچه که موافق آرائشان می‌شود] از آنچه که تشابه (شبهت، اشکال در تشخیص) به آن دارد پیروی می‌کنند و (حال آنکه) تأویلش را جز خداوند نمی‌داند، و استواران در علم [با رسوخی (استواری) تامّ و آنان کسانی هستند که به مقام مشیّت رسیده‌اند و از مقام امکان ارتقاء یافته‌اند و آنان محمّد (ص) و دوازده اوصیاء او هستند نه غیر آنها، و امّا غیر آنان از انبیاء و اولیاء، چون از مقام امکان ارتقاء نیافته‌اند تأویل تامّ آن را نمی‌دانند بلکه به قدر مقامشان و شأنشان است، از باب تسلیم] می‌گویند همه [از محکم و متشابه] از نزد پروردگار ما است به آن ایمان آورده‌ایم و جز خردمندان [کسی] یاد نمی‌کند [که در کتاب محکم و متشابه هست، و اینکه متشابه را جز خداوند یا آن کسی که خلیفهٔ خدا می‌باشد آن را نمی‌داند، و اینکه ایجاد کتاب و انزال آن جز با اشتمال بر متشابه تصوّر نمی‌شود] {خردمندان کسانی هستند که اعمالشان و علومشان با تعقید (بستن) قلوبشان به ولایت بر دست اولیاء امر دارای لُب (مغز) گشته است}

[ای] پروردگار ما بعد آنکه ما را [با تسلیم شدن و ترک استبداد به آراء با قبول ولایت و بیعت خاصّه] هدایت کردی قلب‌های ما را [از استقامت بر طریق اعتراف به عجز در آنچه که نمی‌دانیم و ترک تصرّف در متشابه که تأویل آن را نمی‌دانیم و اقرار به اینکه آن از نزد خداوند است الی تصرّف در آنچه که نمی‌دانیم و سخن راندن به آراء و تأویل متشابه از نزد خودمان و اتّباع آنچه که هواهای ما موافق با آن می‌شود منحرف] مگردان و از نزد خودت به ما رحمتی هبه (اعطاء بدون عوض) کن همانا تو بسیار عطاء کننده‌ای

ای پروردگار ما همانا تو جمع کنندهٔ مردم هستی برای (در) [آن] روزی که شکّی در آن نیست همانا خداوند خلف وعده نمی‌کند

همانا کسانی که کفر ورزیده‌اند {مراد از کفر، کفر به ولایت است زیرا آیه تعریض به امّت است} هرگز اموال آنها و نه فرزندان آنها، آنها را از چیزی از [سخط] خداوند بی نیاز (دفع) نمی‌کند و آنان خود [در جحیم] هیزم آتشند [چنانکه آنها در دنیا هیزم آتش غضب و حرص و حسد و غیر آن هستند]

همانند رویهٔ آل فرعون و کسانی که قبل از آنها بودند [یعنی شأن آنها و رسم آنها است که رسولان و اوصیای آنها و سایر] آیات ما را دروغ شمردند پس خداوند آنها را به گناهانشان گرفت و خداوند سخت عقوبت دهنده است

[ای محمّد] به کسانی که کفر ورزیده‌اند بگو: بزودی [در دنیا و حال مرگ و در برزخ‌ها و در محشر] مغلوب خواهید شد و [بعد از منتهی شدن به محشر] به جهنّم محشور می‌شوید و [آنجا] بد جایگاهی است

[ای یهود یا مطلق کفّار یا مطلق مردم از مسلمین و کفّار] همانا به عنوان نشانه برای شما [دالّ بر صدق محمّد (ص) در رسالتش] می‌باشد در [آن هنگام که] دو گروه [در بدر] روبرو شدند گروهی که در راه خدا جنگ می‌کردند و دیگری کافران (مشرکین مکّه) که آنها را با دیدن چشم دو مثل (برابر) خود می‌دیدند و خداوند کسی که بخواهد را با یاری خود تأیید (نیرومند) می‌کند که هرآینه در آن برای دارندگان بصیرت البتّه عبرتی هست

دوستی شهوات (همان محبّت نفسانی) از زنان و پسران [بلکه مطلق اولاد] و مال هنگفت انباشته شده از طلا و نقره و اسبان نشان‌دار [چریده یا تعلیم دیده یا زیبا از سیما] و چهارپایان [سه‌گانهٔ گاو و گوسفند و شتر] و کشتزار (کسب یا جمع مال یا زراعت) برای ناس (مردم، فراموش کنندگان، نه انسان) زینت داده شده، آنها کالا‌های حیات دنیا هستند و خداوند است که سرانجام خوب [برای کسی که آنها را ترک کند] تنها نزد او است

[ای محمّد برای ترغیب (بیزاری) از آن و تحریص در آنچه که نزد خداوند است] بگو آیا به شما به بهتر از آن خبر بدهم؟ برای کسانی که تقوا پیشه می‌کنند نزد پروردگارشان جنّت‌هایی [مرتفع] هست که از تحت [عمارات یا درختان یا طبقات] آنها نهر‌ها جاری می‌شود مخلّد (ماندگار) در آن هستند و ازواج پاک [از آنچه که از زنان استقذار (چرک و پلید شمردن) می‌کنند از احداث (ادرار و مدفوع) و اخباث (پلیدی‌ها) و کثافات اخلاط و از آنچه که از آن استکراه (زشت و ناپسند شمردن) می‌کنند از رذایل اخلاق] و رضوان از خداوند {«رضوان الله» آخر مقامات نعمت‌ها است که فوق آن نعمتی نیست و آن مستلزم رضایت عبد از خداوند است}، و خداوند به بندگان بصیر است [و مقام همه و درجات شقاوتشان یا سعادتشان را می‌بیند و بحسب آنها به همه پاداش می‌دهد]

کسانی که می‌گویند [ای] پروردگار ما همانا ما ایمان آوردیم پس گناهان ما را بر ما بیامرز و ما را از عذاب آتش نگهدار

صبر کنندگان و راستان و فرمانبرداران و انفاق کنندگان و استغفار کنندگان در سحرگاهان هستند

خداوند گواهی داده که خدایی جز او نیست و ملائکه و دارندگان علم، قیام کنندگان به قسط (دادگری) [شهادت می‌دهند] خدایی جز او چیرهٔ حکیم نیست [غالبی است که با او مجالی برای آلهه‌ای غیر از او نیست و حکیمی است که احدی را مظهر آلهیّهٔ خود قرار نمی‌دهد مگر به حکمت‌ها و مصالح]

همانا دین (طریق به سوی آخرت و الی الله) نزد خداوند اسلام است [یعنی بعد از ظهور اسلام، طریق به خداوند منحصر به اسلام شد] و کسانی که کتاب داده شده‌اند [از یهود و نصاری در حقّ بودن آن یا در انحصار دین در آن] اختلاف نکردند مگر از روی بَغی (سلطه طلبی و گردن کشی) [و طلب ریاست در اهل ملّت خود یا از روی طلب مآکل (خوردنی‌ها) مقرّره برای آنها] در میان [اهل ملّت] خود بعد از آنکه علم [بر حقّ بودن محمّد (ص) و دین او و انحصار دین در دین او] نزد آنها آمد [قبل از مبعث او متّفق بودند تا آنکه مبعوث شد و یقین کردند که او نبّی موعود است سپس در حقّ بودن او اختلاف کردند به اینکه بعد از یقین آنها به بعثت او بعضی اقرار کردند و بعضی انکار کردند]، و هر کس که به آیات [تدوینی و تکوینی] خداوند [مانند آیات تورات و انجیل که ناطق به حقّیّت دین اسلام و صدق محمّد (ص) هستند، و به آیات قرآن دالّ بر حقّیّت او و حقّیّت وصیّ او، و مانند محمّد (ص) و علیّ (ع) و اولاد آن دو (ع)] کفر بورزد [خداوند به سبب کفر به او عذاب می‌کند برای اینکه او عملی را بلاجزاء رها نمی‌کند و کفر این کافر از او فوت نمی‌شود] و همانا خداوند زود حساب کننده است

و اگر [در حقّ بودن اسلام یا در انحصار دین در آن] بر تو احتجاج (اعتراض) کردند پس بگو [اسلام اخلاص وجه برای خداوند است و] وجه خود و کسی که از من تبعیّت کند را [به سبب اسلام] بر خداوند تسلیم کرده‌ام و به کسانی که کتاب داده شده‌اند و به امّیان [که کتاب و نه نبیّ ندارند یعنی کسانی که برای آنان از کمالات انسانی سوای انتساب به امّ (مادر) چیزی حاصل نشده] بگو آیا اسلام آورده‌اید [آیا وجوه‌تان را برای خدا مسلم یا مخلص گردانیده‌اید؟] پس اگر اسلام آوردند پس به تحقیق هدایت شده‌اند و اگر [از اسلام یا اخلاص وجه] روی گردانیدند پس [وبال آن بر تو نیست و] فقط رساندن بر [عهدهٔ] تو است و خداوند به بندگان بصیر است [و به هر کدام به عملش جزاء می‌دهد]

همانا کسانی به آیات خداوند کفر می‌ورزند و پیامبران را به ناحقّ می‌کشند و از مردم کسانی را که به قسط (دادگری) امر می‌کنند [یعنی اتباع انبیاء و بیعت کنندگان با بیعت خاصّه] را می‌کشند پس عذابی دردناک را به آنان بشارت بده

آنان کسانی هستند که اعمالشان در دنیا و آخرت هدر شده و [هیچ] یاری کننده‌ای ندارند [که عذابی که آنها را به آن بشارت می‌دهی را از آنها دفع کند]

آیا کسانی که نصیبی از کتاب داده شدند را ندیدی که به کتاب خدا (تورات) دعوت می‌شوند تا بین ایشان حکم کند و سپس گروهی از آنان [از کتاب خدا] روی بر می‌گردانند و (در حالی که) آنان اعراض کنندگانند [اعراض از حقّ بطور مطلق سجیّهٔ آنان است] {کتاب عبارت از احکام رسالت و نبوّت است و کتب تدوینی آسمانی صورت این احکام و ظهور آن هستند، و اگرچه مراد از آن تورات باشد پس تعریض به امّت و قرآن است و منظور منافقین امّت است حیثی که به محمّد (ص) و شریعت او و کتاب او اقرار کردند و بعد وفات او از کتاب او اعراض نمودند}

آن (روی گردانیدن و اعراض) به این [خاطر] است که آنها [عقوبت آخرت را بر خودشان سهل گرفتند و] گفتند: آتش هرگز ما را جز روز‌های معدودی لمس نخواهد کرد و آنچه که [از انقطاع عذاب یا اینکه ما فرزندان خدا و دوستان اوئیم یا اینکه پدرانشان پیامبران هستند که برای آنها شفاعت می‌کنند، یا اینکه خداوند به یعقوب وعده داد که اولاد او را عذاب نمی‌کند] افتراء می‌بستند آنها را در دینشان مغرور کرد

پس [حال آنها] چگونه است آنوقتی که آنها را در روزی که تردیدی در آن نیست (نمی‌شاید) جمع می‌کنیم و به هر نفسی [بنابر تجسّم اعمال] آنچه که کسب کرده تماماً داده می‌شود و [با نقص کردن ثواب یا زیادت عقاب] به آنها ظلم نمی‌شود {نفوس بشری از اعمال بدنی و ریاضات نفسى کسب فعلیّت می‌کنند و این فعلیّت آن‌چنان که گمان می‌رود کیفیّت عرضی نیست، بلکه آن شأنی جوهری از شؤن نفس است و آن شأنی است که بعد رفع حُجب طبع با موت اختیاری یا اضطراری برای نفس باقی می‌ماند که مملوک بر نفس با صورت موافق با آن متمثّل می‌شود و این معنی تجسّم اعمال است}

بگو بار خدایا [ای] پادشاه مُلک، که به کسی که می‌خواهی مُلک می‌بخشی و از کسی که بخواهی مُلک را می‌گیری و به کسی که بخواهی عزت می‌بخشی و کسی را که بخواهی خوار می‌کنی خیر در دست تو است همانا تو بر هر چیزی بسیار توانایی

شب را در روز داخل می‌کنی و روز را در شب داخل می‌کنی و زنده را از مرده خارج می‌کنی و مرده را از زنده خارج می‌کنی و به کسی که بخواهی به غیر حساب روزی می‌دهی

مؤمنین نباید کافران از غیر مؤمنین را به عنوان ولی (اولیاء مودّت یا اولیاء تصرّف) بگیرند و هر کس که آن (ولی گرفتن کافران) را انجام دهد پس در چیزی از [نسبت‌ها و دوستی‌هایی که آن ناشی از] خداوند [باشد] نیست مگر اینکه [از شرّ آنها و اضرار (ضرر زدن) آنها] از ایشان از روی تقیّه تقوا (هراس) کنید [اگر بر یکی از کافران بر خودش یا مالش یا عیالش یا عِرضش یا برادران مؤمنش ترسید اظهار موالات (دوستی کردن) با کافران مخالف با آنچه که در قلبش است اجازه داده می‌شود نه اینکه او به موالات حقیقی با آنها اجازه داده شود] و خداوند خودش به شما هشدار می‌دهد [پس در موالات با آنها از موضع رخصت تجاوز نکنید] و بازگشت (سرانجام) به خداوند است [پس موالات با غیر او و نه حذر از غیر او شایسته نیست مگر به اذن او]

بگو اگر آنچه [از مودّت بر کافران و غیر آن] که در سینه‌های شما است را مخفی کنید یا آن را آشکار کنید خداوند آن را می‌داند و آنچه که در آسمان‌ها هست و آنچه که در زمین هست را می‌داند و خداوند بر هر چیزی توانا است [و بر اعزاز (عزیز کردن) شما بدون موالات با کافران و اذلال (ذلیل کردن) شما به سبب موالات با آنها قدرت دارد پس بر آنچه که شما را از آن نهی کرده تعرّض نکنید به گمان اینکه عزّتتان از آن حاصل می‌شود]

در آنروزی که هر نفسی [صورت] آنچه از خوبی که عمل کرده و آنچه از بدی که عمل کرده را [بنابر تجسّم اعمال یا جزای آنچه را که عمل کرده یا صحیفهٔ آنچه را که عمل کرده] حاضر شده می‌یابد [آنگاه] دوست دارد که ای کاش بین آن و او فاصله‌ای [به غایت] دور می‌بود و خداوند خودش به شما هشدار می‌دهد و خداوند به بندگان مهربان است [لذا در عقوبت بر بدی کنندگان عجله نمی‌کند و از روی مهربانی به آنان، آنها را تحذیر می‌کند]

بگو: اگر خداوند را دوست می‌دارید پس از من پیروی کنید تا خداوند شما را دوست بدارد و گناهان شما را برای شما بیامرزد و خداوند بسیار آمرزنده و مهربان است [یعنی که از شیمهٔ (خوی، عادت) او مغفرت و رحمت نسبت به هر احدی است پس مغفرت او برای کسی که محبوبش باشد چگونه می‌باشد]

بگو از خداوند اطاعت کنید و از رسول و اگر روی بگردانید پس هرآینه خداوند کافران [به طاعت خدا و طاعت رسول (ص)] را دوست ندارد

همانا خداوند آدم و نوح و آل ابراهیم و آل عمران را [بر نبوّت آنها] بر جهانیان برگزید

فرزندانی را [برگزید] که بعضی از آنها [ناشی] از بعضی دیگر هستند و خداوند [به اقوال بندگانش با زبان استعدادشان و زبان گفتارشان] شنوا [است و به هر کدام از برگزیدگانش و غیر از آنها بحسب استعدادشان عطاء می‌کند] و [به مکنونات بندگان] دانا است

آنوقت که زن عمران گفت پروردگارا من نذر کرده‌ام که آنچه که در شکم من است [از خدمت کردن به ما برای خدمت به متعبّدات] برای تو آزاد کرده شود پس [نذر مرا] از من قبول فرما که همانا تو [بر قول من و نذر من] شنوا و [به نیّت من] دانا هستی

پس چون او (زن عمران) وی (مریم) را زائید گفت: پروردگارا همانا من او را دختر زائیده‌ام [که مؤنّث صلاحیّت خدمت در معابد را ندارد پس قادر به وفاء کردن به نذر خود نیستم] و خداوند به آنچه که زائیده‌ام داناتر است و پسر مانند دختر نیست و من او را مریم (به معنی عابده) نام نهادم و من او را و فرزند او را از شیطان رجیم به تو پناه می‌دهم

پس پروردگارش از او (زن عمران) قبول کرد با قبول کردنی نیکو و او (مریم) را پروراند [در حالی که] او (مریم) جوانه‌ای بود نیکو و [خداوند] زکریّا را کفیل او (مریم) قرار داد، هرگاه که زکریّا به محراب [یعنی به خانهٔ او] بر او (مریم) داخل می‌شد نزد او رزقی می‌یافت می‌گفت ای مریم چطور این را داری؟! [مریم] گفت: آن از نزد خداوند است و هرآینه خداوند به کسی که بخواهد از غیر حساب روزی می‌دهد

آنگاه [یا آنجا] زکریّا پروردگارش را دعاء کرد گفت: پروردگارا از نزد خودت به من فرزندی پاک عطاء کن همانا تو شنوای (اجابت کنندهٔ) دعاء هستی

پس [خداوند تعالی دعاى او را اجابت نمود و] ملائکه به او (زکریّا) نداء دادند و [در آن حال] او در محراب (در مصلّای خود) ایستاده بود و نماز می‌گزارد که: خداوند به تو یحیی را بشارت می‌دهد به عنوان تصدیق کننده به کلمه‌ای از خداوند [یعنی مسیح] و به عنوان سیّد (سَرور) [برای خلق در شرف و برای قومش در طاعت] و حصور (خویشتن‌دار) {حصور به معنی مبالغه کننده در منع نفس از شهوات است و لذلک به کسی که او زن نمی‌آورد تفسیر شده} و پیامبری از صالحان

[زکریّا] گفت: خدایا چگونه؟! پسری داشته باشم و (حال آنکه) پیری به من رسیده [و کبیر (مُسن) نطفه‌اش صلاحیّت انعقاد فرزند ندارد] و زنم نازا است؟ [رحم او قبل پیری صلاحیّت انعقاد ولد نمی‌داشت پس چگونه است بعد پیری! خداوند یا ملک نداء کننده] فرمود: خداوند این‌چنین [امری را همانطور که به آن بشارت داده شده‌ای مثل اعطاء فرزند بدون وجود اسباب طبیعی] آنچه می‌خواهد را انجام می‌دهد [چه اسباب آن موجود باشد یا نباشد]

[زکریّا] گفت: پروردگارا برای من نشانه‌ای قرار بده، فرمود: نشانهٔ تو اینکه سه روز با مردم سخن نگویی [قادر به سخن گفتن نباشی] مگر بطور رمزی و [در این ایّام] پروردگارت را بسیار ذکر کن و در شب و صبحگاهان تسبیح (تنزیه و تطهیر) کن

و آنوقت که ملائکه [به مریم] گفتند: ای مریم! همانا خداوند [از ذریّهٔ انبیاء] تو را برگزید و تو را [از سِفاح (رابطهٔ نامشروع)] پاک کرد و تو را بر زنان عالم [زمان تو] برگزید

ای مریم بر پروردگارت فرمانبرداری کن [یا اطاعت کن یا قیام در عبادت را ادامه بده یا دعاء (خواستن) کن یا ساکت باش] و سجده کن و با رکوع کنندگان (نماز گزاران) رکوع کن

آن [اِخبار به اَخبار مادر مریم (ع) و زکریّا (ع) و مریم (ع)] از اخبار غیب است [که از تو در غیب بود یا از اخبار غائبین و غائبات از تو است] که آن را به تو وحی می‌کنیم و تو آنوقت که قلم‌هایشان (قرعه) را انداختند که کدامشان مریم را کفالت کنند نزد آنها نبودی و تو آنوقت که [دربارهٔ کفالت مریم] با هم نزاع می‌کردند نزد آنها نبودی

آنوقت که ملائکه گفتند: ای مریم همانا خداوند به کلمه‌ای از خود به تو بشارت می‌دهد اسم او مسیح (به معنی مبارک) عیسی پسر مریم آبرومند در دنیا و آخرت و از نزدیکان [به خداوند] است

و با مردم در گهواره سخن می‌گوید و [آنگونه که] در میانسالی [سخن گفت] و از صالحان است

[مریم] گفت: پروردگارا چگونه فرزندی داشته باشم و (حال آنکه) بشری مرا لمس نکرده! گفت: خداوند این‌چنین [فرزندی بدون تماس بشر را] آنچه را که بخواهد خلق می‌کند وقتی که امری را قضاء (مقرّر، حکم) کند پس جز این نیست که به آن می‌گوید: بباش، پس [بدون اسباب] می‌باشد

و به او کتاب و حکمت (آثار ولایت) و تورات و انجیل را تعلیم می‌دهد

و به عنوان رسول به سوی بنی اسرائیل [می‌فرستد] که من نشانه‌ای از پروردگار شما را [با حجّتی که بر صحّت نبوّتم شکّ نمی‌کنید که آن از قوّت بشر نیست] نزد شما آورده‌ام، همانا [آن این است که] من برای شما از گِل مانند هیئت پرنده خلق می‌کنم (می‌سازم) و در آن [گِل یا در مخلوق از گِل] می‌دَمَم پس به اذن خداوند پرنده‌ای [زنده دارای گوشت و استخوان و بال و پرواز] می‌شود و کور مادرزاد و پیس (مبتلا به مرض پیسی) را بهبود می‌بخشم و به اذن خداوند مرده را زنده می‌کنم و [احوال شما را که آن برای شما معلوم و از من غائب است را] به شما خبر می‌دهم که چه می‌خورید و در خانه‌هایتان چه ذخیره می‌کنید که در آنها (مذکورات) البتّه نشانه‌ای [بزرگ] برای شما هست اگر مؤمن می‌باشید

و تصدیق کننده است بر آنچه که از تورات بین دستان (جلوی) من است و تا بعضی از آنچه که [به سبب بغی (سرکشی) شما] بر شما حرام شده [مثل هر ناخن‌دار و شُحوم (پیه‌ها) گاو و گوسفند و بعضی اعمال در روز شنبه و غیر آن] را برای شما حلال کنم و نشانه‌ای از پروردگارتان را نزد شما آورده‌ام پس [در مخالفت با من] از [سخط] خداوند بهراسید و [در آنچه که شما را به آن دعوت می‌کنم و در آنچه که شما را به آن امر می‌کنم و شما را از آن نهی می‌کنم] از من اطاعت کنید

همانا خداوند پروردگار من و پروردگار شما است پس او را بندگی کنید، این [مذکور از عبادت و اعتقاد به ربوبیّت یا از تقوا و از طاعت پیامبر] راه مستقیم است

پس چون عیسی [بعد از آنکه آنها را به سوی خداوند دعوت کرد و حجّت را بر آنان تمام نمود] از آنها کفر را احساس (ادراک) کرد گفت: چه کسانی یاری کنندهٔ من به سوی خداوند هستند؟ [یا چه کسی با خداوند مرا برای اظهار دین و اعلان (علنی کردن) آن یاری می‌کند؟] حواریّین گفتند: ما انصار (یاری کنندگان) خداوند هستیم به خداوند ایمان آوردیم و شهادت بدِه به اینکه ما مسلمان (تسلیم شده، منقاد، مطیع) هستیم

[ای] پروردگار ما، ما ایمان آوردیم به آنچه که [بر عیسی] نازل کرده‌ای و از رسول [یعنی از عیسی (ع)] تبعیّت کردیم پس ما را با شاهدان بنویس

و [یهود که عیسی (ع) از آنها کفر را احساس کرده بود برای قتل او] مکر کردند و خداوند هم مکر کرد و خداوند [از حیث مکر برای بودن اخفاء و اعلان در دست او و در حکم او، یا برای عدل بودن مکر از او و ظلم از غیر او یا برای لامحاله ماضی (بُرنده) بودن مکر او و استدراجش نه غیر او] بهترین مکر کنندگان است {و مکر اخفاءِ (پنهان کردن) مقصود و اظهار غیر آن است برای عجز از امضاءِ مقصود به جهر (آشکار) و به این معنی اطلاق آن بر خداوند جایز نیست مگر از باب مشاکله}

آنوقت که خداوند فرمود ای عیسی همانا من میرانندهٔ تو هستم [یعنی قابض (قبض کننده) تو از زمین هستم به حیثی که دیگران بدون قبض روح تو به چیزی از تو دست نَیازند] و تو را به سوی خود (به آسمانم) بالا برنده‌ام و تو را پاک کننده‌ام از کسانی که کفر ورزیده‌اند [از لوث مجاورت آنها و معاشرت با آنان یا از منقصت (عیبناکی) قصد آنان و قتلشان تو را] و کسانی که از تو تبعیّت کرده‌اند را فوق کسانی [از یهود تکذیب کننده و غیر آنان] که [به تو] کفر ورزیده‌اند قرار دهنده‌ام [و امّا مسلمین پس همانا آنها غیر تکذیب کنندگان او و غیر کافران به او هستند بلکه آنان کسانی هستند که حقیقتاً در اِخبار او به بعثت محمّد (ص) از او تبعیّت کردند] تا روز قیامت سپس محلّ رجوع شما [ای عیسی و تابعین تو و تکذیب کنندگان تو] من هستم آنگاه بین شما حکم می‌کنم در آنچه که در آن اختلاف می‌کردید

و امّا کسانی که کفر ورزیده‌اند پس آنها را با عذابی شدید در دنیا و در آخرت عذاب می‌کنم و [هیچ] یاری کننده‌ای [نه در دنیا و نه در آخرت] ندارند

و امّا کسانی که ایمان آورده‌اند و عمل صالح کردند پس پاداش‌هایشان را [در دنیا و در آخرت] به آنها وفا (بطور کامل اداء) می‌کند و خداوند ظالمان را دوست نمی‌دارد (بُغض می‌دارد)

آنها از آیات و ذکر حکیم هستند {مراد از آیات، آیات تدوینی یا آیات عظام از انبیاء مذکورین و مادر مریم و مریم و زکرّیا و یحیی (ع) و عیسی (ع) و فرزندان مذکورهٔ آنان است} که آنها را بر تو می‌خوانیم

همانا مَثل عیسی نزد خداوند مانند مَثل آدم است [پس تعجّبی در خلق او بدون پدر نیست، برای اینکه آدم (ع) بدون پدر و مادر خلق شد و آنان به آن اقرار می‌کنند با اینکه آن غریبتر است] او را از خاک خلق کرد سپس به او (آدم) گفت [بشری تمام] باش آنگاه شد

[این مذکور از خلق عیسی بدون پدر و نبودن او از سِفاح یا از پدر و مخلوق بودن او برای خداوند نه به عنوان اله، آن] حقّ از پروردگار تو است پس [در توحید خداوند به سبب قول ایشان که او سوّمین از سه است، و نه در رسالتت به انکار آنها رسالت تو را، و نه در امر عیسی (ع) به قول آنها که او ولد از پدر یا از سِفاح است یا که او ربّ است یا که او پسر خدا است] از تردید کنندگان مباش

و بعد از آنچه از علم که نزد تو آمد [نه بعد از آنچه که آن را کسب کردی] پس به کسی که در آن [یعنی دربارهٔ عیسی (ع) یا دربارهٔ حقّى که از پروردگارت است از توحید و رسالت تو و خلق عیسى (ع) و به نفخ از خدا بودن او بدون سِفاح و بدون پدر و دربارهٔ بودن او به عنوان بنده نه پروردگار] بر تو احتجاج کرد بگو: بیائید [به سوی ما یا به سوی اجتماع مردم تا آنکه ما بر حجّتى فارقه (فرق گذارنده) که احدی هنگام مشاهدهٔ آن در غالب و مغلوب و محقّ و مبطل شکّ نکند، بیاییم] تا فرزندانمان و فرزندانتان و زنان ما و زنان شما و خود ما و خود شما را فرا خوانیم سپس [به زاری] دعاء کنیم و [با دعایمان] لعنت (طرد کردن و دور کردن) خداوند [از رحمتش] را بر دروغ‌گویان قرار دهیم {این آیه از مدلّل‌ترین دلائل بر صدق محمّد (ص) در نبوّتش و بر شرافت کسانی است که آنها را برای مباهله (به هم نفرین کردن) آورد و بودن آنها عزیزترین اهل او و اصحاب او است، و بین فریقین اختلافی نیست که او (ص) سوای حسنین (ع) و فاطمه (ع) و علیّ (ع) احدی را با خود به مباهله نیاورد}

که این [مذکور از خبر عیسی (ع) و حمل مریم (ع) او را و تولّد او تا آخر آنچه که در حقّ او ذکر شد] قطعاً همان قصّه سرایی حقّ است [که باطل آن را مشوب (آلوده) نمی‌کند] و خدایی جز الله نیست [یعنی این همان حقّ است نه آنچه که آن را در حقّ او (عیسی) گفته‌اند و از جملهٔ آنچه که آن را گفته‌اند این است که او خدا است و اینکه او سوّمین از سه است و حال آنکه خدایی جز الله نیست] و همانا خداوند البتّه او چیره‌ای [غالبی که از مرادش منع نمی‌شود و در علمش و عملش] حکیم است [و این اوصاف منحصره در الله است، پس خدایی جز الله نیست نه عیسی (ع) چه به عنوان متفرد یا به عنوان مشارک]

پس اگر [این محاجّه کنندگان از تو یا از دین تو یا از قصص عیسى (ع)] روی گردانیدند پس قطعاً خداوند به مفسدان [یعنی آنها] دانا است

[ای محمّد] بگو: ای اهل کتاب [از اختلاف و شقاق (چند دستگی)] بسوی [اتّفاق و اجتماع در] کلمه‌ای که بین ما و شما یکسان است [که همان توحید خداوند در عبادت و در آلهت و در طاعت است] بیایید تا [به خلاف عبادت کنندگان عُزیر از یهود به اعتقاد اینکه او پسر خدا است، و عبادت کنندگان مسیح از نصاری به اعتقاد اینکه او خدا یا که او پسر خدا است] جز خداوند را عبادت نکنیم و [به خلاف کسانی از نصاری که گفتند: خداوند سوّمین از سه است] چیزی را در [خداوندگاری] با او شریک نکنیم و بعضی از ما بعضی دیگر را غیر خداوند به عنوان ارباب [در طاعت] نگیرد [به خلاف کسانی که احبار و رهبان و رؤساء را در انقیاد و طاعت دو ثابت بعضاً غیر از خداوند به عنوان ارباب گرفتند، یا ربوبیّت آنها را ناشئه از غیر الله، یا بدون اذن خداوند گرفتند] پس اگر [از اتّفاق با شما در کلمه] روی گردانیدند پس [تبجّح (بالیدن، شادمانی کردن) کنید و تفاخر کنید به انقیاد از این کلمه و به کسی که از انقیاد روی گردانید] بگوئید [بر ما] شهادت دهید به اینکه ما تسلیم شده [و منقاد (فرمانبردار) بر این کلمه] هستیم

ای اهل کتاب چرا دربارهٔ ابراهیم [در شریعت او و ملّت (آئین) او و اینکه او بر چه ملّتی بوده] احتجاج می‌کنید و (حال آنکه) تورات و انجیل نازل نشدند مگر بعد از او [یعنی اینکه ملّت تهوّد (یهودیگری) و شریعتش از تورات و تقریباً هزار سال بعد ابراهیم نازل شد و شریعت تنصّر (نصرانیگری) از انجیل بود و تقریباً دو هزار سال بعد او نازل شد] آیا پس تعقّل نمی‌کنید [که این ادّعاء برهان بطلانش با آن است و عاقل مثل آن را مدّعی نمی‌شود]

هان شما همانانی هستید که [دربارهٔ امر موسی (ع) و شریعت او و امر عیسی (ع) و شریعتش] در آنچه که به آن علم دارید احتجاج می‌کنید [یعنی دربارهٔ آن علم اجمالی دارید و شأن شما این است که آن بر شما معلوم باشد، لیکن احتجاج کردید و در محاجّه مغلوب گشتید] پس چرا [دربارهٔ امر ابراهیم و شریعتش] در آنچه که به آن علم ندارید احتجاج می‌کنید [یعنی اینکه عاقل وقتی که حین محاجّه کردن در امری که بر او معلوم می‌باشد یا از شأن او این است که بر او معلوم باشد مغلوب گردد شایسته است که از محاجّه کردن در آنچه که به آن علم ندارد احتراز کند، و کسی که از محاجّه کردن در آنچه که علم به آن از شأن او نیست احتراز نکند سفیهی غیر عاقل می‌باشد] و خداوند می‌داند [و به پیامبرش تعلیم می‌دهد] و (حال آنکه) شما نمی‌دانید [پس محاجّۀ شما با رسول محاجّۀ جاهل با عالم است]

ابراهیم یهودی و نه نصرانی نبود و لکن حنیف (حقگرا، راستین) و مسلم (منقاد بر خداوند، صابر، دارای سلامت از عیوب نفس) بود و از مشرکین نبود {برای اینکه مشرکین مکّه ادّعاء می‌کردند که ملّتشان ملّت ابراهیم (ع) است}

همانا نزدیک‌ترین مردم [و احقّ آنها] به ابراهیم البتّه کسانی هستند که [در زمان او و بعد از او تا بقای امّتش] از او و از این پیامبر تبعیّت می‌کنند و کسانی که [با بیعت عامّه بر دست او] ایمان (اسلام) آوردند [اولی (نزدیکتر) به او هستند و نزدیک‌ترین مردم به انبیاء عامل‌ترین آنها به آنچه که آن را آورده‌اند هستند] و خداوند ولیّ مؤمنان است

طایفه‌ای [اندک] از اهل کتاب دوست داشتند که شما را گمراه کنند و (حال آنکه) گمراه نمی‌کنند مگر خودشان را و نمی‌فهمند [زیرا فرد گمراه کننده وقتی که بخواهد که دیگری را گمراه کند گمراهی خودش شدّت می‌یابد پس او با گمراه کردن دیگری خودش را گمراه می‌کند]

ای اهل کتاب چرا به آیات [تدوینی ثابتهٔ] خداوند [در تورات و انجیل و قرآن در نعت (وصف نیک) محمّد (ص) و وصیّ او (ع) یا آیات تکوینی ثابتهٔ او در عالم کبیر از موسی (ع) و عیسی (ع) و محمّد (ص)، یا ثابته در عالم صغیر از عقول زاجره (مانع شونده) از اتّباع هوی و واردات زاجره و مرغبّه (ترغیب کننده)] کفر می‌ورزید و (حال آنکه) شما شهادت می‌دهید (مشاهده می‌کنید یا حاملان بر شهادت هستید)

ای اهل کتاب چرا حقّ را با باطل ملبّس (مخلوط) می‌کنید و حقّ را کتمان می‌کنید و (حال آنکه) شما [حقّ را یا لُُبس و کتمان را] می‌دانید [یا حال آنکه شما علماء هستید]

و طایفه‌ای [اندک] از اهل کتاب [با حیله‌های شیطانی] گفتند: در آغاز روز به آنچه که بر کسانی که ایمان آورده‌اند نازل شده ایمان آورید [تا در قلوب کسانی که ایمان آورده‌اند از انکار و القاء شبهه متمکّن کنید] و در آخر آن (روز) کفر بورزید تا شاید که آنها (مسلمین) رجوع کنند (بازگردند)

و [کلام این طایفه را] باور نکنید مگر از کسی که از دین شما تبعیّت کرده، بگو همانا هدایت [حقیقی] هدایت خداوند [یعنی اعتقاد] است که به کسی مثل آنچه [از کتاب و شریعت] که به شما داده شد داده می‌شود، یا نزد پروردگار شما بر شما احتجاج (اعتراض) می‌کنند، [به اهل کتاب] بگو: [که فضل خداوند به دستان شما نیست تا با حیله‌های خود آن را بدهید یا مانع آن بشوید] همانا فضل (اعمّ از کتاب و حکمت و رسالت و نبوّت و هدایت و سعهٔ در صدر و در دنیا) به دست خداوند است آن را به کسی که می‌خواهد می‌دهد و خداوند [در فضل خود] دارای وسعت است [و با دادن آن به موسی (ع) و عیسی (ع) و امّت آن دو نَفادی (نیست شدنی) نیست تا آن را به غیر آن دو ندهد چنانکه پنداشتید و ادّعاء نمودید] و [به کسی که برای ایتای او اهل باشد] دانا است [پس هر آنکه اهلیّت بر او یافت به او عطاء می‌کند و اگرچه شما از آن اکراه دارید]

رحمت (ولایت) خود را به کسی که بخواهد اختصاص می‌دهد و خداوند دارای فضل عظیم است [به حیثی که نَفاد (نیست و نابود شدن) در فضل او و نه بخل در اعطای او برایش نیست] {فضل عبارت از رسالت و قبول آن با بیعت عامّهٔ نبویّه و قبول دعوت ظاهره می‌باشد و رحمت عبارت از ولایت و قبول آن با بیعت خاصّهٔ ولویّه و قبول دعوت باطنه است}

و از اهل کتاب [کسانی هستند که با حیل شیطانی حیله می‌کنند و از آنها کسانی هستند که از حیل سالم می‌باشند، و از اهل کتاب در مقام امانت و خیانت] کسانی هستند که اگر آنها را در مالی زیاد امین قرار دهی آن را به تو اداء می‌کنند و از آنها کسانی هستند که اگر دیناری را به امانت به آنها بسپاری آن را به تو اداء نمی‌کنند مگر مادام بر او قائم باشی (بپا ایستی)، آن [مذکور از عدم اداء] به این [سبب] است که آنها در [حقّ] امّی‌ها [در حقوق غیر اهل کتاب] گفتند مسؤولیتی (عقوبتی) بر ما نیست و بر خداوند دروغ می‌گویند [یعنی با گفتارشان این را بر خداوند تعلیق می‌کنند]، و (حال آنکه) آنها می‌دانند [که آن دروغ است] {این تعریض به امّت و آنچه است که آن را بعد وفات رسول (ص) احداث کردند از اختلاف و انکار هر فرقه حرمت دیگری را چنانکه آن در زمان ما بین منتحلین بر تشیّع و مقرّین به ائمّهٔ اثنی عشر واقع است حیثی که بعضی بعضی دیگر را تکفیر می‌نمایند و لعن می‌کنند و اموالشان و خونشان و فروج محصنات (زنان شوهردار) از زنانشان را حلال می‌شمارند با ادّعاء کردن این کلّی که مخالف با مذهب ما در نفسش و مالش و عِرضش حرمت ندارد}

آری [و حال آنکه مسؤولیت بر عهدهٔ آنها است زیرا خداوند ظلامهٔ (دادخواهی، آنچه به زور ستانده شود) بندگان را وا نمی‌گذارد] هر کس به عهدش [که آن را با نبیّ (ص) یا وصیّ نبیّ (ع) با بیعت عامّه یا خاصّه عهد کرده و وفاء به سایر عهود از وفاء به این عهد است زیرا آن مأخوذ در آن است] وفا کند و [از مخالفت با آنچه که در بیعتش به آن عهد بسته] بپرهیزد [و امانتداری جزءِ آنچه است که به آن عهد بسته چه امّى باشد یا از اهل کتاب یکسان است] پس همانا خداوند پرهیزگاران را دوست می‌دارد [و محبّ از کسی که به محبوبش ظلم کند انتقام می‌گیرد]

همانا کسانی که عهد خداوند را [که در بیعت، به آن عهد بستند] و قسم‌هایشان را به بهایی اندک [از اعراض دنیا و اغراض آن] می‌فروشند {أیمان جمع یمین به معنی قسم است و جز این نیست که یمین نامیده شده برای اینکه آنان حین حلف (قسم خوردن) آن را با دست راست عقد می‌کردند، یا مراد عقود بیعت است، زیرا بیعت بسته نمی‌شود مگر با دست راست} آنان در آخرت بهره‌ای (نصیبی) ندارند و خداوند با آنها کلام نمی‌گوید و در روز قیامت به آنها نظر نمی‌کند و آنها را پاک نمی‌کند [به معنی اینکه بر آنها ثناء (ستایش) نمی‌کند و از آنها به خیر ذکر نمی‌کند، یا آنها را از ذنوبشان پاکیزه نمی‌کند] و عذابی دردناک دارند

و همانا البتّه گروهی از آنها زبان‌هایشان را با [قرائت] کتاب می‌چرخانند تا بپندارید که [آنچه که بر زبان آنان جاری می‌شود] آن از کتاب است و (حال آنکه) آن از کتاب نیست و می‌گویند که آن از نزد خداوند است و (حال آنکه) آن از نزد خداوند نیست [بلکه آن از نزد خودشان و از نزد شیطان است] {برای اینکه کتاب آن است که بر زبانی که برای خلوّ (خالی شدن) صاحبش از نسبت وجود به خودش و او گشتن او و گشتن اعضای او آلات خداوند زبان خداوند گشته جاری شود، و این مَقروّ (قرائت شده) و اگرچه به صورت کتاب باشد لکن آن جاری بر زبانی است که نسبتی بین آن و خداوند نیست} و [با این قول] بر خداوند دروغ می‌گویند (می‌بندند) و (حال آنکه) آنها می‌دانند [که آن دروغ است یا آنان در شمار علماء هستند یا غیر از آنچه که آن را با زبانشان می‌چرخانند بر خداوند دروغ می‌بندند و حال آنکه آنها می‌دانند که آن دروغ است]

بر بشری نسزد که خداوند کتاب (رسالت و احکام آن) و حکم (ولایت و آثار آن) و نبوّت (مراتب بین آن دو) به او بدهد سپس به مردم بگوید بندهٔ من باشید نه [بندهٔ] خداوند، و لکن می‌گوید: ربّانی (منسوب به ربّ) باشید به آنچه که کتاب را [به امثال خود] تعلیم می‌دادید (درس می‌دهید) و به آنچه که درس می‌کنید [یعنی کتاب را قرائت می‌کنید]

و به شما [ای ناقصان اقتداء کننده] امر نمی‌کند که ملائکه و پیامبران را به عنوان ارباب بگیرید [و خداوند به بشری امر نمی‌کند که مردم را به عبادت خویش دعوت کند] آیا بعد آنکه شما [با قبول نبوّت از انبیاء و بیعت با آنها با بیعت عامّهٔ نبویّه] اسلام آوردید شما را به کفر امر می‌کند!

و [به یاد آور یا یادآوری کن] آنوقتی را که خداوند بر آنچه که از کتاب و حکمت به شما داد {مراد از کتاب احکام رسالت و کتاب تدوینی صورت آن است، و مراد از حکمت آثار ولایت است} [بر دست نبىّ سابق یا وصیّ او یا در عالم ذرّ] از پیامبران میثاق گرفت سپس فرستاده‌ای به عنوان تصدیق کننده بر آنچه که با شما است [از کتاب و احکام قالبیّه و حکمت که همان عقاید حقّهٔ دقیقی هستند که جز با مشاهده با چشم بصیرت درک نمی‌شوند] نزد شما آمد حتماً و حتماً به او ایمان بیاورید و حتماً و حتماً او را یاری کنید، [خداوند] فرمود: [ای پیامبران یا ای پیامبران با امم (امّت‌ها) یا ای امم] آیا اقرار کردید؟ و بنابر آن پیمانم را پذیرفتید؟ [انبیاء یا امّت‌های آنان یا هردو] گفتند: اقرار کردیم، [خداوند به ملائکه یا به انبیاء] فرمود: پس [بر انبیاء و امم آنان یا خداوند به انبیاء فرمود: پس بر امم خود] شاهد باشید و من با شما از شاهدانم

پس کسی که بعد آن [پیمان از پیامبرش و شریعت او و وصیّت او در حقّ محمّد (ص) و وصیّ او یا پس کسی از شما ای حاضران که از ایمان به محمّد (ص) بعد آن میثاق روی بگرداند یا وقتی که آن را دانستید پس کسانی که بعد آن] روی بگرداند پس آنان همان فاسقان [خارج شده از عهد خداوند و میثاق او] هستند

آیا پس [بعد آنکه دانستند دین خدا همان ایمان آوردن به محمّد (ص) است به محمّد (ص) ایمان نمی‌آورند و] غیر دینِ خداوند را می‌طلبند و (حال آنکه) کسانی که در آسمان‌ها و زمین هستند با میل و بدون میل برای او [یعنی برای خداوند یا برای محمّد (ص)] تسلیم (فرمانبردار) شده‌اند، و به او بر می‌گردند [یعنی که اسلام آنان عبارت از اقرار آنها است به اینکه او تعالی خالق آنان و مبدء آنان و بازگشت همه به او می‌باشد پس نسزد که غیر دین کسی که مبدء آنان و معاد آنان است طلب شود]

[ای محمّد بعد آنکه حجّت را از قِبل خودت و امّتت بر آنها تمام کردی] بگو که ما به خداوند و آنچه که بر ما نازل شد و آنچه که بر ابراهیم و اسماعیل و اسحاق و یعقوب و اسباط نازل شده و آنچه که به موسی و عیسی و پیامبران از پروردگارشان داده شده ایمان آوردیم، بین احدی از آنها فرق نمی‌گذاریم و ما بر او تسلیم (فرمانبردار) شدیم [یعنی ما ایمان آوردیم و تسلیم شدیم و شما اگر خواستید اسلام آورید و اگر خواستید تسلیم نشوید]

و هر کس غیر اسلام دینی (ملّتی یا طریقی به آخرتش) را ابتغاء کند پس هرگز از او قبول نخواهد شد و او در آخرت از زیانکاران است [حیثی که بضاعتش از قوا و مدارک را انفاق کرده و عمرش را در طلب آنچه که به او نفعی نمی‌رساند بلکه به او ضرر می‌رساند اِنفاد (نابود گردانیدن، بی توشه شدن) کرده است]

چگونه خداوند هدایت کند [یعنی خداوند به ایمان هدایت نمی‌کند زیرا اسلام طریق ایمان و هدایت به آن یا به آخرت و جنان است] قومی را که بعد ایمان آوردنشان [با ایمان عامّ با بیعت عامّه یا ایمان خاصّ با بیعت خاصّه به خداوند یا به رسول یا به آنچه از احکام که او آورده است یا به قول او در حقّ خلیفهٔ خود] کفر ورزیده‌اند و (حال آنکه) شهادت داده‌اند که رسول حقّ است و بیّنات (معجزات یا ادلّهٔ واضح دالّ بر حقّ بودن رسول) نزد آنها آمده و (حال آنکه) خداوند مردمان ستمکار را هدایت نمی‌کند [برای اینکه آنها به خودشان و قوایشان و به اسلام و صاحب اسلام با خروجشان از آن ظلم کرده‌اند] {آیه اشاره به مرتدّ ملّی است}

آنان جزایشان این است که لعنت (دوری کردن) خداوند و ملائکه و مردم اجمعین بر آنان است

در آن [لعنت یا در جحیمی که به التزام مستفاد شده] ماندگارند و عذاب از آنها تخفیف نمی‌یابد و آنها [با عدم تأخیر عذاب] منتظر نمی‌شوند

مگر کسانی که بعد از آن (کفر بعد از اسلام) توبه کردند و [آنچه که حین کفر به آن افساد کرده بودند را] اصلاح کردند پس همانا خداوند بسیار آمرزنده است [و بعد رجوع آنها به او بدی‌های آنها را می‌آمرزد] و مهربان است [که بر آنها تفضّل می‌کند و بعد آمرزش آنان به آنها رحم می‌کند]

همانا کسانی که بعد ایمان [عامّ یا خاصّ] آوردنشان کفر ورزیدند {آیه بیان برای مرتدّ فطری است} سپس کفری را افزودند [به حیثی که منجرّ به ابطال فطرت و قطع ریسمان الهی شود] هرگز توبه‌شان قبول نخواهد شد [آنها برای قطع آنچه که به آن استعداد و استحقاق داشته‌اند استحقاق توبه کردن و قبول آن برای آنها باقی نمانده است] و آنان همان گمراهان هستند {یعنی اینکه ضلال علی الاطلاق منحصر به کسی است که فطرت را قطع کرده و امّا کسی که فطرت را قطع نکرده و اگرچه از اسلام مرتدّ شود برای بقای هدایت تکوینی بر او علی الاطلاق ضالّ نمی‌باشد}

همانا کسانی که کفر ورزیده‌اند و مردند {بیان حال کسانی است که باقی بر کفر هستند} و (در حالی که) آنها کافر هستند {این قید اشعار به این دارد که برای کافر ممکن می‌شود که بر اسلام بمیرد} پس هرگز زمینِ لبریز از طلا از هیچکدام از آنها و اگرچه [نفسش را] به آن فدیه دهد قبول نخواهد شد، برای آنان عذابی دردناک هست و آنها [هیچ] یاری کننده‌ای ندارند

هرگز به نیکی نخواهید رسید تا آنکه [بعضی] از آنچه که دوست می‌دارید [را] انفاق کنید و هر چه از چیزی که انفاق کنید پس همانا خداوند به آن دانا است [و از خداوند فوت نمی‌شود و به اضعاف (چند برابر) آن به شما جزاء می‌دهد پس، از فوت آن و فناء آن نترسید]